Кіріспе
Қытай, Жапония немесе Корея қол қойған келісімдер сериясы. Теңсіз келісімдер – 19-шы және 20-шы ғасырдың басында Қытай (көбінесе Цин әулеті) мен түрлі шетелдік державалар (соның ішінде, бірақ олармен шектелмейтін, Ұлыбритания, Франция, Германия, АҚШ, Ресей және Жапония) арасында жасалған келісімдер сериясын білдіреді. Әдетте, әскери жеңілістен немесе әскери шабуылдың қаупінен кейін қол жеткізілген осы келісімдерде бір жақты талаптар басым болды. Олар Қытайды жерлерді беруге, өтемақы төлеуге, келісім порттарын ашуға, тарифтік тәуелсіздіктен бас тартуға, опиум импортын заңдастыруға және шетелдік азаматтарға экстерриториалды құқықтар беруге міндеттеді. 1920 жылдары қытай ұлтшылдығы мен империализмге қарсы күрестің күшеюімен Гоминьдан да, Қытай Коммунистік партиясы да осы ұғымды 1840-1950 жылдар аралығында Қытайдың егемендігін жоғалту тәжірибесін сипаттау үшін пайдаланды. "Теңсіз келісім" термині Қытайдың "ұятты ғасыры" концепциясымен байланысты болды, әсіресе шетелдік державаларға жасалған жеңілдіктер мен келісім порттары арқылы тарифтік тәуелсіздіктің жоғалтылуы. Жапондықтар мен корейліктер де осы терминді өздерінің егемендігін әртүрлі деңгейде жоғалтуына әкелген бірнеше келісімдерді атау үшін қолданады. Жапония мен Цин Қытайы Кореямен 1876 жылғы Жапония-Корея келісімі және 1882 жылғы Қытай-Корея келісімі сияқты келісімдерге қол қойды, олар тиісінше Жапония мен Қытайға белгілі бір артықшылықтар берді.
Unequal treaties refer to a series of treaties signed during the 19th and early 20th centuries, between China (mostly the Qing dynasty) and various foreign powers (including, but not limited to, the United Kingdom, France, Germany, the United States, Russia, and Japan). The agreements, often reached after a military defeat or a threat of military invasion, contained one sided terms, requiring China to cede land, pay reparations, open treaty ports, give up tariff autonomy, legalise opium import, and grant extraterritorial privileges to foreign citizens. With the rise of Chinese nationalism and anti imperialism in the 1920s, both the Kuomintang and the Chinese Communist Party used the concept to characterize the Chinese experience of losing sovereignty between roughly 1840 to 1950. The term "unequal treaty" became associated with the concept of China's "century of humiliation", especially the concessions to foreign powers and the loss of tariff autonomy through treaty ports. Japanese and Koreans also use the term to refer to several treaties that resulted in the loss of their sovereignty, to varying degrees. Japan and Qing China also signed treaties with Korea like the Japan–Korea Treaty of 1876 and China–Korea Treaty of 1882, which granted some extent of privileges to Japan and China, respectively.
Қытай
Қытайда "теңсіз шарттық" термині алғаш рет 1920-шы жылдардың басында қолданыла бастады. Бұл термин сол кездегі Қытай Республикасына әлі де таңылған тарихи шарттарды сипаттау үшін пайдаланылды. Американдық шығыстанушы Джон К. Фэрбенк бұл кезеңді "шарттар ғасыры" деп сипаттаған, ол 1840-шы жылдарда басталды. Бұл терминді Сунь Ятсен танымал етті. XX ғасырдың басынан бері риторикалық сөздердегі қолданылуын бағалауда американдық тарихшы Донг Ванг "бұл фраза ұзақ уақыттан бері кеңінен қолданылып келеді, бірақ оның нақты және бірмәнді мағынасы жоқ" және "Қытай мен шетелдік елдер арасында теңсіз деп есептелетін шарттардың нақты саны туралы бірлік жоқ" деп атап өтті. Кейін "теңсіз" деп аталған ең алғашқы шарт – Бірінші опиум соғысы кезінде 1841 жылы өткен Чуенпи келіссөздерінің конвенциясы. Қытай мен Ұлыбритания арасындағы "теңсіз" деп аталған алғашқы шарт 1842 жылғы Нанкин шарты болды. Шарттарға сәйкес Ұлыбритания мен АҚШ Шанхайда Қытай және Жапония үшін Ұлыбританияның Жоғарғы сотын және Қытай үшін АҚШ сотын құрды.
Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі қытайлық наразылық
Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Қытайдағы патриоттық сана "теңсіз шарттар" деп кеңінен танылған келісімдерге шоғырланды. Ұлттық партия мен Коммунистік партия халықты өздерінің жолы тиімдірек екеніне көндіру үшін бәсекелестік етті. 1927 жылы Чан Кай-Шек жаңа ұлттық үкімет құрғанын жариялағаннан кейін, Батыс елдері жылдам дипломатиялық мойындылық көрсетті, бұл Жапонияда үлкен алаңдаушылық тудырды.
Тең емес шарттардың аяқталуы
Боксерлік көтеріліс пен 1902 жылғы Англо-жапондық одаққа қол қойылғаннан кейін Германия Қытай саясатын қайта қарастыра бастады. 1907 жылы Германия үш тарапты неміс-қытай-американ келісімін ұсынды, бірақ ол іске аспады. Осылайша, Қытай 1917 жылдың 14 наурызында Германиямен дипломатиялық қатынасты үзіп, осы елге берген жеңілдіктерін тоқтатып, 1917 жылдың 17 тамызында Германияға соғыс жариялаған кезде тең емес шарттарды тоқтатудың жаңа дәуіріне енді. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, бұл әрекеттер 1861 жылғы теңсіз шартты жойды, нәтижесінде Тяньцзинь мен Ханкоу жерлеріне қытайлық билік қайта орнатылды. 1919 жылы соғыстан кейінгі бейбіт келіссөздер бұрын неміс отаршылдығында болған Шандоң аумақтарын Қытай Республикасына қайтаруға қол жеткізе алмады. 1914 жылдан бері сол аумақтарды басып ұстаған жапондық күштерге Версаль шарты бойынша оларды сақтап қалуға рұқсат берілгенін естіген Қытай делегаты Веллингтон Ку бейбіт келісімге қол қоюдан бас тартты, Қытай конференцияға қатысушылардың ішінде қол қою рәсімін бойкоттаған жалғыз ел болды. Қытайда кеңінен қабылданып, басқа конференция мүшелері елдің соғысқа салған үлесін сатқан деп есептелді, Шандоңды қайтаруға қатысты сәтсіздік Дуан Цируи үкіметінің құлауына және 4 мамыр қозғалысына әкелді. 1921 жылдың 20 мамырында Қытай Германиямен жасасқан бейбіт келісімге (Deutsch chinesischer Vertrag zur Wiederherstellung des Friedenszustandes) қол қойды, бұл келісім Қытай мен еуропалық ел арасындағы алғашқы тең шарт деп есептелді. Бұл оқиға Жапонияның 1633 жылғы Сакоку саясаты бойынша біржақты сыртқы қысыммен 220 жылдық оқшаулануын күрт тоқтатты, сондықтан конвенция да тең емес шарт ретінде қарастырылды. Тағы бір маңызды оқиға – Токугава шогунатының 1858 жылғы Харрис келісімін қабылдауы, оны АҚШ елшісі Таунсенд Харрис келістірді, ол шетелдік резиденттер үшін экстерриториалдылық жүйесін орнату сияқты басқа да жеңілдіктерді қамтыды. Бұл келісім Жапонияның келесі апталарда басқа батыс державаларымен жасасатын ұқсас келісімдерге үлгі болды. Бұл тең емес шарттардың күшіне енуі Жапония басшылығы үшін ұлттық шок болды, өйткені ол тарихында алғаш рет жапондық егемендікті шектеді және Батыспен салыстырғанда елдің әлсіздігін көрсетті. Ұлттық мәртебе мен күшті қалпына келтіру Жапония үшін басты мақсатқа айналды, ал келісімнің ішкі салдары Бакуфуның аяқталуына, Жапониядағы 700 жылдық шогундық билікке және жаңа императорлық үкіметтің құрылуына әкелді. Тең емес шарттар әртүрлі уақытта аяқталды, ал Жапонияның 1894-1895 жылдардағы бірінші қытай-жапон соғысындағы жеңісі Батыс елдеріндегі көптеген адамдарды тең емес шарттар енді Жапонияға қолданылмайды деп сендірді.
Корея
Кореяның алғашқы теңсіз шарты Батыс емес, Жапониямен жасалды. 1875 жылғы Канхва аралы оқиғасы кезінде Жапония капитан Иноуэ Ёсика басқарған «Унъё» соғыс кемесін әскери қимылдарға ұшырату мүмкіндігімен бірге күш көрсету арқылы Чосон патшалығын мәжбүрлеу үшін жіберді. Жапон күштері жіберілген Канхва аралы маңында қарулы қақтығыс болды, нәтижесінде жапондар жеңіске жетті. Бұл оқиға Кореяны 1876 жылғы Жапония-Корея шарты деп те аталатын Канхва аралы шартына қол қою арқылы Жапонияға есігін ашуға мәжбүр етті. Осы кезеңде Корея Цин Қытайымен және Батыс державаларымен (Ұлыбритания және АҚШ сияқты) да шарттар жасады. Цин Қытайымен жасалған 1882 жылғы Қытай-Корея шартында Кореяның Қытайға тәуелді екендігі, қытайларға экстерриториалдық құқықтар мен басқа да жеңілдіктер берілгендігі айтылды. Кейінгі шарттарда Қытай Кореяда, әсіресе Инчхонның қытай концессиясында, жеңілдіктер алды. Алайда, Цин Қытайы 1895 жылғы Бірінші қытай-жапон соғысынан кейін Кореядағы ықпалын жоғалтты. Келесі онжылдықтарда Корея түбегінде Жапонияның үстемдігі күшейді. Батыс державалары патшалыққа таңған теңсіз шарттарға қатысты Кореяның осы мемлекеттермен дипломатиялық жеңілдіктері 1910 жылы Жапонияға қосылғанда толығымен күшін жойды.
Қазіргі реторикалық қолдану
2018 жылы Малайзияның премьер-министрі Махатхир Мохамад Малайзиядағы Қытайдың «Жол белдеуі» бастамасы аясындағы екіжақты инфрақұрылымдық жобалардың шарттарын сынап, қытай тарапын Қытайға батыс елдері бұрын таңған теңсіз шарттардың тарихи естелігін еске түсіру арқылы оларды қайта қарастыруға шақырды. Ол: «Олар жақсы біледі, кедей елге үлкен сомада ақша қарыз берген жағдайда, соңында жобаны өздеріне алуға тура келуі мүмкін» деді. Сондай-ақ: «Қытай батыс державаларының бұрынғы теңсіз шарттарымен күресуге мәжбүр болғанын өте жақсы біледі. Сондықтан Қытай бізге көңіл жағуы керек. Біздің мұны көтере алмайтынымызды олар жақсы түсінеді» деп мәлімдеді.