Кіріспе

Орест Огастус Браунсон (16 қыркүйек 1803 – 17 сәуір 1876) – американдық зиялы және қоғамдық қайраткер, уағызшы, еңбек ұйымдастырушысы, белгілі католик дініне кірген және жазушы. Браунсон публицист болды, оның мансабы Жаңа Англия трансценденталистерімен байланысынан басталып, кейіннен Рим католиктігіне өтуімен аяқталды.

Алғашқы жылдар және білім

Браунсон 1803 жылдың 16 қыркүйегінде Вермонт штатының Стокбридж қаласында фермерлікпен айналысқан Сильвестр Август Браунсон мен Релиф Меткалф отбасында дүниеге келді. Орест кішкентай кезінде Сильвестр Браунсон қайтыс болды, ал Релиф алты жасында ұлын жақын жердегі асырап алуға ниет білген отбасына берді. Асырап алған отбасы Браунсонды Вермонт штатының Роялтон қаласындағы шағын шаруа қожалығында кальвинистік конгрегациялық дінге қатаң бағынып өсірді. Ол көп білім алмағанмен, кітап оқуды ұнататын. Олардың ішінде Гомер мен Локк еңбектері және Киелі кітап болды. 1817 жылы, он төрт жасқа келгенде Браунсон қысқа мерзімге Нью-Йорктегі академияға оқуға түсті. Бұл оның ресми білімінің шегі болды.

Діни алаңдаушылық

1822 жылы Браунсон Нью-Йорк штатының Балстон қаласындағы пресвитериан шіркеуінде крещениеден өтті, бірақ ол пресвитериандардың тек өздерімен араласатынына және реформацияланған қадағалау мен мәңгілік күнә туралы ұстанымдардың тым қатал екеніне наразылық білдірді. 1824 жылы пресвитериандықтан бас тартып, Нью-Йорк пен Детройттың солтүстік аймақтарындағы түрлі мектептерде сабақ бергеннен кейін Браунсон универсалист дин қызметкері болуға үміттенді. Браунсон үшін универсализм – ол таныған жалғыз либералды христиандық бағыты болды. Ол «Gospel Advocate and Impartial Investigator» универсалист журналының редакторы болды, онда ол өзінің діни күмәні туралы жазып, ұйымдасқан діндерді және діндегі мистицизмді сынады. Кейін универсализмді қабылдамай, Браунсон Нью-Йоркте Роберт Дейл Оуэн мен Фанни Райтпен байланысып, Нью-Йорк жұмысшы партиясын қолдады. 1830 жылы Браунсон бірнеше ай бойы Батавияда (Нью-Йорк) «Genesee Republican» газетінің редакторы болды. 1831 жылы Браунсон Нью-Йорк штатының Итака қаласына көшіп, онда унитарий қауымының пасторы болды. Сол жерде ол «The Philanthropist» журналын жариялауды бастады.

Трансцендентализм

1832 жылы филантроп қайтыс болғаннан кейін Браунсон Нью-Гэмпшир штатының Уолпол қаласына көшіп барды, онда ол трансцендентализм қозғалысының бір бөлігі болды. Ол ағылшын романтизмін, сондай-ақ неміс идеалистік философиясы туралы ағылшын және француз есептерін оқыды және Виктор Кузин мен Пьер Леру еңбектеріне жоғары баға берді. 1836 жылы Браунсон Трансцендентальдық клубтың құрылуына қатысты. Сол 1836 жылы Браунсон Массачусетс штатының Челси қаласына көшіп, «Христиандық бірлік және прогресс қоғамы» деп аталатын өз шіркеуін құрды. Ол сондай-ақ өзінің алғашқы кітабын – «Христиандық, қоғам және шіркеуге жаңа көзқарастар» атты еңбегін жариялады. Бұл еңбек трансцендентализмнің діни көзқарастарын радикалды әлеуметтік теңдікпен үйлестіріп, байлықтың тең емес таралуын христиандық емес және принципінен бұрыс деп қатты сынады. 1837 жылы президент Мартин Ван Бюрен Джордж Банкрофтті Бостон кеденін қадағалаушысы етіп тағайындағаннан кейін, Банкрофт өз кезегінде Браунсонға жұмыс ұсынды. 1838 жылы Браунсон «Бостондық тоқсандық шолу» журналын құрды және төрт жыл бойы оның редакторы және негізгі авторы болды. Джордж Банкрофт, Маргарет Фуллер, Джордж Рипли және Элизабет Пибоди да оның қатысушылары болды. Браунсон бастапқыда «Бостондық тоқсандық шолуды» трансценденталистер үшін әдеби платформа ретінде пайдалануды ұсынды, бірақ олар бас тартты және оның орнына «Диал» журналын құрды. Браунсонның мақалалары саяси, интеллектуалды және діни тақырыптарды қамтыды. Олардың ішінде Томас Карлайлдың «Хартизм» еңбегіне жасаған оң пікірі, «Еңбекші таптар» (1840) деген атпен жеке басылып шықты. Бұл мақалада Карлайлдың реформаны кедейлердің өзіне жүктегені, оларды қырқып қалған жүйеге емес, сынға алынды. Сондай-ақ ол жеке меншіктің мұрагерлік құқығына қарсылық білдірді. Мақала және Браунсонның оған жасаған шолуы кейде Браунсонға ықылас білдірген Ван Бюреннің 1840 жылғы сайлауда Уильям Генри Харрисонға жеңіліп қалғанына себепкер болды деп айыпталды. Шындығында, Ван Бюреннің өзі «Браунсонды жеңілістің басты себебі деп айыптады», себебі «Бостондық тоқсандық шолу» жақында социалистік идеяларды насихаттады. 1840 жылы Браунсон өзінің жартылай автобиографиялық еңбегін – «Чарльз Элвуд; немесе, Нанымнан айырылған адам» атты кітабын жариялады. Басты кейіпкер Элвуд арқылы Браунсон ұйымдасқан дінге қарсы шығып, Киелі кітаптың қатесіздігіне, яғни шындығына күмән келтірді. 1842 жылы Браунсон «Бостондық тоқсандық шолу» журналын жеке жариялауды тоқтатты және ол «Америка Құрама Штаттары журналы» мен «Демократиялық шолу» журналымен біріктірілді. Ол өзінің бірқатар мақалалары жаңа дау тудырғаннан кейін журналдан қол үзгені жөн деп тапты.

Католик дінін қабылдауы

1843 жылдың көктемінде Браунсон католицизмге көшуді қарастырып жатыр деген қауесет тарады, әсіресе Бостонның Рим-католик епискобымен кездескен кезде. Браунсон 1844 жылдың 20 қазанында католиктік дінге кірді. Ол трансценденталист әріптестерінен өзгеше, адамзаттың ішкі күнәлілігіне сенуді бастады. Сонымен қатар, ол протестантизмді өзі жек көретін капиталистік идеялармен байланыстыра бастады. Браунсон көп ұзамай өзінің бұрынғы қателіктерінен – трансцендентализм мен либерализмнен бас тартып, Американы католицизмге айналдыруға арналған мақалалар жазуға кірісті. Ол бұрынғы достарына – трансцендентализм қозғалысының өкілдеріне қарсы мақалаларын пайдаланып, олар да оның ізімен дінге келмесе, құрылысқа түсетінін жазды. Браунсонның ұстанымы Шарль де Монталембердің либералды католицизмімен үлкен ортақтыққа ие болды, ол француз либералды католик басылымдарында, мысалы, Le Correspondant-та мақалалар жариялады, Луи Веййо сияқты консервативті католиктерге қарсы либералды позицияны қолдады. Сондай-ақ Браунсон Паулистік әкелердің "Католикалық әлемі" басылымына көптеген мақалалар жазып жүрді. Браунсон католицизмді тәртіпсіз американдық азаматтарды ұстап, демократияның сәтті болуын қамтамасыз ететін жалғыз дін деп қарады. Оның пікірінше, Америка Құрама Штаттары әлемге үлгі болуы керек еді, ал идеалды үлгі – католик Америкасы. Ол бұрынғы фурьешілдік және оуэниттік идеяларынан бас тартып, социализм мен утопизмді бір кезде жариялағандай қатты сынға алды. Адал демократ Браунсон, Дуглас сияқты, Азамат соғысында Одақты қолдады және Конфедерацияға, сондай-ақ сецессияны қолдаған католик дін қызметкерлеріне қарсы күресті. Ол азаттықты ынтамен қолдады, тіпті бірнеше рет Вашингтонға барып, президент Линкольнмен азаттықтың маңыздылығы мен шұғылдығын талқылады. Ол барлық американдықтарды, әсіресе католиктерді елдің қиын кезеңінде патриот болуға шақырды. Браунсон дінге өткеннен кейін, ол бұрынғы басылымын, енді "Браунсоннің тоқсандық шолуы" деп аталған, 1844 жылы қайта жаңғыртты. 1853 жылы Браунсон шіркеу мемлекеттен жоғары тұратынын мәлімдеген бірқатар мақалалар жазды. Бұл жазбалар католик иммигранттары мен католик қоғамының арасында дау тудырды. Бұл дау Жаңа Англиядағы епископтардың оның жазбаларын айыптауына әкелді. Бостон қауымдастықтарынан шеттетілу салдарынан ол бірінен соң бірі жалғыздыққа ұшырады, сондықтан 1855 жылы "Шолу" журналын және отбасын Нью-Йоркке көшірді, онда ол католик саяси философиясына қызығушылығын қайта жандандырды. 1860 жылы Браунсон католик шіркеуінің интеллектуалды ортаны жылы қарсы алуы керектігін жариялады. Ол "діннің достары да, жаулары да азаматтық және діни бостандықтың ұлы қағидасын қабылдап, еркін мемлекетте еркін шіркеуді нығайтудан қорықпауы керек" деп күшті және сөзбен айтуға болатын дәлелдер келтірді. Браунсон Еуропадағы католиктердің азаттықты қолдау көрсетуге аздай бейім екенін айтып, Монталембер сияқты либералды католиктерді "Еуропадағы Одақтың адал халқына көңіл бөлетін жалғыз католиктер" деп мақтады. Ол ар-ожданның өз қалауынша сенуге еркіндік болуы керек екенін және діннің азаматтық емес, рухани саламен айналысатынын айтты. Мемлекет мұндай құқықты қорғауы керек және өзін сыртқы саланы басқарумен шектеуі керек. Осылайша ол либерализмнің жаңа түрін қабылдады, ол онымен өлгенге дейін бірге болды, бірақ мұндай либерализмге деген құлшынысын либерализмді бір мезгілде және біркелкі түрде жоққа шығарумен теңестіру керек. Ол бұл туралы 1873 жылы қайта жаңғырған тоқсандық шолуда айтты. Ол "бұл дүние мен оның мүдделерін ең басты нәрсеге айналдыратын" либерализмді жоққа шығарды. 1862 жылы ол Нью-Джерсидің үшінші округінде республикалық конгресс депутаты болып сайлануға ұсынылды, бірақ оның ашық католиктік көзқарастары сәтсіздікке әкелді. 1864 жылы Джон Фремонт, оны Браунсон қатты қолдады, президенттік жарыстан бас тартты. Осы екі жеңілістен кейін Браунсонның денсаулығы, рухы және жазылушылардың азаюы оны сол жылы "Шолу" журналын жариялауды тоқтатуға мәжбүр етті. Журнал Браунсонның өмірінде он жылға жуық үзілістен кейін 1873 жылы қайтадан жаңғыртылды. "Шолу" журналы ақыры Браунсон қайтыс болғанға дейін бір жыл бұрын, 1875 жылы жабылды. 1857 жылы Браунсон "Ауысқан" немесе "Менің тәжірибемнен жапырақтар" атты мемуарларын жазды.

Кейінгі өмір және өлім

Браунсон 1876 жылдың 17 сәуірінде Детройтте 72 жасында қайтыс болды. Оның денесі кейін Нотр-Дам университетіндегі Киелі Жүрек базиликасының криптасына қойылды, сондай-ақ оның жеке қағаздары да сол жерде сақтаулы.

Мұрасы мен сын

Браусонның көзқарастарына өмірінде әртүрлі бағалар берілді. 1855 жылы оны «Le Propagateur» басылымы Нью-Орлеан қаласына шақырды, себебі ол өмірі бойында көптеген саяси және діни байланыстар құрғандықтан, протестанттар мен католиктердің екеуі де одан нәр алуға құштар болатын тұлға ретінде қарастырылды. Әртүрлі газеттер оның лекцияларына қатысты қайшы пікірлерді жариялағанмен, барлығы оның «шешен» сөйлеу өнерін мақтады. 1850-жылдары, көптеген интеллектуалдық еңбектерінің ішінде, ирланд және неміс иммиграциясы және оған байланысты туысқандық нативистік моральдық үрейдің ортасында Браусон «американдану» терминін қоғамдық пікірталасқа енгізді. Ол бұл терминді Сент-Джон колледжінде (кейіннен Фордхэм университеті) «Шіркеу және Республика» атты лекциясын оқығанда қолданды. Оның этникалық иммигранттардың ұлттық ерекшеліктерін әлеуметтік және мәдени біртектіліксіз американдық демократиялық дәстүрмен үйлестіруге жасаған тырысы көпмәдениеттіліктің алғашқы қадамы ретінде қарастырылады. Браусонды жиі қателікпен 1848 жылғы «Протестанттарға хат» деген жазбасына сілтеме жасай отырып, Одинизм терминін жасаған адам деп есептейді. Ақын және сыншы Джеймс Рассел Лоуэлл өзінің сатирикалық «Сыншыларға арналған мысал» атты туындысында оны өзіне шамасынан артық нәрсені жеуге тырысқан адам ретінде бейнеледі: «оның аузы григориандық бұқаны жұтуға тырысумен толы». Эдгар Аллан По өзінің «Автография» сериясында Браусонды «ерекше адам» деп атап, бірақ ол «оқырмандарына ұдайы жеткізуге тырысқан маңызды шындықтарға толығымен көз жеткізе алмады» дейді. Ол сондай-ақ Поның «Месмерикалық ашылу» әңгімесінде айтылады, онда Браунсонның 1840 жылғы «Чарльз Элдуд, немесе, Имансыздың қайта құрылуы» романына сілтеме жасалады. Питер Стэнлис атап көрсеткендей, «Америка Республикасының негізін қалаушы әкелерінен кейінгі буында Орест Браусон, Джон Кэлхунмен бірге, тоғызыншы ғасырдың ең түпнұсқа және терең саяси ойшылы болды. Вудро Вильсон оның ең маңызды кітабы «Америка Республикасы» (1865) американдық конституцияның ең жақсы зерттеуі деп санайды». Сонымен қатар, Браусон көптеген еуропалық зиялылар мен теологтар, соның ішінде Огюст Жозеф Альфонс Гратри тарапынан жоғары бағаланды, ол Браусонды «тоғызыншы ғасырдың ең өткір сыншысы, жеңілмейтін логик, мүддесін қорғамайтын шындықты іздеуші, Аристотельдей өткір, Платон сияқты биік» деп сипаттады. Лорд Актон Браусонмен кездесіп, кейін «Зиялылық тұрғысынан, мен кездескен ешбір америкалық оған жақындамайды» деп жазды.

Отбасы

Браунсонның інісі Оран, Орест Рим католигі болған шамада Иса Мәсіхтің соңғы күнгі қасиеттілері шіркеуіне қосылды. Оранның ЛДС шіркеуіне қосылуының басты себептерінің бірі – оның билікке сенімі болды. Браунсонның екі ұлы Азамат соғысы кезінде одақ әскерінің ресми офицерлері болып қызмет етті: майор Генри Ф. Браунсон (1835–1913) және капитан Эдвард "Нед" Браунсон (1843–1864). Эдвард соғыс кезінде псевдонимдермен жарияланды. Браунсонның қызы Сара Браунсон (1839–1876) – жазушы және ақын, оның шығармалары соғысқа қолдау көрсетті. Генри 1900 жылы әкесінің үш томдық өмірбаянды жариялады, сондай-ақ әкесінің жинақталған еңбектерін редакциялады. «Айнымалы» немесе «Менің тәжірибемнен жапырақтар». Орест Браунсонның еңбектері (20 том, Генри Ф. Браунсон жинақтаған және реттеген, 1882–1887).