Кіріспе

Жапон фольклорындағы тіршілік иесі Цучигумо (土蜘蛛) – жапондық фольклордағы жоқай сияқты жәндіктер тұқымының атауы. Мифологиялық Цучигумоның баламалы атаулары: яцукахаги (八握脛) және огумо (大蜘蛛). Кодзики мен Нихон Шокиде атау фонетикалық жазуда төрт канджимен берілген – 都知久母 (төрт морае: цу чи гу мо), және бұл сөздер Муцу, Эчиго, Хитачи, Сетцу, Бунго және Хизеннің Фудокилерінде жиі кездеседі. Цучигумо атауы 土隠; tuchigomori сөзінен туындаған деп саналады. 土; tuchi – «жер», ал 隠; gomori – «жасыру» деген мағынаны білдіреді. Бұл сөз императорлық сарайға бағынбай, үңгірлерде өмір сүрген жергілікті, қуатты тайпаны білдірген деп есептеледі. Жергілікті клан ретінде Цучигумолар бойлары алшақ, бірақ аяқ-қолы ұзын, қасқырдың мінезі мен соудың жүрегіне ие және өркениеттен тыс өмір сүрген деп сипатталған. Тарихшы Сокичи Цуда (ja) Кумасо мен Эмисиден өзгеше, Цучигумоның Фудокиде топ емес, жеке тұлға ретінде қарастырылатынын атап көрсетеді. Тарихшы Йошиюки Такиото (ja) Цучигумоның жергілікті басшылар болғандығын, ал олардың күші шаманизммен байланысты болғандығын айтады, себебі Қышудағы Фудокиде Цучигумолар егіспен байланысты, ашулы қамиларды бағындыратын баяндар ретінде бейнеленген. Цучигумоның жоқайға ұқсас, онни сияқты алып жәндік бейнесі алғаш рет ортағасырлық әдеби шығармаларда пайда болды. Бұл ертегілердің ішіндегі ең көрнектісі – 13-шы ғасырдың бірінші жартысында Камакура дәуірінде (1185–1333) жинақталған «Хейке ертегісі», онда ол «тау арақашығы» деген атпен кездеседі; 山蜘蛛; yamagumo. Цучигумо ғасырлар бойы өзгеріп, одан да ерекше йокайға айналды. 14-шы ғасырдың эмакимоносы – «Цучигумо Сошиде» цучигумо 60 метрлік алып йокай ретінде бейнеленген, ал оны жойған кезде оның ішінен 1990 өлген адамның басы шыққан. Бұл оқиғаларда цучигумоны жоюға қатысқан Минамото но Ёримицу мен Ватанабе но Цуна Жапониядағы аңызға айналған батырлар болып саналады; олар сонымен қатар күшті онни – Шутэн Додзи туралы аңызда да кездеседі. Цучигумо йокай ретінде Но, Жорури және Кабуки пьесаларының тақырыбы болды. Тарихи Ямато провинциясында цучигумоның ерекше физикалық белгісі – олардың құйрығы болған. Нихон Шокиде Йошино но Футоның негізін қалаушысы «жарық құйрығымен» сипатталған, ал Йошино но Кудзудың негізін қалаушысы «құйрықтары бар және тастарды итеріп жылжыған» делінген, бұл Яматоның жергілікті халқын адам емес деп көрсеткен. Тіпті Кодзикиде де олар Осака (忍坂) (қазіргі Сакурай қаласы) тұрғындарымен «құйрығы өскен цучигумо (土雲)» болғандықтан ортақ белгілері болған.

Кейко ұрпағының және басқалардың жазбалары

"Хизен но Куни Фудоки" кітабында император Кейко Шики аралына (志式島, Хирадо аралы) (аңыздарда 72 жыл) императорлық сапармен келген кезде, экспедиция теңіздің ортасында екі аралға тап болды деп жазылған. Іштен түтін көтерілгенін көрген император аралдарды зерттеуге бұйрық берді және кіші аралда Цучигумо Оомими (大耳) мекендегенін, ал үлкен аралда Таремими (垂耳) мекендегенін анықтады. Екеуі де тұтқындалып, өлтірілуге жақын болғанда, Оомими мен Таремими маңдайларын жерге тигізіп, сәждеге жығылып, "Енді біз императорға құрбандық етеміз" деп жалбарынды және балық өнімдерін ұсынып, кешірім сұрады. Сонымен қатар, "Бунго но Куни Фудокиде" Ицума тауының Ицума химе (五馬姫), Учисару (打), Унасару (頸), Ята (八田), Кунимаро (國摩侶) және Неги өрісінің (禰宜野) Амашино (網磯野), Шинокаосаның (小竹鹿奥) Шинокаоми (小竹鹿臣), Незуми үңгірінің (鼠の磐窟) Ао (青) және Широ (白) сияқты көптеген цучигумо кездеседі. Олардан өзге, тауларда императорлық сарайға қарсы тұруға дайындық жасаған, бірақ толығымен жеңілген Цучигумо Ясоме (土蜘蛛八十女) туралы да әңгіме бар. "Ясо" (八十) сөзі "сексен" дегенді білдіреді, бірақ бұл "көп" дегенді білдіретін метафоралық мағынаға ие, сондықтан бұл оқиға Ямато императорлық сарайына қарсы шыққан әйел басшылардың көп саны ерлермен бірге қаһармандық өлімге бетке алғанын көрсетеді. Оқиғада Ясо, жергілікті әйел басшылардың бірі, халық арасында зор құрметке ие болды және императорлық күштерге қарсы тұрғандардан одақтастарын ажыратты. Цучигумо Ясоме туралы ақпарат императорға жеткізілді және оның еңбегі үшін ол сақталды. "Нихон Шокидегі" жазбаларға сәйкес, император Кейконың 12-ші жылында (аңыздарда 82 жыл), қыс айында, қазан айында император Кейко Хаями қаласына, Оокитаға (қазіргі Ооита) келді және сол жердің патшайымы Хаяцухимеден (速津媛) тау ішінде үлкен үңгір бар екенін естіді, ол Незуми үңгірі деп аталды, онда екі цучигумо, Широ және Ао мекендеген. Негинода (禰疑野), Наориде Учизару (打猿), Ята (八田) және Кунимаро (国摩侶, 国麻呂) атты тағы үш цучигумо туралы хабарланды. Бұл бесіздің көптеген одақтастары болды және олар императордың бұйрықтарын орындаудан бас тартты.

Йокай Цучигумо

Жапон орта ғасырларынан бастап (Камакура/Муромачи/Азучи Момояма кезеңдері, яғни 12 ғасырдың соңы мен 17 ғасырдың басы) цучигумо алып, құрылысқан жәндіктер ретінде бейнелене бастады. Йокай цучигумоны суреттейтін ертедегі мәтіндердің бірі – «Хейке туралы әңгіме», немесе «Хейке» мәтінінің кейбір нұсқалары. Бивашылардың арасында ауызша тараған бұл шығарманың күрделі мәтіндік тарихы мен көптеген нұсқалары бар, соның ішінде кеңейтілген «Генпей Жосуики» және кейбір нұсқаларда «Қылыштар орамасы» немесе tsurugi no maki деп аталатын қылыштар туралы кеңейтілген бөлім бар. Бұл Йоримицу мен цучигумо арасындағы қақтығысты бейнелейтін маңызды және ықпалды мәтіндердің бірі саналады және көптеген кейінгі көркемдік бейнелеулердің бастауы болып табылады. Онда Ёримицудың ямагумоны жеңу үшін қылыш қолданғаны айтылады, соның нәтижесінде ол оны «Кумокири» (蜘蛛切, «өрмек кескіш») деп атады. Қазіргі уақытта Дайкакудзи ғибадатханасында, Хаконе ғибадатханасында және жеке тұлғада Хизамару деп аталатын тачи сақталып келеді, олар әртүрлі аңыздарға сәйкес «Кумокири», «Хоэмару» және «Усумидори» сияқты басқа да аттармен аталады. 14 ғасырға жататын «Цучигумо Соши» суреттері мен 15 ғасырғы Но театрының «Цучигумо» пьесасы Минамото но Ёримицу, сондай-ақ Райко атымен танылған, 10 ғасырдың белгілі генералы және Минамото әулетінің арғы тегінің цучигумо немесе ямагумо («жер өрмегі» немесе «тау өрмегі») деп аталатын алып өрмек тәрізді йокайды жеңген аңызының әртүрлі нұсқаларын көрсетеді. Кейбір нұсқаларда Ёримицу мен оның адал қызметшісі Ватанабе но Цуна әдемі әйел сияқты түрленетін өрмекке қуып жетеді, оны жеңгеннен кейін оның денесінен бас сүйектер шығады, ал басқаларында Ёримицу әрекетке қабілетсіз болып, оның орнына жас қызметшісі өрмекке аң аулайды. «Цучигумо Соши» (суретке қараңыз) мәтінмен толық сәйкес келмейтін суреттерді қамтиды. Мәтінде Ёримицу мен Цуна 60 футтық алып құбыжықты жеңгені айтылады, кейін олардың бұл алып өрмек екенін түсінеді, бірақ суреттерде олар Гозу мен Мезуға ұқсайтын екі огре – құбыжықпен шайқасып жатыр, бұл, мүмкін, цучигумоның тағы бір түрленуін көрсетеді.