Кіріспе
Жапон фольклорындағы тіршілік иесі Цучигумо (土蜘蛛) – жапондық фольклордағы жоқай сияқты жәндіктер тұқымының атауы. Мифологиялық Цучигумоның баламалы атаулары: яцукахаги (八握脛) және огумо (大蜘蛛). Кодзики мен Нихон Шокиде атау фонетикалық жазуда төрт канджимен берілген – 都知久母 (төрт морае: цу чи гу мо), және бұл сөздер Муцу, Эчиго, Хитачи, Сетцу, Бунго және Хизеннің Фудокилерінде жиі кездеседі. Цучигумо атауы 土隠; tuchigomori сөзінен туындаған деп саналады. 土; tuchi – «жер», ал 隠; gomori – «жасыру» деген мағынаны білдіреді. Бұл сөз императорлық сарайға бағынбай, үңгірлерде өмір сүрген жергілікті, қуатты тайпаны білдірген деп есептеледі. Жергілікті клан ретінде Цучигумолар бойлары алшақ, бірақ аяқ-қолы ұзын, қасқырдың мінезі мен соудың жүрегіне ие және өркениеттен тыс өмір сүрген деп сипатталған. Тарихшы Сокичи Цуда (ja) Кумасо мен Эмисиден өзгеше, Цучигумоның Фудокиде топ емес, жеке тұлға ретінде қарастырылатынын атап көрсетеді. Тарихшы Йошиюки Такиото (ja) Цучигумоның жергілікті басшылар болғандығын, ал олардың күші шаманизммен байланысты болғандығын айтады, себебі Қышудағы Фудокиде Цучигумолар егіспен байланысты, ашулы қамиларды бағындыратын баяндар ретінде бейнеленген. Цучигумоның жоқайға ұқсас, онни сияқты алып жәндік бейнесі алғаш рет ортағасырлық әдеби шығармаларда пайда болды. Бұл ертегілердің ішіндегі ең көрнектісі – 13-шы ғасырдың бірінші жартысында Камакура дәуірінде (1185–1333) жинақталған «Хейке ертегісі», онда ол «тау арақашығы» деген атпен кездеседі; 山蜘蛛; yamagumo. Цучигумо ғасырлар бойы өзгеріп, одан да ерекше йокайға айналды. 14-шы ғасырдың эмакимоносы – «Цучигумо Сошиде» цучигумо 60 метрлік алып йокай ретінде бейнеленген, ал оны жойған кезде оның ішінен 1990 өлген адамның басы шыққан. Бұл оқиғаларда цучигумоны жоюға қатысқан Минамото но Ёримицу мен Ватанабе но Цуна Жапониядағы аңызға айналған батырлар болып саналады; олар сонымен қатар күшті онни – Шутэн Додзи туралы аңызда да кездеседі. Цучигумо йокай ретінде Но, Жорури және Кабуки пьесаларының тақырыбы болды. Тарихи Ямато провинциясында цучигумоның ерекше физикалық белгісі – олардың құйрығы болған. Нихон Шокиде Йошино но Футоның негізін қалаушысы «жарық құйрығымен» сипатталған, ал Йошино но Кудзудың негізін қалаушысы «құйрықтары бар және тастарды итеріп жылжыған» делінген, бұл Яматоның жергілікті халқын адам емес деп көрсеткен. Тіпті Кодзикиде де олар Осака (忍坂) (қазіргі Сакурай қаласы) тұрғындарымен «құйрығы өскен цучигумо (土雲)» болғандықтан ортақ белгілері болған.
Tsuchigumo (土蜘蛛) is a historical Japanese derogatory term for renegade local clans, and also the name for a race of spider like yōkai in Japanese folklore. Alternative names for the mythological Tsuchigumo include yatsukahagi (八握脛) and ōgumo (大蜘蛛). In the Kojiki and in Nihon Shoki, the name was phonetically spelled with the four kanji 都知久母 (for the four morae tsu chi gu mo), and these words were frequently used in the Fudoki of Mutsu, Echigo, Hitachi, Settsu, Bungo and Hizen as well as others. The name Tsuchigumo is believed to be derived from 土隠; tuchigomori. 土; tuchi means "earth" and 隠; gomori means "hiding". The word is thought to have referred to a local clan of powerful people who did not obey the imperial court and lived in caves. As a local clan, the Tsuchigumo were described as short in stature but long in limbs, with the temperament of a wolf and the heart of an owl, and living an uncivilized life. Historian Sōkichi Tsuda (ja) points out that unlike Kumaso and Emishi, Tsuchigumo is not treated as a group in the Fudoki, but as an individual name. The historian Yoshiyuki Takioto (ja) also deduces that the Tsuchigumo were local chieftains with shamanism as their power background from the fact that the Tsuchigumo in the Fudoki of Kyushu appear as sorcerers related to agriculture who appease angry kami. The giant spider like figure of the tsuchigumo as a oni like yōkai first appeared in medieval literary works. The most representative work among these tales is The Tale of the Heike, compiled in the Kamakura period (1185–1333) in the first half of the 13th century, in which it appears under the name "mountain spider"; 山蜘蛛; yamagumo. As the tsuchigumo passed through the ages, it became a more bizarre looking yōkai. In the 14th century emakimono Tsuchigumo Sōshi, the tsuchigumo is depicted as a giant yōkai 60 meters long, and when it was exterminated, 1990 heads of the dead came out of its belly. Minamoto no Yorimitsu and Watanabe no Tsuna, who participated in the extermination of the tsuchigumo in these stories, are legendary heroes in Japan; they also appear in the legend of the powerful oni Shuten dōji. The tsuchigumo as a yōkai also appeared as the subject of Noh, Jōruri and Kabuki plays. In historic Yamato Province, the unique physical characteristics of the tsuchigumo were that they were tailed people. In the Nihon Shoki, the founder of the Yoshino no Futo (吉野首) were written to be "with a glowing tail," the founder of Yoshino no Kuzu (国樔) were stated to "have tails and come along pushing rocks (磐石, iwa)," presenting the indigenous people of Yamato as non humans. Even in the Kojiki, they shared a common trait with the people of Osaka (忍坂) (now Sakurai city) in that they were "tsuchigumo (土雲) who have grown tails."
Кейко ұрпағының және басқалардың жазбалары
"Хизен но Куни Фудоки" кітабында император Кейко Шики аралына (志式島, Хирадо аралы) (аңыздарда 72 жыл) императорлық сапармен келген кезде, экспедиция теңіздің ортасында екі аралға тап болды деп жазылған. Іштен түтін көтерілгенін көрген император аралдарды зерттеуге бұйрық берді және кіші аралда Цучигумо Оомими (大耳) мекендегенін, ал үлкен аралда Таремими (垂耳) мекендегенін анықтады. Екеуі де тұтқындалып, өлтірілуге жақын болғанда, Оомими мен Таремими маңдайларын жерге тигізіп, сәждеге жығылып, "Енді біз императорға құрбандық етеміз" деп жалбарынды және балық өнімдерін ұсынып, кешірім сұрады. Сонымен қатар, "Бунго но Куни Фудокиде" Ицума тауының Ицума химе (五馬姫), Учисару (打), Унасару (頸), Ята (八田), Кунимаро (國摩侶) және Неги өрісінің (禰宜野) Амашино (網磯野), Шинокаосаның (小竹鹿奥) Шинокаоми (小竹鹿臣), Незуми үңгірінің (鼠の磐窟) Ао (青) және Широ (白) сияқты көптеген цучигумо кездеседі. Олардан өзге, тауларда императорлық сарайға қарсы тұруға дайындық жасаған, бірақ толығымен жеңілген Цучигумо Ясоме (土蜘蛛八十女) туралы да әңгіме бар. "Ясо" (八十) сөзі "сексен" дегенді білдіреді, бірақ бұл "көп" дегенді білдіретін метафоралық мағынаға ие, сондықтан бұл оқиға Ямато императорлық сарайына қарсы шыққан әйел басшылардың көп саны ерлермен бірге қаһармандық өлімге бетке алғанын көрсетеді. Оқиғада Ясо, жергілікті әйел басшылардың бірі, халық арасында зор құрметке ие болды және императорлық күштерге қарсы тұрғандардан одақтастарын ажыратты. Цучигумо Ясоме туралы ақпарат императорға жеткізілді және оның еңбегі үшін ол сақталды. "Нихон Шокидегі" жазбаларға сәйкес, император Кейконың 12-ші жылында (аңыздарда 82 жыл), қыс айында, қазан айында император Кейко Хаями қаласына, Оокитаға (қазіргі Ооита) келді және сол жердің патшайымы Хаяцухимеден (速津媛) тау ішінде үлкен үңгір бар екенін естіді, ол Незуми үңгірі деп аталды, онда екі цучигумо, Широ және Ао мекендеген. Негинода (禰疑野), Наориде Учизару (打猿), Ята (八田) және Кунимаро (国摩侶, 国麻呂) атты тағы үш цучигумо туралы хабарланды. Бұл бесіздің көптеген одақтастары болды және олар императордың бұйрықтарын орындаудан бас тартты.
Йокай Цучигумо
Жапон орта ғасырларынан бастап (Камакура/Муромачи/Азучи Момояма кезеңдері, яғни 12 ғасырдың соңы мен 17 ғасырдың басы) цучигумо алып, құрылысқан жәндіктер ретінде бейнелене бастады. Йокай цучигумоны суреттейтін ертедегі мәтіндердің бірі – «Хейке туралы әңгіме», немесе «Хейке» мәтінінің кейбір нұсқалары. Бивашылардың арасында ауызша тараған бұл шығарманың күрделі мәтіндік тарихы мен көптеген нұсқалары бар, соның ішінде кеңейтілген «Генпей Жосуики» және кейбір нұсқаларда «Қылыштар орамасы» немесе tsurugi no maki деп аталатын қылыштар туралы кеңейтілген бөлім бар. Бұл Йоримицу мен цучигумо арасындағы қақтығысты бейнелейтін маңызды және ықпалды мәтіндердің бірі саналады және көптеген кейінгі көркемдік бейнелеулердің бастауы болып табылады. Онда Ёримицудың ямагумоны жеңу үшін қылыш қолданғаны айтылады, соның нәтижесінде ол оны «Кумокири» (蜘蛛切, «өрмек кескіш») деп атады. Қазіргі уақытта Дайкакудзи ғибадатханасында, Хаконе ғибадатханасында және жеке тұлғада Хизамару деп аталатын тачи сақталып келеді, олар әртүрлі аңыздарға сәйкес «Кумокири», «Хоэмару» және «Усумидори» сияқты басқа да аттармен аталады. 14 ғасырға жататын «Цучигумо Соши» суреттері мен 15 ғасырғы Но театрының «Цучигумо» пьесасы Минамото но Ёримицу, сондай-ақ Райко атымен танылған, 10 ғасырдың белгілі генералы және Минамото әулетінің арғы тегінің цучигумо немесе ямагумо («жер өрмегі» немесе «тау өрмегі») деп аталатын алып өрмек тәрізді йокайды жеңген аңызының әртүрлі нұсқаларын көрсетеді. Кейбір нұсқаларда Ёримицу мен оның адал қызметшісі Ватанабе но Цуна әдемі әйел сияқты түрленетін өрмекке қуып жетеді, оны жеңгеннен кейін оның денесінен бас сүйектер шығады, ал басқаларында Ёримицу әрекетке қабілетсіз болып, оның орнына жас қызметшісі өрмекке аң аулайды. «Цучигумо Соши» (суретке қараңыз) мәтінмен толық сәйкес келмейтін суреттерді қамтиды. Мәтінде Ёримицу мен Цуна 60 футтық алып құбыжықты жеңгені айтылады, кейін олардың бұл алып өрмек екенін түсінеді, бірақ суреттерде олар Гозу мен Мезуға ұқсайтын екі огре – құбыжықпен шайқасып жатыр, бұл, мүмкін, цучигумоның тағы бір түрленуін көрсетеді.