Кіріспе

Dungeons & Dragons (D&D) фантастикалық рольдік ойынында сәйкестендіру – ойыншы кейіпкерлерінің, ойыншы емес кейіпкерлерінің және жаратылыстардың этикалық және моральдық көзқарасын жіктеу. Ойынның көптеген нұсқаларында ойыншылар кейіпкерлерді екі параметр бойынша таңдайды. Бірі – кейіпкердің «заң» мен «хаосқа» қатысты көзқарасы, екіншісі – «жақсылық» пен «жамандыққа» қатысты көзқарасы. Екі ось, ортасындағы «бейтарап» позициясымен бірге, тоғыз түрлі сәйкестендіруге мүмкіндік береді. D&D-нің кейінгі нұсқалары сәйкестендіруді нақты ойын механикасымен байланыстырудан бас тарды; керісінше, сәйкестендіру рольдік ойынға бағыт беру үшін қолданылады және ойыншы оны қатаң сақтауға міндетті емес. D&D-нің бастапқы нұсқасы (1974) ойыншыларға кейіпкерді құру кезінде үш сәйкестендірудің бірін таңдауға мүмкіндік берді: заңды, қоғам ережелерін құрметтеу және сақтау; хаотикалық, бүлікшілдік пен жеке басқа құрметтеу; және бейтарап, екі ұяның арасында тепе-теңдік іздеу. 1977 жылы жарық көрген Dungeons & Dragons Basic Set-те жақсылықтың екінші параметрі енгізілді, ол альтруизм мен өмірге құрметті білдірсе, жамандық – өзімшілдік пен өмірге құрметсіздікпен сипатталды. «Заң» мен «хаос» параметрі сияқты, екі ұяның арасында бейтарап позиция бар. Кейіпкерлер мен жаратылыстар бір уақытта заңды және жаман болуы мүмкін (мысалы, тиран), немесе хаотикалық, бірақ жақсы (мысалы, Робин Гуд). 1977-1979 жылдар аралығында жарық көрген Advanced Dungeons & Dragons (AD&D) екі параметрлік жүйені сақтап қалды. 1981 жылғы Basic Set нұсқасы бұрынғы бір параметрлік сәйкестендіру жүйесіне қайта оралды. AD&D 2-ші басылымы (1988) екі параметрлік жүйені сақтап қалды. Бұл нұсқада кейіпкер өзінің сәйкестендіруінен тыс көптеген әрекеттер жасаса, оның сәйкестендіруі өзгеруі мүмкін және тәжірибе ұпайларын жоғалтып, келесі деңгейге өтуі қиындады. D&D 3rd Edition (2000) сол сәйкестендіру жүйесін сақтап қалды. Алайда, 3.5 Edition үшін жарық көрген Eberron Campaign Setting (2004) D&D-нің көптеген қалыптасқан троптарын, соның ішінде сәйкестендіруді де өзгертті. Дәстүрлі жақсы нәсілдердің жаман өкілдері мен дәстүрлі жаман нәсілдердің жақсы өкілдері ынталандырылды, бірақ сәйкестендіру анықтамасы D&D стандарттарына сәйкес қалды, жақсылық пен жамандық өз мағыналарын сақтап қалды. Қарсы сәйкестендіруге ие кейіпкерлер барлыққа қауіп төнген жағдайда қысқа мерзімге біріге алады. Кит Бейкер Эберронның «сәйкестендіруі – спектр» екенін атап өтті. Бұл нұсқада «жақсылық» бейтарап жақсылықты алмастырды және хаотикалық жақсылықты қамтымады; «жамандық» бейтарап жамандықты алмастырды және заңды жамандықты қамтымады; «бейтарап емес» шынайы бейтарапты алмастырды және заңды бейтарапты және хаотикалық бейтарапты қамтымады. 4-ші басылым D&D-де сәйкестендіруді баса көрсетуді азайтты. Wired басылымы 4-ші басылымда «сәйкестендіру мен дәстүрлі нәсілдік стереотиптерге» баса назар аударғандықтан, негізгі нәсілдерге басқа да түзетулер енгізілгендіктен, «тағайындалмаған және өзгермелі ниеттері бар PC және NPC» көп болды. D&D 5th Edition (2014) тоғыз сәйкестендірудің бұрынғы схемасына оралды және моральдық шешім қабылдауға емес, инстинктке негізделген жаратылыстар үшін «бейтарап емес» деген оныншы опцияны қосты. 5-ші басылыммен бірге сәйкестендіру D&D ойын механикасының көп бөлігінен ажыратылды, мысалы, «кейбір кластарды нақты сәйкестендіруге ие кейіпкерлермен шектемейтін ережелер немесе сәйкестендіруге байланысты кейіпкерлерге әртүрлі әсер ететін сиқырлар жоқ». 2021 жылдың желтоқсан айында ресми түзетулер 5-ші басылымның бастапқы кітаптарында ойналатын нәсілдер үшін ұсынылған сәйкестендірулерді алып тастады. Mordenkainen Presents: Monsters of the Multiverse (2022), бұрын жарияланған шамамен 250 монстрды қайта қараған, нақты аталған кейіпкерлерді қоспағанда, жаратылыстар үшін алдын ала тағайындалған сәйкестендірулерді алып тастады. Ойналатын нәсілдерге ие монстрлар статистикасы «қазір олар кез келген сәйкестендіруге ие бола алатынын» көрсетеді, ал «басқа монстрлар, мысалы, демон, нақты сәйкестендірумен байланысты болса, олардың сәйкестендіруінің жанында «әдетте» деген сөзді көрсетеді. Бұл алдын ала тағайындалған сәйкестендіруге ерекшеліктер болуы мүмкін екенін білдіреді, бұл DM-дерді ойыншының күтімін бұзуға және монстрларды күтпеген жолдармен пайдалануға ынталандырады». Кейіпкердің сәйкестендіруі өзгеруі мүмкін. Егер заңды бейтарап кейіпкер үнемі жақсылыққа бағытталған әрекеттер жасаса, бейтарап немесе жаман әрекеттер жасауға мүмкіндік болғанда, кейіпкердің сәйкестендіруі заңды жақсылыққа ауысады. Ойын сессиялары кезінде Dungeon Master сәйкестендіру бұзушылықтары қашан орын алатынын шешеді, өйткені бұл субъективті және көбінесе жақтырмайды, тіпті толығымен тыйым салынды. Bill Slavicsek және Richard Baker-дің Dungeon Master for Dummies кітабында «жақсылыққа немесе бейтараптыққа бағытталған топтардың ойнауы оңайырақ, өйткені олардың мақсаттары түсінікті, топтың динамикасы жақсы және D&D-нің батырлық аспектілері жаман кейіпкерлер ойнағанда байқалмайтын тәрізде көрінеді» делінген. Ойыншы кейіпкерлері альтруистік ниеттерден гөрі жеке пайда үшін ойнаса да, олар әдетте жамандыққа қарсы тұрады және жаман жаратылыстармен күреседі деп есептеледі. Үшінші басылымдағы D&D ережелері «жақсылықты» және «жамандықты» былай анықтайды:

Заңды игілік

Заңға сай жақсы мінезді тұлға әдетте мейірімділікпен, әрқашан ар-ұятымен және міндет сезімімен әрекет етеді. Дегенмен, заңға сай жақсы тұлғалар өз кодексін бұзатындай сезінген кез келген әрекет жасағанына қайғырады, тіпті сол әрекетті жақсы деп мойындаса да. Мұндай тұлғалардың қатарында алтын әйдаһарлар, адал рыцарьлар, паладиндер және көптеген кентаврлар бар.

Бейтарап жақсы

Кейіптің бейтарап жақсылығы көбінесе өзімшілдікпен әрекет етеді, заңды қағидаларға, мысалы ережелерге немесе дәстүрге қарамастан немесе қарсы болмайды. Бейтарап жақсы кейіптер заңды билік өкілдерімен ынтымақтасуда ешқандай қиындық көрмейді, бірақ олар оларға борышкер емес. Егер дұрыс іс жасау үшін ережелерді бүру немесе бұзу қажет болса, олар заңды жақсы кейіптерге тән ішкі қайшылықтан зардап тартпайды. Бұл бағыттың мысалдарына көптеген аспан денелері, кейбір бұлт алыптары және көптеген гномдар жатады. Салондық теледидар сыншысы Хизер Хаврилески HBO телесериалын қарап отырып, "Нағыз қан" бағдарламасының кейіпкерлерін D&D бағыттары тұрғысынан талдады және басты кейіпкер Соки Стакхаусты хаотикалық жақсы, оның вампир жігіті Билл Комптонды заңды бейтарап, Эрик Нортманды заңды жаман, ал Лафайетт Рейнольдсты хаотикалық бейтарап деп анықтады. "Жолаушылар мен апаттар" – "Жомарт өлім" телесериалының 7-маусымының 11-бөлімінде Юджин Портер өзін "жақсы емес" деп сипаттағанда D&D бағыттары жүйесіне сілтеме жасайды. Мен заңды, бейтарап немесе хаотикалық емеспін". Интернет-мемнің бағыттар кестесі әртүрлі заттарды – көбінесе поп-мәдениет туындыларынан алынған кейіпкерлерді – үшке бөлінген торға жіктейді. Бұл жүйе сонымен қатар цифрлық әлемде адамдардың виртуалды бейнелерін қалай құратынын зерттеуде қолданылды. Мысалы, Neverwinter Nights 2 компьютерлік рөлдік ойыны D&D бағыттары жүйесін мұра етіп алды және зерттеушілер NW2 бейнесін жасау процесін американдық студенттердің өздерінің моральдық құндылықтарына ұқсас бейнелерді таңдауға бейім екенін көрсету үшін пайдаланды. Comic Book Resources сайтынан Закари Пилон 5-ші басылымдағы Dungeons & Dragons бағыттарының "механикалық пайдасы бар" нәрсеге қарағанда "оқиға құру құралы" екенін айтты, сондай-ақ "механиканың тарихы Wizards of the Coast оны толығымен алып тастамайтынын білдіреді, бірақ қазіргі тоғыз нұсқа ескірген және жақсартылуы немесе мүлдем өзгертілуі керек" деді. Пилон "әрбір жеке бағытты түсіндірудің немесе ақтаудың әртүрлі тәсілдері бір кейіпті бірнеше бағыт ретінде қарауға әкелуі мүмкін, олардың әрқайсысы басқалары сияқты орынды. Бұл сүйікті фильм немесе аниме кейіпкерлерін D&D бағыттары кестесіне орналастыруға келгенде дұрыс болса да, ойын бағыттарының жеке түсіндірілуі ойыншылардың Dungeon Master кейіптерін қайда орналастыратыны немесе әдебиет пен этиканың субъективті көрінісіне объективті моральді қалай қолданатыны туралы алаңдаушылық тудыруы мүмкін". Пилон Wizards of the Coast's Magic: The Gathering-дегі күрделі бағыттар жүйесін – бес түсті маннаның 32 бірегей комбинациясы, әртүрлі көзқарастарға сәйкес келетін – Dungeons & Dragons-қа бейімдеуге болатынын ұсынды, осылайша бағыттар жүйесін жаңартуға болады.