Кіріспе

Фантастикалық әдебиеттегі өлмеген жаратылыс

Фантастикалық көркем әдебиетте лич (/lɪtʃ/; көне ағылшын тілінен līċ, "дене" деген мағынаны білдіреді) – өлмеген жаратылыстың бір түрі. Кларк Эштон Смиттің "Некроманттар империясы" (1932) сияқты фантастикалық әдебиеттің әртүрлі туындылары, фантастикалық рөлдік ойындарда осы терминнің нақты қолданылуынан бұрын, личті жанды немесе жансыз, кез келген дене ретінде пайдаланған. Лич терминін өлмеген жаратылыстың нақты бір түрі үшін қолдану 1976 жылы Гари Гигакс пен Роб Кунц жазған "Dungeons & Dragons" рөлдік ойынының "Greyhawk" кітапшасынан бастау алады. Мұндай жаратылыс көбінесе өз еркімен түрленудің нәтижесі болып табылады, себебі мәңгілік өмірді іздейтін, некромантияда шеберлік танытқан күшті сиқыршы, сиқырлы ритуалда сирек кездесетін заттарды қолданып, өлмеске айналады. Зомбилер көбінесе ақылсыз бейнеленгенімен, личтер – бұрынғы интеллектуалдық қабілеттерін және сиқырлық күштерін сақтайтын саналы қайтыс болғандар. Личтер көбінесе ақылсыз өлмеген әскерлер мен қызметшілерге билік ететіндей бейнеленеді. Фантастикалық әдебиетте личтің басқа өлмегендерден ерекшеленетін ерекшелігі – өлместікке жету жолы; личтер өз жандарын "жан артефактілеріне" (басқа фантастикалық туындыларда "жан тасы", "филактерия" немесе "горкрукс" деп аталады) айналдырады, олар олардың сиқыры мен өлместігінің көзі болып табылады. Көптеген личтер өз жанын материалдық әлемге бекітетін бір немесе бірнеше артефактіні жасыру және/немесе қорғау үшін сақтық шараларын қолданады. Егер личтің денесі өлтірілсе, оның денесінде қалған жаны басқа әлемге өтпейді, керісінше, жақын арада қайта тірілуге қабілетті денесіз күйде сақталады. Дегенмен, егер личтің барлық артефактілері жойылса, онда личтің материалдық әлемдегі жалғыз тірегі – оның денесі болады, ал оның жойылған жағдайында, ол толыққанды өлімге алып келеді.

Тарихи негіздер

Лич – бұл "майыт" деген мағына беретін ескі ағылшын сөзі; зираттың ең төменгі бөлігіндегі қақпа, көбінесе табыт пен жерлеу шеруі кіретін жер, лич қақпасы деп аталатын. Мұндай қақпа көбінесе шағын шатырмен жабылатын, онда жерлеу рәсімінің бір бөлігі өткізілуі мүмкін еді. Личтер кейде жандарын физикалық әлемге бекіту үшін филактерия деп аталатын сиқырлық құралды пайдаланады, сол себепті олардың денесі жойылған жағдайда, филактерия бұзылмаса, қайта-қайта тіріле алады.

Әдебиетте

Лихтар бұрынғы классикалық қылыш пен сиқыр әдебиеттеріндегі монстрлерден пайда болды, олар өлімді жеңу үшін өз сиқырын қолданатын күшті сиқыршыларға толы еді. Кларк Эштон Смиттың көптеген әңгімелерінде сиқырлы күштері арқасында өлімнен қайта тіріле алатын күшті сиқыршылар бейнеленген. Роберт Э. Говардтың бірнеше әңгімелерінде, мысалы, "Бас сүйек бет" (1929) повесі және "Қызыл көз жасы" әңгімесінде, мистикалық жолмен өмір сүрудің белгісін сақтап қалған өлімсіз сиқыршылар кездеседі, олардың денелері адамдық емес қозғалыс пен белсенді ойлауды сақтауға мүмкіндік беретін кеуделенген қабықтарға дейін азайтылған. Dungeons & Dragons ойынының негізін қалаушылардың бірі Гэри Гигакс, ойындағы лихтың сипаттамасын Гарднер Фокстың "Сиқыршының қылышы" (1969) атты әңгімесіне сүйене отырып жасағанын айтты. Лих термині, мәйітке (немесе денеге) арналған ежелгі сөз ретінде, осы әңгімелерде жиі қолданылады. Амброз Биерстің "Халпин Фрейзердің өлімі" әңгімесінде бұл сөз кіріспесінде мәйітке сілтеме жасайды. Х.П. Лавкрафт та "Есіктегі нәрсе" (1937 жылы жарияланған) еңбегінде осы сөзді қолданды, онда баяндаушы өз досының мәйітіне сиқыршының иелік еткенін айтады. Демиличтерді қоршап тұрған басқа да бейнелер, әсіресе әшекейленген бас сүйек, Фриц Лейбердің "Ұрлар үйі" атты ерте әңгімесінен алынған.

Баспаға шығарылған

Ацерак – классикалық Dungeons and Dragons оқиғалық модулі «Tomb of Horrors»-тың соңғы боссы; Ацерак Эрнест Клайнның «Ready Player One» кітабында Мыс кілттің қорғаушысы ретінде де бейнеленген. «The Order of the Stick» веб-комиксінде басты жау Ксикон – лич. «Гарри Поттер» сериясында басты қарсылас Волдемор өлместердің – инферилердің әскерлеріне басшылық етеді және оның денесі жойылған жағдайда қайта тірілуге мүмкіндік беру үшін жанының бөліктерін сақтау үшін «хоркрукс» деп аталатын сиқырлық құралдарды пайдаланады.

Кино және теледидар

Adventure Time телесериалында басты қарсылас – жаман, қуатты қайтыс болған жаратылыс, жай ғана "Лич" деп танылады. Ол өзін барлық нәрсенің сөзсіз аяқталуын, өлімін бейнелейтін ежелгі, ғарыштық күш ретінде сипаттайды.

Бейне ойындар

Лихтерлер Might and Magic видео ойындар сериясында кеңінен танымал, көбінесе жау ретінде, бірақ кейбір бөлімдерде ойналатын кейіпкерлер ретінде де кездеседі. Олар "Қуат пен Сиқырлы Батырлар" (Heroes of Might and Magic) сериясында да жиі кездеседі, көптеген бөлімдерде жалданатын жаратылыстар және батырлар ретінде пайда болады. New World Computing-тің бұрынғы түсінігіндегі ең танымал лихтердің бірі – Сандро, ол көптеген ойындарда пайда болып, тағы да көптегенде есімдері жиі аталады. Heroes of Might and Magic III: Restoration of Erathia-ның басты қарсыласы да лих: некроманттар тірілткен Эратияның бұрынғы патшасы. Baldur's Gate видео ойындар сериясында бірнеше лихтер бар, олар күшті, бірақ міндетті емес босс ретінде кездеседі. Warcraft III және World of Warcraft: Wrath of the Lich King-де Солтүстікжер (Northrend) құрлығы орналасқан, ол сол аттас Лич Корольдің және оның өлместер әскерінің мекені. Артас Менетил, сондай-ақ Лич Король деп белгілі, Warcraft тарихындағы ең танымал қарсыластардың бірі, Wrath of the Lich King кеңейтуінде рейд боссы ретінде, ал Heroes of the Storm кроссоверлік видео ойынында ойналатын кейіпкер ретінде пайда болады. Dota видео ойындар сериясында Лич ойналатын кейіпкерлердің бірі. League of Legends-та Картус атты чемпион өлім сыйына ие болып, лихке айналды. Enter the Gungeon видео ойынында лих – Bullet Hell орналасқан соңғы босс.