Кіріспе

Виктория Кресінің иегері, подполковник Чарльз Хотем Монтегю "Ричард" Даути Уайли (23 шілде 1868 – 26 сәуір 1915) – британдық армия офицері және жаудың қарсы тұрған кезіндегі батылдығы үшін британдық және Достас мемлекеттерінің қарулы күштеріне берілетін ең жоғары награда – Виктория Кресіне ие болған ағылшын. Даути Уайли бұрынғыда соғысқан Осман үкіметінен Меджиди орденімен марапатталған. Ол көбінесе Ричард деп танылған.

Ерте өмір

Чарльз Хотем Монтегю Доути – Саффолк графтығындағы Тебертон Холлде тұратын Генри Монтегю Доути мен Эдит Ребекка Доутидің үлкен ұлы. Оның кіші әкесі Генри Монтегю Доути болды. Әкесінің інісі – «Арабия Десертадағы саяхаттар» авторы Чарльз Монтегю Доути. Доути Винчестер колледжінде оқыды. 1889 жылы Сандхерсттегі Корольдік әскери колледжін бітірді. Оның әскери қызметіне 1895 жылғы Читрал экспедициясы және 1898 жылғы Криттің оккупациясы кірді, одан кейін ол Суданда лорд Китченермен бірге Махдистерге қарсы соғыста (1898–99) қызмет етті. 1899 жылы ол Халифаны жеңуге қатысты, ұшқыш колоннамен бірге жаяу әскер бригадасының бригад майоры болды және есімдер тізімінде аталды. Одан кейін ол Екінші Буер соғысына қатысты, содан соң Боксерлер көтерілісін (1900) және Сомалилендте (1903–04) қызмет етті, онда Сомалиленд түйе корпусының бір бөліміне қолбасшылық етті. 1904 жылы Джон Уайлидің қызы және лейтенант Генри Адамстың жесірі Лилиан Оимара Адамсқа үйленді. Ол әйелінің бойжеткен кезіндегі тегін қосып, Доути Уайли тегін қабылдады.

Түрік революциясы

Полковник Доути Уайли 1909 жылғы жас түркі төңкерісі кезінде Осман империясының Кёние және Мерсина қалаларында британдық вице-консулы болып қызмет атқарды. Ричард Белл Дэвис (кейіннен Виктория кресінің иегері, содан кейін линкорда лейтенант) сол кезде оны кездестірді және өз өмірбаянында – «Ауадағы теңізші» (1967) кітабында бұл туралы жазды. Мерсинада армян халқының қырғыны төңкеріспен бірге басталды, ал Белл Дэвис олардың тоқтатылуы негізінен Доути Уайлидің күш-жігеріне байланысты болғанын айтады. Содан кейін Доути Уайли қырық шақырым қашықтықтағы Адана қаласына барды, онда ол жергілікті валиді (губернаторды) оған Осман әскерлерінің шағын қосымша күшін және кернейшіні беруге көндірді; осы күштермен ол тәртіпті қалпына келтіруге қол жеткізді. Миссис Доути Уайли драгоманның үйінің бір бөлігін жараланған армян халқына арналған госпитальге айналдырды. Белл Дэвистің айтуынша, «Swiftsure» кемесінен қарулы топ келген кезде, Доути Уайли тағы да қырғынды дерлік жеке күшімен тоқтатқан. Сол кездегі газеттерде Доути Уайлидің Аданадағы қырғынды болдырмауға тырылғанда қолынан жараланғаны жазылған. 1909 жылы туған күніне орай Кіші Азиядағы аласапыран кезінде көрсеткен қызметі үшін ол Сент-Михаэль және Сент-Джордж орденінің серігі атағымен марапатталды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Доути Уайли 46 жаста болған және британдық армияның Корольдік Уэльстік фюзилерлер әскерінің подполковнигі болған. Белл Дэвистің айтуынша, "түрік мәселелеріндегі терең біліміне байланысты" ол Галлиполи жорығы кезінде генерал сэр Ян Гамильтонның Жерорта теңізі экспедициялық күшінің штабына бекітілді. 1915 жылдың 26 сәуірінде, Галлиполи түбегіндегі Хелс мүйісіне SS River Clyde кемесінің қонғаннан кейін, подполковник Доути Уайли және капитан Гарт Невилл Уолфорд Сэдд-эль-Бахр ауылының екі жағынан және оның ішіндегі Ескі бекініске шабуыл ұйымдастырып, жүргізді. Дұшпанның позициясы өте күшті бекітілген және қорғалған болды, бірақ екі офицердің бастамасы, шеберлігі және үлкен батырлығының арқасында шабуыл толық сәттілікке жетті. Алайда, Доути Уайли мен Уолфорд жеңіс сәтінде қаза тапты; Доути Уайли снайпердің қолынан бетіне атылып, дереу көз жұмды. Доути Уайли қаза болған жеріне жақын, Сэдд-эль-Бахрдың солтүстігінде, SS River Clyde жағаға шыққан жерге қарама-қарсы жерге жерленген. Оның қабірі Галлиполи түбегіндегі жалғыз британдық немесе Достас әскерінің қабірі болып табылады: Түрік билігі барлық басқа шетелдік сарбаздардың қабірлерін "V Beach" қабірлеріне көшірді, оның қабірін қозғамады. 1915 жылдың сәуірінде Галлиполидегі жағажайға қонғандағы батырлығы үшін ажалдан кейін берілген оның Виктория кресі Уэльстің Гвиненд қаласындағы Корольдік Уэльстік фюзилерлер мұражайында көрсетілуде. River Clyde кемесінен алынған зақымдалған бөліктер Англияның Винчестер қаласындағы Корольдік Гэмпшир полкінің мұражайында көруге болады.

Жеке өмір

Доути Уайли, үйленген адам, Гертруда Беллмен құрылмаған қарым-қатынаста болды, олар 1913 жылдан бастап оның өліміне дейін махаббат хаттарымен алмасты. Белл – Сирия, Месопотамия, Кіші Азия және Арабия аймақтарын зерттеген көрнекті ағылшын жазушысы, саяхатшы, саяси лауазымдағы қызметкер, әкімші және археолог. Доути Уайли 1900 жылдан өліміне дейін Әскери-теңіз клубының мүшесі болды. Оның әйелі Лилиан, 1915 жылғы 17 қарашада оның қабіріне гүл шоғын қою үшін Галлиполиге барған кезде Одақтастар тарапынан соғысқа келген жалғыз әйел болды деп хабарланады. Ол 1919 жылғы Жаңа жылдық құрметтерде Грекияның Тасос аралындағы Лименария ауруханасындағы медбике қызметі үшін Корольдік Қызыл Крест орденімен (бірінші дәрежеде) марапатталды. Ол 1961 жылы Кипрде 83 жасында қайтыс болды.

Мұра

Доути Уайли Саффолк графтығындағы Тебертон ауылындағы Сент-Питер шіркеуінің сыртында еске алынады, оның аты соғыс ескерткішінде жазылған. Шіркеу ішінде ол Т. Ф. Кертистің Ward and Hughes компаниясымен жасаған боялған шыны терезесінде Киелі Георгий болып бейнеленген. Ауылдағы бір көше Доути Уайли Кресенті деп аталған. Оның есімі Винчестер колледжінің соғыс галереясында, Винчестер колледжінің соғыс ескерткішінде сақталған. Дэмиан Льюис оны Гертруд Беллдің өміріне арналған «Шөл патшайымы» (2015) тарихи фильмінде сомдады. 2016 жылы Гертруд Белл туралы деректі фильмдегі «Бағдаттан келген хаттарда» оның даусы Пип Торренсқа тиесілі.