Кіріспе
Испан конкистадоры Педро Гутьеррес де Вальдивия немесе Вальдива (17 сәуір 1497 – 25 желтоқсан 1553) – испан конкистадоры және Чилидің алғашқы патшалық губернаторы. Италия мен Фландрияда испан әскерінде қызметтен кейін, 1534 жылы Оңтүстік Америкаға жіберілді, онда Перуде Франсиско Писарроның қолбасшысы ретінде лейтенант болып қызмет етті, оның оң қолға қадамы болды. 1540 жылы Вальдивия 150 испандықтан тұратын экспедицияны Чилиге бастап, ондағы жергілікті жауынгерлердің ірі күштерін жеңіп, 1541 жылы Сантьяго қаласын құрды. 1546 жылы испан билігін Биобио өзеніне дейін оңтүстікке қарай кеңейтті, Перуде (1546–1548) қайта шайқасты және 1549 жылы губернатор ретінде Чилиге оралды. Ол Биобиодан оңтүстікке қарай Чилиді жайлауды бастады және 1550 жылы Консепсьон қаласына негіз салды. Мапучелерге қарсы жорықта тұтқындалып, қаза тапты. Чилидегі Вальдивия қаласы оның құрметіне аталған.
Pedro Gutiérrez de Valdivia or Valdiva (ˈpeðɾo ðe βalˈdiβja; April 17, 1497 – December 25, 1553) was a Spanish conquistador and the first royal governor of Chile. After serving with the Spanish army in Italy and Flanders, he was sent to South America in 1534, where he served as lieutenant under Francisco Pizarro in Peru, acting as his second in command. In 1540, Valdivia led an expedition of 150 Spaniards into Chile, where he defeated a large force of indigenous warriors and founded Santiago in 1541. He extended Spanish rule south to the Biobío River in 1546, fought again in Peru (1546–1548), and returned to Chile as governor in 1549. He began to colonize Chile south of the Biobío and founded Concepción in 1550. He was captured and killed during a campaign against the Mapuche. The city of Valdivia in Chile is named after him.
Чилиге экспедиция
1536 жылы Диего де Алмагро экспедициясының сәтсіздігінен кейін Перудің оңтүстігіндегі жерлер (содан кейін Нуэва Толедо деп аталатын, қазіргі Писскоға жақын 14° — Перудегі Писско қаласына жақын 25° ендікке дейін) зерттелмей қалды. Вальдивия губернатор Франсиско Писарродан сол аумақты толық басып алуға рұқсат сұрады. Ол рұқсатын алды, бірақ қалағанындай губернатор емес, вице-губернатор болып тағайындалды. Экспедиция басынан-ақ қиындықтарға толы болды. Вальдивия экспедицияны қаржыландыру үшін өзіне берілген жерлерді және кенішті сатуға мәжбүр болды. Сарбаздар мен авантюристтердің жетіспеушілігі де мәселе болды; адамдар өте кедей деп ойлаған жерлерді жаулап алуға қызығушылық танытпады. Вальдивия экспедицияны дайындап жатқанда, Педро Санчес де ла Хоз Испаниядан сол аумаққа патшалық рұқсатымен келді. Қиындықтарды болдырмау үшін Писарро екі бәсекелеске мүдделерін біріктіруге кеңес берді және 1539 жылдың 28 желтоқсанында олар серіктестік шартына қол қойды. Кішкентай экспедиция ақыры 1540 жылдың қаңтарында Перудің Куско қаласынан Писарроның рұқсатымен және Педро Санчо де Хоз серіктес ретінде аттанды. Олар егістік үшін тұқымдар, шошқалар мен биелер, мыңға жуық жергілікті жауынгерлерді, бірақ аздаған испандықтарды алып жүрді. Саяхатшылардың арасында Вальдивияның сүйіктісі Инес де Суарес болды. Жолда Вальдивияның керемет басшы ретінде танымал болғанына байланысты экспедицияға көбірек испандықтар қосылды. Бұл конкистадорлар Боливияның таулы аймалдарына жасалған сәтсіз жорықтарға қатысқан; барлығы 150-ге жуық испандық экспедицияға қосылды. Вальдивия Альмагро әскеріне өлім әкелген Анд таулары арқылы өтетін жолдан қашуға шешім қабылдады және Атакама шөлі арқылы қатаң түрде жолға шықты. Жолда Санчо де Хоз жеке басшылыққа ұмтылып, Вальдивияны өлтіруге тырысты, бірақ сәтсіз аяқталды. Ол кешірілді, бірақ содан кейін оның бағынышты мәртебесін қабылдауы тиіс болды. Аймақтың жергілікті тұрғындары Альмагроның қатыгездігінен кейін испандықтардың оралуына риза болмады. Вальдивия көптеген уәделер арқылы олардың сенімін қайтарып алды. Бес айлық сапардан кейін және үлкен қиындықтарға тап болған экспедиция Копиапо аңғарына жетті. Вальдивия Испания королінің атынан жерді ресми түрде иеленді. Көп ұзамай олар оңтүстікке қарай жалғасты, ал 1540 жылдың желтоқсанында, Кускодан шыққаннан кейін он бір ай өткен соң Вальдивия мен оның экспедициясы Мапочо өзенінің аңғарына жетіп, сол жерде аумақтың астанасын құрды. Аңғар кең және жергілікті тұрғындармен тығыз қоныстанған. Топырағы құнарлы және суы мол болды. Екі биік төбе қорғаныс позицияларын қамтамасыз етті. Олардың келгеннен кейін көп ұзамай Вальдивия жергілікті тұрғындарды өзінің жақсы ниеттеріне сендіруге тырысты, кациктерге сыйлықтар әкелген делегацияларды жіберді. Ақыры, 1541 жылдың 12 ақпанында Вальдивия Сантьяго-де-ла-Ньюэва-Экстремадура қаласын ресми түрде құрды (Испанияның Сантьяго және Вальдивияның туған жері Экстремадураның есімімен аталған). Салтанатты рәсім Хуэлен төбесінде (қазіргі Санта-Люсия төбесі) өтті. Чилиге келгеннен кейін Вальдивия және оның адамдары Альмагро мен оның аяусыз әрекеттерінен зардап шеккен конкистадорлар мен үндістер арасындағы оң қарым-қатынасты қалпына келтіру үшін жұмыс істеді. Басында Вальдивияның әрекеттері сәтті болды, бірақ бұл бейбіт өмірлесу ұзаққа созылмады. Вальдивияның алғашқы бұйрықтарының бірі Аконкагуа өзенінің сағасында Перуға қосымша жабдықтарды жіберу үшін кеме жасау және курьерлік қызмет көрсету болды. Содан кейін ол көтерілісті басу үшін Сантьягоға асығып оралды. Вальпараисо маңындағы Марга Марга кен орындарында алтын табылды деген қауесет тараған кезде испандықтардың ашкөздігі олардың бұрынғы ниеттерін көлеңкеге түсірді. Испандықтар кен орындарынан пайда табу үшін жергілікті халыққа құлдық орнатты.
Чилидің отарлануы
1541 жылы Франсиско Писарроның қаза болғанын естігенде Вальдивия жаңа қала кеңесі арқылы өзін осы аймақтың губернаторы етіп тағайындады және Чилиді Перу билігінен босатып, тек корольдік билікті мойындады, бұл Патшалық үшін қабылданды. Енді өз иелігінде сенімді болған ол, оңтүстікке зерттеулерді ұлғайтты және ең қабілетті серіктеріне жер бөліп, үндістерді энкомендаларға үлестіру арқылы елдің дамуына көмектесті. Чилиде кендер болғанмен, Вальдивия кен өндіруден гөрі егіншілік пен мал шаруашылығын басымдыққа қойды. Дегенмен, колония өркендемеді, алтын аз болды және араукандықтар соғысқұмар еді.
Сантьягоның жойылуы
Тыныштық орнағаннан кейін, жергілікті халықтар басып келгендерге қарсылық көрсетуге кірісті. Вальдивия тайпаларға қарсы жорық жасап, оларды Качапоал шайқасында жеңді. Ал ол болмағанда, 1541 жылдың 11 қыркүйегінде Мичималонко бастаған жергілікті тұрғындар Сантьягоға шабуыл жасады. Қаланың қорғанысын Педроның сүйіктісі Инес де Суарес басқарды. Испандықтар, өмірінен айырылса да соғысуға дайын болғандықтан, жергілікті халықты кері тартуға қол жеткізді; Вальдивия мен оның әскерлері астананы құтқару үшін дер кезінде келді. Шайқас аяқталған кезде, қаланың барлық бөлігі өртеніп, жануарлар қырылып, егістіктер мен қоймалар толығымен қирады. Тек аз ғана мүлік жойылмады, соның ішінде бірқатар тұқым, екі шошқа, бір қабан және бір жұп тауық сақталды. Вальдивия өз әскерлерін егістіктерді күзету және қаланы шабуылдан қорғау үшін топтарға бөлді. Келесі екі жыл бойы, ер адамдар әрдайым атқа мінгізіліп, қаруланып, испан билігіне қауіп төндірген жағдайда соғысуға дайын тұрды. Бұл оқиға Чили аумағын жаулауға үлкен соққы болды. Жергілікті халықтың қарсылығы күннен-күнге күшейді, ал Аконкагуада салған кемесі де жергілікті тұрғындар тарапынан қиратылғандықтан, Вальдивия 1542 жылы Перуға өзінің лейтенанты Алонсо де Монройды бес серігімен бірге күш сұрап жіберді. Бірақ, Кристобаль Вака де Кастроның Эль Мозо Алмагроны жеңгенінен туған Перудегі аласапырандық салдарынан Монрой көп көмек ала алмады және 1543 жылдың қыркүйегінде тек жетпіс атты әскермен қайтып келді, сондай-ақ Аконкагуа портына азық-түлік пен оқ-дәрісі бар кеме жіберді.
Колонияны кеңейту
1543 жылдың қыркүйегінде Перуден «Сантиагуилло» кемесімен жаңа қару-жарақ, киім-кешек және басқа да жабдықтар келді. Осы жаңа жабдықтаулардың арқасында Вальдивия Сантьягоны қайта құруды бастауға және Хуан Бохон басқаратын экспедицияны Чилидің солтүстік аймағын зерттеуге және қоныстандыруға жіберуге мүмкіндік алды. Бұл экспедиция Сантьяго мен солтүстік Атакама шөлінің арасында, Кокимбо алқабында Ла-Серена қаласын құрды. Вальпараисо испандықтардың бастапқыда теңіз порты ретінде пайдаланғанымен, көп уақыт өткен соң ғана халық саны айтарлықтай өсті. 1544 жылы Вальдивия Хуан Баутиста Пастене басқаратын «Сан-Педро» және «Сантиагуилло» кемелерінен құралған теңіз экспедициясын Оңтүстік Американың оңтүстік-батыс жағалауын барлауға және Магеллан бұғазына жетуге бұйырды. Экспедиция Вальпараисодан жолға шықты. Пастене бұл мақсатқа жетпесе де, жағалаудың көп бөлігін зерттеді. Ол Сан-Педро шығанағына кірді және қазіргі Консепсьон және Вальдивия жерлеріне түсті, кейіннен бұл қала командирдің құрметіне аталды. Оңтүстіктегі қатыгез дауылдардан кейін Пастене Вальпараисоға қайта оралды. 1546 жылдың ақпан айында Вальдивия өзі алпыс атты әскермен, сондай-ақ жергілікті жетекшілер мен жүк тасушылармен бірге Итата өзенін кешіп өтті. Ол Бьо-Бьо өзеніне дейін жетті, онда тағы бір қала құрып, жаңадан қоныстандыруға ниеттенді. Алайда, мапуче шайқасшылары Куилакура шайқасында өз жерлерін қорғады. Осындай қауіпті аймақта осыншама шектеулі күшпен әрі қарай жылжу мүмкін емес екенін түсінген Вальдивия көп ұзамай Сантьягоға оралуға шешім қабылдады. Ол қазіргі Пенко жерінде жаңа қала үшін орын тауып, ол Консепсьонның алғашқы орнына айналды. Дегенмен Вальдивия Сантьяго мен Мауле өзені арасындағы аймақты бағындыруға қол жеткізді.
Перуге оралу
Қосымша көмек алу және бағындырылған аумақтарға деген құқығын растау үшін Вальдивия 1547 жылы Перуге қайтып келді, орнына Франсиско де Виллаграны губернатор етіп тағайындады. Ол жақта ол жаулауды жалғастыру үшін көбірек ресурстар мен адамдар жинауға тырысты. Перуде Гонсало Писарро көтерілісі басталғанда, көтерілісшілер Вальдивияны өз жақтарына тартып алуға тырысты, бірақ бұл әрекеттері сәтсіз аяқталды. Дегенмен, 1548 жылдың басында Вальдивия вице-король Педро де ла Гасканың патшалық армиясына қосылды, және оның әскери тәжірибесі сол жылдың 9 сәуіріндегі Хакиксахуана шайқасындағы жеңіске үлкен үлес қосты. Шайқаста Вальдивия Франсиско де Карвахальмен кездесті, ол да оның сияқты Италия соғыстарында шайқасқан, Римді тонауға қатысқан және Диего де Алмагроны жеңуге көмектескен еді. Алайда, Чилидегі наразылық білдірген топ оны Лимада сотқа берді, тирандық жасады, мемлекеттік қаражатты жымқырып алды және қоғамдық моральға зиян келтірді деген айыптар тақты. Оған тағылған айыптардың бірі - ол үйленген болса да, Инес де Суареспен "ерлі-әйелдідей ашық өмір сүріп, бір төсекте ұйықтап, бір табақтан тамақтанғандығы" еді. Бостандыққа шығу үшін және Корольдік губернатор ретінде бекітілуі үшін ол одан бас тартуға және Чилиге әйелі Марина Ортис де Гаетеді әкелуге келісті, ол Вальдивияның 1554 жылы қайтыс болғаннан кейін ғана келді. Оған сондай-ақ Инесті де үйлендіруге бұйрық берілді, ол 1549 жылы Чилиге оралғаннан кейін капитандығының бірі Родриго де Кирогаға үйлендірді. Вальдивияға көрсеткен қызметтері үшін аделантадо лауазымына тағайындалды және Чили губернаторы атағына патшалық келісім алды, осылайша оның беделі мен орны едәуір күшейіп, елге қайтып келді.
Арауко соғысы
1549 және 1553 жылдар аралығында Сантьягоға қайтып келгеннен кейін Вальдивия Чилидің оңтүстігін қайта жаулауға кірісті, бірақ жергілікті халықтың күшті қарсылығына тап болды. 1550 жылы Вальдивия Био-Био өзенінен тыс, әскери шебер араукандармен шайқасты, онда ол оларды жеңді, бірақ олардың қарсы тұру ниетін мүлдем жойған жоқ, ал конкистадор олардың жеріне қоныстар салғанда бұл ниет одан да күшейді. Пенко шайқасындағы қаһарлы қарсылыққа қарамастан, ол 1550 жылдың 3 наурызында Консепсьон қаласын құрды. Кейіннен 1551 және 1552 жылдары Ла Империал, Вальдивия, Ангол және Вильяррика сияқты оңтүстіктегі елді мекендерге негіз салды.
1553 жылғы көтеріліс
Сантьягода қысқа тұрақтанғаннан кейін Вальдивия 1552 жылдың желтоқсан айында тағы оңтүстікке қайтып келді. Консепсьон мен оңтүстік поселеністері арасындағы байланысты сақтап тұру үшін Вальдивия Кордильера де Нахуелбутада бірнеше бекініс салғызды. 1553 жылы ол арауканиялықтарға қарсы қайта шабуыл жасап, Тукапельде бекініс құрды. Кацик Колоколоның кеңесімен арауканиялықтар күштерін біріктіріп, атақты батыр Кауполиканды токи (бас қолбасшы) етіп тағайындады. Вальдивия бұрын Лаутароны тұтқындап, онымен дос болған, ол оның жеке жемірігі болған. Лаутаро жасырын түрде өз халқына адалдығын сақтап, Кауполиканға Вальдивияны қалай жеңуге болатынын көрсету үшін оларға қосылды. 1553 жылдың соңында Лаутаро бастаған арауканиялықтар көтеріліс көтеріп, оңтүстіктегі испан әскерлеріне шабуыл жасады. Үлкен көтеріліс басталып келе жатқанын көрсететін алғашқы белгілердің бірі – 1553 жылдың 2 желтоқсанында Тукапельдегі бекініске жасалған шабуыл, оның нәтижесінде бекініс қиратылды. Вальдивия бұл оқиға туралы Консепсьонда хабар алды және көтерілісті оңай басып тастауға болатынына сеніп, 40 ғана адамымен бірге көтерілісті тоқтатуға асығысқан түрде оңтүстікке беттеді. Бұрынғы бекіністің қираған қалдықтарының жанында Вальдивия гарнизонның қалған бөлігін жинады. Ол мақсатына жеткенге дейін шабуылға ұшырады, ал Тукапель шайқасы Вальдивия үшін соңғы шайқас болды. Испандықтар шабуылдаушылардың әрбір толқынын жойған немесе кері қайтарған сайын, Лаутаро тағы біреуін жіберді, нәтижесінде испан отрядының барлығы қырғынға ұшырады. Мапучелер қорқынышты конкистадорды және бір дін қызметкерін тірідей тұтқынға алды.
Өлім
Вальдивияның қалай өлтірілгені туралы көптеген нұсқалар бар. Оқиғамен замандас жазушы Джеронимо де Вивардың айтуынша, Кауполикан оны жеке өзі найзамен өлтіруге бұйрық берді, ал кейін оның басын және ең батыл серіктерінің екеуін көрмеге қойды. Ал, сол кездегі тағы бір хроникашы Алонсо де Гонгора Мармолехо Вальдивияның өмірі үшін құн төлеу ретінде мапуче жеріндегі испандықтардың барлық қоныстарын босатуды және көптеген малдар сыйлауды ұсынғанын, бірақ бұл ұсыныс қабылданбағанын жазды. Мапучелер оның алдымен екі қолын кесіп, оның алдында қуырып жеп, содан кейін оны және онымен бірге келген дін қызметкерін өлтірді. Алонсо де Эрцилла Вальдивияның бір соққымен өлтірілгенін, содан кейін жауынгер оның кеудесін кесіп, жүрегін алып шығып, оның қанын сорған токиге тапсырғанын айтады; жүрек бірінен екіншісіне берілді. Вальдивияның бас сүйегінен су ішетін тостаған жасалды. Жауынгерлер мәйіттің айналасын жүгіріп, найзаларын сілтеп, дауыс көтеріп айқайлады, ал қалғандары аяқтарымен жерді таптап ұрды. Педро Мариньо де Лобера деген замандас хроникашы Вальдивияның мапучелердің жерін босатуды ұсынғанын, бірақ көп ұзамай Пилмайкен есімді кекшіл жауынгер үлкен таяқпен өлтіргенін айтады. Лобера сол кезде Чилиде кең таралған аңыз бойынша Вальдивияны еріген алтынды ішуге мәжбүрлеу арқылы өлтіргенін жеткізеді. Ең соңғы аңыз бойынша, Лаутаро Вальдивияны мапуче лагеріне алып барып, үш күндей азаптағаннан кейін өлтіріп, оның соққан жүрегін алып, мапуче басшыларымен бірге жеді. Оның өлімі туралы барлық әңгімелер шындықтан алыс болуы мүмкін, өйткені оның тобынан ешкім шайқастан аман қалмады, ал жалғыз белгілі куәгерлер кейінгі шайқастарда тұтқынға алынған жергілікті жауынгерлер болды.
Әдебиетте
Вальдивия білімді адам болған және қаламды да, қылышты да тиянақты қолданған. 1552 жылы Вальдивия капитан Херонимо де Альдеретеді өзінің ерліктері туралы хабарламамен тікелей король Карл I-ге жіберді. Оның корольге жолданған он екі хаты, көбінесе Үнді мұрағаттарында сақталған, күшті әрі ағылшын тілінде жазылған стильдің үлгісі және зор тарихи маңызға ие. Оның өмірі мен өлімі Алонсо де Эрсильяның "Араукана" дастанында баяндалған. Ол сондай-ақ бірнеше тарихи романдардағы маңызды кейіпкер, мысалы, Мария Корреа Моранденің (1964) "Inés y las raíces de la tierra"; Хорхе Гусманның (1993) "Ay Mamá Inés Crónica Testimonial"; Джон Кавильяның (2013) "Arauco: A Novel"; және Исабель Альенденің (2006) "Inés of My Soul" (lang es). Альваро Эспинозаның еңбектері Чили тарихына үлкен үлес қосты.