Кіріспе

16 ғасыр мапуче халқының басшысы, мапуче көшбасшысы Лаутаро (англисше 'Левтару') ("шапшаң бүркіт") (lawˈtaɾo; 1534 – 29 сәуір, 1557) – Чилидегі испан жаулап алуына қарсы жергілікті қарсылықты ұйымдастырғаны және ұзаққа созылған Арауко соғысы кезінде мапучелер қолданған тактиканы дамытқаны үшін танымал жас мапуче токиі. Левтару жастайынан испандықтарға тұтқынға алынып, жасөспірім кезінде бас конкистадор Педро де Вальдивияның жеке қызметшісі болды, бірақ 1551 жылы қашып үлкерді. Халықтарының арасына оралған соң токи болып жарияланды және мапуче жауынгерлерін испандарға қарсы бірнеше жеңіске бастады, бұл 1553 жылғы желтоқсандағы Тукапель шайқасында Педро Вальдивияның қаза табуымен аяқталды. 1554 және 1555 жылдары туған тиф эпидемиясы, құрғақшылық және ашаршылық мапучелердің испандықтарды елден қууға одан әрі әрекет етуіне кедергі келтірді. 1556 және 1557 жылдары Левтару басқаруымен мапучелердің шағын тобы Сантьягоға жетіп, Орталық Чилидің барлық аймағын испан билігінен азат етуге тырысты. Левтарудың бұл әрекеттері 1557 жылы испандықтардың жасаған шабуылында қаза табуымен аяқталды. Бүгінде Левтару мапуче және мапуче емес чилиліктер арасында шетелдік жаулап алу, құлдық және қатыгездікке қарсы күресі үшін құрметпен еске алынады.

Ерте өмір

Лаутаро – Мапуче лонкосының (бейбіт уақытта билік жүргізетін бас) Куринанкудың ұлы болды. 11 жасында испандықтарға тұтқындалып, Дон Педро де Вальдивияның жеке қызметшісі болғанға дейін қалыпты өмір сүрді. Испандықтар Лаутароның Лефтрару деген есімін айту қиындыққа тап болғандықтан, оған Фелипе Лаутаро деген есім берді. Дон Педро де Вальдивия Чилиді жаулап алған испан және кейін Чилидің генерал-капитаны болды. Лаутаро испан әскерінің әскери тәсілдері мен дағдыларын бақылау арқылы үйренді. Ол испандықтардың тұтқын мапуче сарбаздарына жасаған қатыгездіктерін өз көзімен көрді. Бірнеше тарихшылардың айтуынша, Педро де Вальдивия қазіргі Чилидің Консепсьон қаласының жанында, Куринанку тайпасының испан отарлауына қарсылық көрсеткен әрбір мапучесінің қол-аяқтарын кесуге бұйрық берді, олардың ішінде Куринанку мен оның әйелі, Лаутароның ата-анасы болды, мапучелерге сабақ беру үшін. Вальдивияның мапуче жауынгерлерінің аяқ-қолдарын кесу бұйрығына байланысты испан сарбаздары бұл жерді "Эль-Валле-де-Ла-Моха" деп атады, және оның аты уақыт өте келе сақталды. Осы оқиғадан кейін жас Лаутаро испандарға, әсіресе Педро де Вальдивияға зор жеккөрушілік сезімдерін дамытты. Тұтқындалғаннан кейін оны янакуна – кечуа тілінде "қара құл" деген мағынадағы – етіп жасады. Ол үш жыл бойы испандықтардың тұтқыны болды. Вальдивияға деген жеккөрушілігін жасырып, Лаутаро оның жеке пажын айналдырды. Паж ретіндегі күнделікті міндеттерінің ішінде Вальдивияның жылқыларына күтім жасау және оларды шайқастар мен әскери жаттығуларға сүйемелдеу кірді. Осылайша ол жылқыдан қорықпауға және тіпті жақсы атқа мінуге үйренді. Осы кезеңде ол Вальдивияның маңызды капитандығының бірі Маркос Веаспен достық қарым-қатынас орнатты, ол Лаутароға түрлі қару-жарақтарды және атты әскер тактикасын қолдануды үйретті. Бұл әдеттегі практика болды, өйткені янакуна Лаутаро шайқастар кезінде жергілікті көмекші ретінде қызмет етуге міндетті болды. Чилилік романист Изабель Альенде өзінің тарихи романы "Инес дель Альма Мия" да, Лаутароның испандықтардың құпияларын білу үшін әдейі тұтқындалуға келісіп, жеткілікті білгенін сезінгенше қашпағанын жазды. Дегенмен, ол екі рет қашып кетті, алғаш рет 1550 жылы, содан кейін 1552 жылы. 1553 жылы (Лаутаро 19 жасқа толғанда) мапучелер испандықтардың шабуылына қалай жауап беру керектігін шешу үшін жиналды. Кеңес соғыс жариялау туралы шешім қабылдады. Токи Кауполикан Лаутароны вице-токи етіп тағайындады, өйткені ол испан атты әскерінде паж болып қызмет еткендіктен, конкистадорларды қалай жеңу керектігін білген. Лаутаро мапучелерге жылқыны пайдалануды үйретті және жақсы жауынгерлік тактиканы әзірледі. Ол мапучелерге бұрыннан таныс емес, үлкен және біріккен әскер ұйымын құрды.

Тукапель шайқасы

Лаутаро өзінің қол астындағы 6000 жауынгермен Тукапель бекінісіне шабуыл жасады. Испан гарнизоны шабуылға төтеп бере алмады және Пуренге шегінді. Лаутаро испандықтардың бекіністі қайта басып алуға тырысатынына сенімді болды және бекіністі басып алды. Осыдан кейін губернатор Вальдивия азайтылған күштермен оны қайта басып алуға тырысты, бірақ мапучелер оларды қоршап алып, 1553 жылғы Рождество күні қырғынға ұшыратты. Тукапель шайқасы Педро де Вальдивия үшін соңғы шайқас болды, себебі ол тұтқындалды да, кейіннен өлтірілді. Тукапельдегі жеңілістен кейін испандықтар асыққан түрде күштерін қайта ұйымдастырып, Форт-Империалдың қорғанысын нығайтты және Консепсьонды күшейту үшін Конфинес пен Арауко елді мекендерін тастап кетті. Дегенмен, мапуче дәстүрі бойынша ұзақ жеңіс тойлануы керек болды, бұл Лаутароның жаңа ғана қол жеткізген әскери артықшылығын пайдалану ниетін іске асыруға кедерілді. Тек 1554 жылдың ақпан айында ғана ол 8000 сарбаздан тұратын әскерді жинап, Франсиско де Виллагра басқаратын жазалау экспедициясына қарсы тұра алды.

Мариуэну шайқасы

Лаутаро испандармен күресу үшін Мариуэну төбесін таңдады. Ол өз күштерін төрт дивизияға бөлді: екеуі жауды ұстап тұру және әлсірету үшін, үшіншісі испандықтар шайқас жолында қалғанда жаңа шабуыл жасау үшін резервте қалды, ал соңғысы олардың кері шегінуін кесуге міндеттелді. Сонымен қатар, шағын топ испандықтардың Био-Био өзені арқылы салған қамысты көпірді жоюға жіберілді, бұл Виллаграның кез келген қашуын қиындатар еді. Испандықтар алғашқы мапуче қатарларын бұзды, бірақ үшінші дивизияның жылдам әрекеті мапуче позициясын сақтап қалды. Кейіннен осы дивизияның қанаттары испандықтардың қабырғаларына шабуыл жасады, ал төртінші дивизия арт жағынан шабуылдады. Сағаттар бойы созған шайқастан кейін, испандықтардың шағын тобы ғана шегіне алды. Осы жаңа жеңіске қарамастан, Лаутаро өз халқының тойлаулары мен сенімдеріне байланысты мүмкіндікті пайдалана алмады. Ол Консепсьонға келген кезде, қала қалдырылған еді. Ол оны өртеп жіберді, бірақ оның қалған күштері шабуылды жалғастыруға жеткіліксіз болды, сондықтан науқан аяқталды. Сантьягода Виллагра өз күштерін қайта ұйымдастырды, және сол 1554 жылы ол тағы да Араукоға барып, Империал және Вальдивия бекіністерін нығайтты, мапучелердің араласуынсыз, олар испандықтар әкелген алғашқы шешек эпидемиясымен күресіп жатты. 1555 жылы Лима Корольдік Аудиенциясы Виллаграға Консепсьонды қайта құруды бұйырды, ол капитан Альварадоның басшылығымен орындалды. Бұл туралы білген Лаутаро 4000 жауынгермен Консепсьонды қоршауға алды. Қаланың екінші рет қирауынан тек 38 испандық теңіз арқылы қашып құтыла алды.

Петроа және Матакито шайқасы

Консепсьондағы екінші жеңілістен кейін Лаутаро Сантьягоға шабуыл жасауды қалады. Ол бұл жоспарына әскерлерінен аз қолдау тапты, бірақ олардың саны тез 600-ге дейін азайды, дегенмен ол жалғастырды. 1556 жылдың қазан айында солтүстікке жасаған жорығы Матакито өзеніне жетті, онда ол Петроада бекіністі лагерь құрды. Петроа шайқасында ол Диего Кано басқаратын испандықтардың шабуылын тойтарды, содан кейін Педро де Виллагра басқаратын үлкен күшті де ұстап тұрды. Испандықтардың тағы жақындап келе жатқаны туралы хабар алған Лаутаро 200 жауынгерін жоғалтып, Мауле өзеніне қарай шегінуге шешім қабылдады. Испандықтардың тығырыс қуып жететініне байланысты ол Итата өзенінен арғы жаққа кетуге мәжбүр болды. Содан ол Виллагра әскері Арауканиядағы қалған испан елді мекендерін құтқаруға аттанғанда Сантьягоға қарай тағы бір жорық ұйымдастырды. Лаутаро Виллагра күштерінен жалтарып, тікелей қалаға шабуыл жасауды жоспарлады. Мапучелердің сақтығына қарамастан, қала басшылары олардың алға жылжуы туралы естіп, оларды тоқтату үшін шағын отряд жіберді, сондай-ақ Виллаграға оңтүстіктен қалаға қайту туралы хабар жіберді. Испандық әскерлер кездесіп, жергілікті этностың өкілі Пикунчеден Лаутаро лагерінің орналасуы туралы ақпарат алды. 1557 жылдың 29 сәуірінде таңертең конкистадорлар Кауне тауларынан күтпеген шабуыл жасап, Матакито шайқасында шешуші жеңіске жетті, онда Лаутаро шайқастың басында қаза тапты. Оның әскері жеңілгеннен кейін оның басын кесіп, Сантьяго алаңында көрсетті.

Мұра

Алонсо де Эрцилла, испан әскерінің офицері, араукан соғысының басында (әрине, ол Лаутародан бір жасқа ғана үлкен еді), қызметтен кейін он жыл өткен соң, испан әдебиетінің алтын дәуірінің шедеврі – «Лаутаро» атты эпостық өлеңін жазды, онда Лаутаро орталық тұлға болып табылады. Лаутаро Чилиде бірінші генерал ретінде танымал, өйткені ол шашырап кеткен мапуче халқын біріктіріп, шайқасқа бастады. Ол зәулім атты әскерлер, семсерлер, металл соғыс дулығалары және болат ұштармен жасалған найзалармен, сондай-ақ өздерінің семсерлері мен дулығалары, арбалеттері мен аркебустарымен қаруланған испан әскерлеріне күшті жеңілістерді сыйлады, тіпті оның мапучелері тек слінг, садақ-жебе, ағаш найзалар, дулығалар және балталармен ғана қаруланған болатын. Қызығы, ол «партизандық» соғыс емес, тікелей шайқаста осының бәрін жасады. Франсиско де Миранда 18-шы ғасырдың соңы мен 19-шы ғасырдың басында Латын Америкасының тәуелсіздік қоғамы болған «Лаутаро» ложасын құрғанда оның есімін пайдаланды. 20-шы ғасырда Чилидің жазушысы Пабло Неруда, болашақта Нобель сыйлығының лауреаты, оның туралы өлең жазды. Лаутаро «Цивилизация VI: Көтеріліс және құлау» – «Цивилизация VI» кеңейтуінде мапуче өркениетінің басшысы ретінде пайда болады. Оның ерекше қабілеті мапучелер бірлікті өлтіргенде немесе қала шекарасындағы тайплдарды тонағанда жау қаласының адалдығын төмендетеді. Аргентиналық футболшы Лаутаро Мартинес мапуче батырының құрметіне осылай аталып кеткен.