Кіріспе
Ла Араукана (ағылшын тілінде The Araucaniad деп те аталады) – Альсоно де Эрцилланың 16 ғасырдағы испан тілінде жазылған, Чилиді испандықтардың жаулап алуы туралы эпикалық поэмасы. Бұл Чили генерал-капитандығының ұлттық эпосы және Испанияның алтын ғасырының (Siglo de Oro) ең маңызды туындыларының бірі саналады. 1945 жылы Пол Томас Манчестер мен Чарльз Максвелл Ланкастер бұл поэманы Вандербильт университеті баспасы үшін ағылшын тіліне аударған.
La Araucana (also known in English as The Araucaniad) is a 16th century epic poem in Spanish by Alonso de Ercilla, about the Spanish Conquest of Chile. It was considered the national epic of the Captaincy General of Chile and one of the most important works of the Spanish Golden Age (Siglo de Oro). It was translated into English in 1945 by Paul Thomas Manchester and Charles Maxwell Lancaster for Vanderbilt University Press.
Құрылымы
Ла Араукана поэмасы үш бөлімге бөлінген 37 әннен тұрады. Бірінші бөлігі 1569 жылы жарық көрді, екінші бөлігі 1578 жылы жарық көрді және ол бірінші бөлікпен бірге басылды; үшінші бөлігі 1589 жылы бірінші және екінші бөліктермен бірге жарық көрді. Бұл поэма Эрцилланың Кастилия тіліндегі Ренессанс эпостарының көптеген түрлері үшін қолданылған күрделі октава-реал (итальян тілінде ottava rima) өлең түрін меңгергенін көрсетеді. Абабабк рифма схемасымен байланысқан, 11 буыннан тұратын сегіз жолдан құралған октава-реал – көптеген ақындардың күшіне бармаған қиын өлең түрі. Ол тек 16 ғасырда итальян тілінен бейімделген.
Мақсаты
Бұл еңбек Арауко соғысының бастапқы кезеңін сипаттайды, ол Чилидің оңтүстігін жаулауға жасалған испандықтардың талпынысынан туындаған. Бұл соғыс келешекте Чилидің экономикасын, саясатын және әлеуметтік өмірін ғасырлар бойы қалыптастырды. Эрсилла Чилидегі испандықтардың шағын жаулауларын өзінің поэмасының негізгі тақырыбы етіп алды, себебі автор өзі жаулауға қатысқан және оқиға оның сол жердегі өмірлік тәжірибесіне негізделген.
Даму
Еркилла соғыс барысындағы тыныс кезеңдерінде, қағаз қиыршықтарына соғыс оқиғалары мен өзінің қатысуы туралы өлеңмен жазылған октаваларды түсіріп алатын. Осы шумақтарды ол кейін жинап, эпос құру үшін олардың санын арттырды. Чили халқының санасында "Ла Араукана" – аңызға айналған араукандық көшбасшылардың батырлығын, мақтанышын және азапты, өлімді жек көруін жырлайтын, оларды бүгінгі ұлттық қаһармандарға айналдыратын "Илиада" сияқты туынды. Осылайша, біз Эрцилланың классикалық авторларда пайда болған және Ренессанс дәуірінде жаңа өркендеген "асыл жабайы" тұжырымына жүгінгенін көреміз – мысалы, Монтенің "Des Canibales" атты мақаласы, және екі ғасырдан кейін еуропалық әдебиетте кең таралған. Шындығында, ол Чилидегі соғыс туралы тарихи поэма жазды, ол көптеген ізбасарларға шабыт берді.
Әсерлер
Ла Араукана уақытша түрде әдеби және ортағасырлық батырлық әңгімелеріне тән фантастикалық элементтерді қамтиды. Повествователь – оқиғаның қатысушысы, бұл испан әдебиеті үшін сол кезде жаңалық болды. Людовико Ариостоның «Орландо фуриозо» шығармасы оған әсер етті. Сонымен қатар, табиғи ландшафтың кеңінен сипатталуы да бар. Ла Араукананың жетістіктері мен кемшіліктері классикалық көздерден (негізінен Вергилий мен Лукан, екеуі де 16 ғасырда испан тіліне аударылған) және итальяндық Ренессанс ақындарынан (Людовико Ариосто мен Торквато Тассо) алынған кейіпкерлер мен жағдайлардың, сондай-ақ замандас испандықтар мен араукандардың іс-әрекеттерінен алынған материалдың үйлесімсіздігінен туындайды. Ла Арауканадағы классикалық және араукандық мотивтердің қосылысы қазіргі оқырмандарға көбінесе ерекше болып көрінеді, бірақ Эрцилланың жергілікті халықтарды ежелгі гректерге, римдіктерге немесе карфагендіктерге теңеуі оның заманында кең таралған тәжірибе болды. Эрцилла үшін араукандар асыл және батыл болды, тек классикалық әріптестері сияқты христиан дінінен мұқтаж болды. Ерцилланың поэмасының басты кейіпкері – үнді жауынгері және басшысы Кауполикан, оның артында классикалық батырлардың толық галереясы тұр. Оның батырлығы мен абыройы Ла Арауканаға мәртебе береді, сондай-ақ поэманың жеңілгендерді дәріптеуі: жеңілген араукандар осы поэмадағы чемпиондар, оны жеңімпаздардың бірі – испандық жазды. Эрцилланың Кауполиканды бейнелеуі Ла Араукананы поэманың құрылымдық кемшіліктері мен прозалық сәттерінен жоғары көтереді, бұл поэманың соңына жақын, Эрцилла Тассоны тым жақын ұстанғанда және повествование автордың өмірлік тәжірибесінен ауытқығанда пайда болады. Эрцилла, әскер мен ақын, ақырында өзінің поэмасының нағыз батыры ретінде көрінеді, және ол поэмаға біртүтаслық пен күш беретін тұлға. Бұл әңгіме Жаңа әлемдегі алғашқы немесе бірінші әдеби шығармалардың бірі саналады (мысалы, Cabeza de Vaca's Naufragios – «Кеме апаты» немесе «Қалдықтар»), өйткені оның фантастикалық/діни элементтері бар, бұл «саяхатшының есебі» ме, әлде нағыз әдебиет пе деген мәселе даулы; және Берналь Диас дель Кастильоның Historia verdadera de la conquista de Nueva España («Жаңа Испанияның жаулану тарихы»). Ла Араукананың ең драматикалық сәттері пьесалардың көзіне де айналды. Бірақ Ренессанс эпосы жалпы алғанда ұзақ сақталған жанр емес, және бүгінде Эрцилла аз танымал, ал Ла Араукананы испан және Латын Америкасы әдебиеттерінің мамандары мен студенттері ғана оқиды, әрине, Чилиде ол бастауыш мектептерде тіл мен тарих пәндерінде ерекше назар аударады.
Авторы
Алонсо де Эрцилла Испанияның Мадрид қаласындағы ақсүйек отбасында дүниеге келді. Ол принц Филипптің (кейін Испания королі Филипп II) үй шаруасында бірнеше лауазымды атқарды, содан кейін Чилидің арауканиялықтарын бағындыру мақсатында Чилиге әскери экспедицияға жіберуді сұрап, оған тағайындалды. Ол осы сапарға шыққандардың қатарына қосылды. Келесі науқанда өзін ерекше көзге көрсетті, бірақ бір әрісімен жанжалдасып, 1558 жылы әскери қолбасшысы Гарсия Хуртадо де Мендоса оны өлім жазасына кесті. Жаза түрмеге ауыстырылды, бірақ Эрцилла тез босатылып, 1558 жылдың 14 желтоқсанында Кипео шайқасына қатысты. Содан кейін Перуге жер аударылып, 1562 жылы Испанияға қайтып келді.
Қабылдау
Эрцилла өзінің заманындағы ешкімге ұқсамайтын Ренессанс дәуірінің идеалын – бірдей іс-қимыл мен әдебиет адамы болуды бейнеледі. Ол жеке өмірдегі тәжірибесін әдеби дәстүрмен үйлестіруде шеберлік танытты. Ол Испанияда кеңінен даңққа ие болды. Мигель де Сервантестің 17 ғасырғы «Дон Кихот» романында дін қызметкері мен шаштараз Дон Кихоттың жеке кітапханасын тексеріп, оны есінен шығаруға себеп болған кітаптарды өртеу туралы эпизод бар. «Ла Араукана» – «өзінің жанрының ең үздік үлгілерінің бірі» ретінде жалыннан сақталған туындылардың бірі, толығымен христиандық және ар-ұяты бар, сонымен қатар ол батырлық стильдегі ең жақсы поэмалардың бірі деп жарияланды, Ариосто мен Тассомен бәсекелесуге лайық. Вольтер поэманы қатты сынға алып, оны мағынасыз және бағытсыз деп сипаттады, ал авторын туралы жазған халықтан да жаман деп атады. Дегенмен, ол II кантодағы сөйлеуге ризашылық білдіріп, оны «Илиада» дағы Нестордың сөйлеуімен салыстырды. 1858 жылы француз заңгері Антуан де Тунен француз тіліне аударылған осы кітапты оқығаннан кейін Оңтүстік Америкаға барып, Араукания және Патагония патшалығын жариялауға шешім қабылдады, өзін патша етіп тағайындады. Де Тунендер бірнеше мапуче басшыларының қолдауын алды, олар оны патша деп жариялады, бірақ оның патшалығы мен мемлекеті Чили, Аргентина немесе Еуропа елдері тарапынан мойындалмады.
Оқиғалар
Чилиді жаулап алушы Педро де Вальдивияны мапуче (арауканиялық) үндістер тұтқындап, өлтіргеннен кейін көтеріліс басталады. Эрцилла Вальдивияны өз өліміне кінәлайды, себебі ол бұрын испан билігіне мойынұсқан жергілікті тұрғындарды қатыгездікке ұшыратып, оларды көтеріліс жасауға итермеледі. Дегенмен, бұрын Киелі Рим императоры Карл V-нің билігін қабылдаған арауканиялықтар енді өздерінің заңды билеушісіне қарсы көтеріліске шықты. Бұл Эрцилланың этикалық позициясы: үндістердің қасіретіне деген қайыршылық, олардың қарсы тұру батылдығына таңдану, испандық қатыгездікті сынау, бірақ испан мүддесіне адалдық және оның заңдылығын қабылдау (заңмен орнатылған билеушінің заңды үкімділігі және христиан дінінің таралуы). Эрцилланың мақсаты испан қаруларын дәріптеу болғанымен, арауканиялық басшылардың бейнесі – мықты Кауполикан, көрнекті Лаутаро, қарт және дана Колоколо және мақтаншақ Гальварино ең есте қаларлық болып шықты. Негізгі оқиғаларға Педро де Вальдивияның тұтқындалуы мен өлімі; Матакито шайқасында батыр Лаутароның қазасы және арауканиялықтардың көтерілісіне жетекшілік еткені үшін Кауполикан Токинің өлім жазасы (өздерінен біреуі сатқандықтан); баяндаушыны Еуропа мен Таяу Шығыстағы оқиғаларды көру үшін жерден жоғары ұшыруға алып кететін баяндармен кездесу; және шайқастан кейін күйеуін өлгендердің арасынан іздеген үнді әйелмен (Глаура) кездесу кіреді. Соңғысы Эрцилланың гуманистік жағын көрсетеді және оның жергілікті халыққа деген адамдық сезімін білдіреді. Баяндаушы үндіс басшысының өмірін сақтап қалуға тырысқанын айтады. Кейбір оқиғалар мен кейіпкерлердің тарихи шындығы күмәнді. Тарихшы Диего Баррос Арана Жанекео кейіпкерінің иезуиттер Алонсо де Овале мен Диего де Розалес хроникаларында тарихи факт ретінде тексерілмей келген ойдан туған нәрсе екенін дәлелдеді.