Бұлтты Аполлон көбелегі: таралуы, сипаттамасы және солтүстік шекарасы

Кіріспе

Көбелек түрлері

Бұлтты Аполлон (Parnassius mnemosyne) – палеарктикалық аймақта таралған, құйрықты көбелектер (Papilionidae) тұқымдасына жататын көбелек түрі. Бұлтты Аполлондар гүлді өсімдіктерге толы жазықтарда және орман аралықтарында, жазықта да, тауларда да мекендейді. Әдетте, 1500 метрден жоғары биіктікте кездеспейді, бірақ Орталық Азия тауларында одан да биік жерлерде де табылған.

Тарату

Оның таралу аймағы Пиреней тауларынан бастап Орталық Массив, Альп және Карпат таулары арқылы Орталық Азияға дейін созылады. Ол Норвегияны қоса алғанда, барлық еуропалық елдерде кездеседі, бірақ онда сирек және тек белгілі бір жерлерде ғана табылсады. Данияда бір түрі болған, бірақ қазір жойылған. Бұл кең аймақта көптеген географиялық түрлері мен жеке формалары айқындалады. Ең ерекше үлгілердің бірі – Баварияның шығыс Альптарындағы қара түр (hartmanni қосымша түрі); melania формасы ең айқын қара түстің иесі. Доктор И.Н. Болотов және әріптестерінің (2013) жұмысы Parnassius mnemosyne-нің негізінен Ресей Федерациясында орналасқан солтүстік таралу аймақтары туралы мәліметтерді жинақтап, түрдің солтүстік шекарасын толық сипаттайды. Ең солтүстік популяциялар Ақ теңіздің солтүстігіндегі Кулой үстіртінің карст ландшафтарында (65°35' және 66°03' солтүстік ені аралығында), Сояна және Кулой өзендерінің төменгі ағысында, сондай-ақ Тиман таулы аймағының солтүстігінде (66°10' солтүстік ені), Косминское көлінің жағасында (Печора өзенінің алабында) орналасқандығы көрсетілген. Бұлтты Аполлонның таралу шекарасы оның дернәсілдерінің тамақтанатын өсімдіктерінің (негізінен Corydalis solida) таралуымен анықталады, ал климат пен жер бедерінің әсері шамалы болып көрінеді. Көптеген ресейлік популяциялар мемлекеттік табиғат қорықтарында қорғалады: Кижи Скерри қорығы (Карелия Республикасы), Пинега және Соянск қорықтары (Архангельск облысы), Печоро-Илычский және Белая Кедва қорықтары (Коми Республикасы).

Жергілікті жер түрі

Типтік орны - Аланд.

Сипаттама

Қанаттары ақ; тамырлары жұқа қара, шеттері қаралау; алдыңғы қанатында 2 қара ұяшықтық дақ, еркектегі шеттік сызық ұшынан ортасына дейін, ал аналықта одан төмен және кеңірек, мөлдір сұр; артқы қанаты ішкі жиегінен ұяшыққа дейін және ұяшықтың ұшында қара шаңмен себілген, аналықтарында еркектерге қарағанда тығыз. Мұртшалары мен аяқтары қара, сондай-ақ денесі де қара, соңғысы еркекте ақшыл түкпен жабылған, ал аналықта ол көбінесе жалаңаш, жылтыр, ішкі жағының үштен екі бөлігін алып жатқан ақшыл көпіршік тәрізді қалтаға ие. Көбінесе аз өзгеріске ұшырайды. Алдыңғы қанаттағы ұяшықтық дақтары қара жолақпен байланысқан сирек аберрация ab. halteres Mosch. деп аталады, ал ab. melaina Honr. қара шаңмен қараңғыланған форма ретінде енгізілген (әсіресе аналықтарында жиі кездеседі және ол әдеттегі форманың көптеген жерлерінде кездеседі, әсіресе Каринтияда, Карниолада, Вена маңындағы Валлис, Трансильванияда және Австрия Силезиясында жиі кездеседі. Каринтияда, Фризах маңында, 630-750 м биіктікте, айқын көзге көрінетін шағын жергілікті формасы, minor Reb. & Rog., онда алдыңғы қанаттың қара дақтары кішірейеді, қанаттың ені тек 52 мм. Бавария мен Зальцкаммергутта (Берхтесгаден), шамамен 1000 м биіктікте (маусым-шілде) түр тұрақты меланотикалық формаға, hartmanni Stgr. айналады, оның аталықтарында апикальды ұяшықтық дақ пен кеңейтілген және күңгірт қара түсті мөлдір шеттік жолақтың арасында қосымша сұр жағалаулық дақ болады, сонымен қатар артқы қанаттың ішкі жиегі кеңірек және қара шаңмен тығыз себілген; бұл форманың аналықтары ab. melaina сияқты бағытта дамиды, бірақ әдетте түсі ақырған, алдыңғы қанатта өте кең мөлдір шекарасы бар, кейде еркекте жоғарыда аталған жамбас дағынан шығатын сұр S пішіндес көлеңкелі көлденең жолақ болады, ал артқы қанатта ұяшықтың артында жолақтың сияқты белгісі, ішкі жиектен алға қарай созылады, және 1 немесе 2 жамбас дағы болады. — athene Stich, Грекияда (Хелмос, Оленос) мекендейтін форма; ол алдыңғы қанаттың орташа енді, артқы жағынан сүйірленетін мөлдір шекарасында 4 немесе 5 ақшыл дақтың қатарын алып жүреді, әйтпесе қарапайым mnemosyne-ге біршама күштірек таңбаланған, сондықтан бұрынғы және келесі форманың арасында тұрады. — nubilosus Christ. (10 дана) Солтүстік Парсы мен Кавказдан шыққан түрдің атауы; кеңейтілген шеттік шекарадағы ақ дақтар жақсы дамыған, әдетте 7 немесе 8 үшбұрышты немесе ай тәрізді дақтардан тұратын субмаргиналды жолақты құрайды; қара белгілер күшейтіліп, кеңейтіледі, ал еркекте алдыңғы қанатта апикальды ұяшықтық дақ пен мөлдір шекараның арасында сұр қысқартылған жолақ пайда болады, алдыңғы қанатта артқы жиегінде сұр дақ болады, ал артқы қанатта ұяшықтан тыс қара шаңның ұзартылған себілуі болады, бұл бір түрлі жолақты құрайды. Орта Азиядан (Кулджа, Алай) осы форманың кеңейтілген нұсқасы, қара белгілері одан да күшейтілген және мөлдір шекарасы кеңірек, gigantea Stgr. (10 дана) деп белгіленеді: осы түрдің жер түсі сәл сарғыш түске ие болған түрлері ab. ochracea Aust. деп аталады. — Түрдің жұмыртқасы конус тәрізді, ақшыл. Құрт цилиндр тәрізді, екі ұшынан да сүйір, қара, қысқа түкті, денесі қызғылт-сары дақтармен әшекейленген; сәуір және мамыр айларында Corydalis mnemosyne типті, C. halleri, C. cava, C. solida-мен қоректенеді, күндіз жасырынады. Қосақтау жерде бос кокон ішінде; қуыршақ қалың, дөңгелек, ақшыл, сары.

Wings white; the veins thinly black, fringes blackish; forewing with 2 black cell spots, distal margin in male from the apex to about middle, in female further down and also more broadly, transparent grey; hindwing dusted with black from the abdominal margin to the cell and at the apex of the cell, more densely in female than in male. Antenna and legs black, likewise the abdomen, the last being covered with whitish hairs in the male, while in the female it is nearly naked, glossy, bearing a whitish bladder like pouch which occupies nearly two thirds of the underside. Varies generally little. A rare aberration in which the cell spots of the forewing are connected by a black streak has received the name ab. halteres Mosch., and as ab. melaina Honr. a form has been introduced which is darkened by dense black dusting (occurring especially often in the female and which is found everywhere among the ordinary form, being particularly often met with in Carinthia, Carniola, in the neighborhood of Vienna, in Wallis, Transsylvania, and Austrian Silesia. In Carinthia, the environs of Friesach, at an elevation of from 630 to 750 m, there occurs a conspicuously small local form, minor Reb. & Rog., in which the black spots of the forewing are reduced, the expanse being only 52 mm. In Bavaria and Salzkammergut (Berchtesgaden), at an altitude of about 1000 m (June—July), the species has developed into a constant melanotic form, hartmanni Stgr., the males of which bear an additional grey costal spot in between the apical cell spot and the widened and dull blackish transparent marginal band, having moreover the abdominal border of the hindwing broader and more densely dusted with black; the females of this form are developed in the same direction as ab. melaina, but are usually less dark in tint, have a very broad transparent border to the forewing, sometimes a grey S shaped shadowy transverse band which emanates from the costal spot above mentioned in the male, and possess on the hindwing a more intensely coloured band like marking behind the cell, extending from the abdominal border forward, and 1 or 2 costal spots. — athene Stich, is the form inhabiting Greece (Chelmos, Olenos) ; it bears a row of 4 or 5 whitish spots in the moderately broad, posteriorly sharply tapering transparent border of the forewing, otherwise agreeing rather well with ordinary mnemosyne in being somewhat more strongly marked, therefore standing midway between the former and the following form. — nubilosus Christ. (10 f) is the name of the race from Northern Persia and the Caucasus; the white spots in the widened marginal border are more distinctly developed, forming
usually a submarginal band consisting of 7 or 8 wedge shaped or luniform spots; the black markings are intensified and extended, and in the male there appears on the forewing a grey abbreviated band between the apical cell spot and the transparent border, the forewing bearing further a grey spot at the hind margin and the hindwing bearing an extended dusting of black beyond the cell, forming a kind of band. An enlarged edition of this form from Central Asia (Kuldja, Alai), with the black markings still more intensified and the transparent border more widened, is known as gigantea Stgr. (10f): specimens of this race in which the ground colour has assumed a slightly yellowish tint are called ab. ochracea Aust. — The egg of the species is conical, whitish. Larva cylindrical, tapering at both ends, black, short hairy, the body ornamented
with orange spots; feeds in April and May on Corydalis mnemosyne typ. on C. halleri, C. cava, C. solida, concealed in day time. Pupation in the ground in a loose cocoon ; pupa thick, obtuse, hoary, luteous.

Әдет-ғұрыптар

Бұлтты Аполлон Орталық Еуропаның кейбір аймақтарында жергілікті түрде көп кездеседі. Аналығы ақшыл, дөңгелек беткейлі жұмыртқалар салады. Гусеница тек күннөл күндері ғана жемтеніп, қалған уақытта жапырақтардың немесе тастардың астында жасырынады. Жұмыртқа қабығы жерде, жеңіл жіп тәрізді қаптамада болады. Гусеницалар тек Corydalis туысына жататын өсімдіктермен қоректенеді. Бұл көбелектің Орталық Еуропаның көптеген аймақтарынан жоғалып кетуіне қарсы тұру үшін, ол кейбір аймақтарда қорғауға алынған. Олар шағын участақтарда мекендейді, жекелеген көбелектер бір участақтан екіншісіне қоныс аударады, ал ген қорын сақтау үшін участақтар желісін сақтау қажет.