Кіріспе

Көбелектің түрі – Ванесса атланта, қызыл адмирал немесе бұрынғы қызыл әсем. Бұл қара қанаты, қызыл жолақтары және ақ дақтары бар, жақсы сипатталған, орташа өлшемді көбелек. Оның қанаттарының ені шамамен 7-8 см. Оны алғаш рет 1758 жылы Карл Линней өзінің "Systema Naturae" кітабының 10-шы басылымында сипаттаған. Қызыл адмирал Солтүстік Африка, Америка, Еуропа, Азия және Кариб теңізінің қоңыржай аймақтарында кең таралған. Ол жылы аймақтарда мекендейді, бірақ көктемде және кейде күзде солтүстікке көшіп барады. Әдетте ылғалды орманды жерлерде кездесетін қызыл адмиралдың құрлы жемі – тітіркендіргіш қызылша (Urtica dioica), сондай-ақ жалған қызылшада (Boehmeria cylindrica) да табылса болады. Ересек көбелек гүлді өсімдіктерден (мысалы, Буддлея) және шіріген жемістерден нәр алады. Қызыл адмиралдар аумақтық мінез-құлық танытады; аналықтары тек өз аумағын қорғайтын аталықтармен ғана жұптасады. Ұшу қабілеті жақсы аталықтардың аналықтарға ұнату ықтималдығы жоғары. Бұл көбелек тыныш мінезді болуымен белгілі, көбінесе ұшып кетпес бұрын өте жақыннан байқауға мүмкіндік береді, тіпті адамдарға қонады және оларды тұрақ ретінде пайдаланады.

Географиялық ауқым

Қызыл адмирал Солтүстік Африканың, Солтүстік және Орталық Американың, Еуропаның, Азияның, Гавай аралдарының және Кариб теңізінің қоңыржай аймақтарында таралған. Кейін пайда болатын жекелеген көбелектердің түсі бірінші ұрпақтан әлдеқайда қараңғырақ болады. Бұл көбелек, әсіресе Еуропаның оңтүстігінде, қыстың күннөлді күндері де ұшып жүреді. Солтүстік Америкада қызыл адмирал наурыздан қазанға дейін әдетте екі ұрпақ береді. Солтүстік Американың көп бөлігі әр көктемде оңтүстіктен келетін көшпенділермен қайтадан қоныстануы тиіс, бірақ бұл түр Техастың оңтүстігінде қыстайды.

Иттер мен құрттар кезеңі

Қызыл адмиралдың личинкаларының ұзындығы шамамен бірдей болады. Олардың түсі өзгергіш, бірақ көбінесе ақ дақтар мен тікендері бар қара түсті болады. Бұл тікендер қуыршақ сатысында да сақталады. Лабораториялық сынақтарда әртүрлі тұрақты температурада өсірілген личинкалардың қуыршақ сатысы мен түсіндегі айырмашылықтар анықталды. Жоғары температурада, шамамен 32 градус Цельсийде (90°F), қызыл адмиралдың қуыршақ сатысы 6 күнге созылады. 11-18 градус Цельсийде бұл кезең 18-50 күнге дейін ұзарады. Ал тіпті 7 градус Цельсийде (45°F) қуыршақ сатысы 47 мен 82 күн аралығында дамиды. Жоғары температурада қуыршақтар жарқын қызыл түсті, ал төмен температурада қара түсті болып, қызыл түсті аймағы кішірек болады. Әртүрлі температурадағы түс айырмашылығы жазғы формасының қысқы формасына қарағанда жарықтап, терең түсті болуын түсіндіруі мүмкін.

Ересектер кезеңі

Қызыл адмиралдың ерекше қара, қызғылт сары және ақ түсті қанат өрнегімен танылуы мүмкін. Жоғарғы жағындағы қара қанаттарының алдыңғы қанаттарының ортасында және артқы қанаттарының сыртқы жиегінде қызғылт сары жолақтар болады. Алдыңғы қанаттарының ұш жағында ақ дақтар кездеседі. Қанаттарының төменгі жағы қоңыр түсті, қызыл, ақ және қара дақтармен өрнектелген. Артқы қанаттары қоңыр, мраморлы өрнекке ие. Қызыл адмиралдың жазғы және қысқы түрлері болады. Жазғы қызыл адмиралдар қысқы түрлеріне қарағанда ірілеу және түсіне қанық болады. Қанаттарының ені .

Аумақтық

Қызыл адмиралдың еркектері аумақтық болып келеді және түстен кейін күн батуға дейін жерге қонады. Үлкен аумақтар тиімдірек болып табылады және кішкентай аумақтарға қарағанда басқа еркектердің шабуылдарына жиірек ұшырайды. Аумақтар көбінесе овал пішіндес, ұзын және кең болады. Еркектер аумағын сағатына 7-30 рет периметрі бойынша аралап, патрульдейді. Орташа есеппен, аумақ иелері кіргіншілермен сағатына 10-15 рет қарым-қатынас жасайды. Егер басқа еркек қызыл адмиралдың аумағына еніп келсе, иесі кіргіншіні тік, спираль тәрізді жолмен қуады – бұл кіргіншіні шатастыру немесе шаршату үшін жасалады, сонымен қатар оның қонған жерінен горизонталь қашықтығын азайтуға көмектеседі. Қызыл адмирал кіргінші еркектерді қуғаннан кейін дереу өз аумағына оралады. Патрульдеуге жұмсалатын уақыт кіргіншілермен болатын қарым-қатынастардың саны артқан сайын ұзарады. Патрульдеу мінез-құлқы жоғары ауа температурасымен байланысты, сондықтан еркектер жылы күндері ертерек патрульдеуді бастап, кешкі уақытқа дейін жалғастырады.

Көші-қон

Жұптасу әдетте күздің соңында немесе қыстың басында, оңтүстікке ұжымдық көші-қоннан кейін, ауа райы жылырақ болатын аймақтарда жүзеге асады. Қызыл адмиралдың негізгі қоректік өсімдігі – жарақаттанушы қызылша – осы көші-қон кезінде ең көп кездеседі. Личинкалар қыс бойы дамиды және ересек көбелектер көктемнің басында байқалады. Ересектердің жаңа буыны жұптасу алдында солтүстікке көшеді, себебі көктемнің соңында тамақ көзі әдетте азаяды. Еуропада осы көші-қонның циклдік сипаты қанат үлгілерінің тұрақты изотоптарын талдау арқылы расталған. Көктемде Солтүстік Еуропаға (Калининградқа) келген көбелектердің оңтүстік шығу тегі болса, күзде изотоптық талдаулар үлгілердің айналасындағы аймақтан немесе солтүстік ендіктерінен келгенін көрсетті. Көші-қон кезінде қызыл адмирал жоғары биіктікте ұшып, күшті желдің арқасында жылдамдығын арттырып, энергия жұмсалуын азайтады.

Көрініс

Қызыл адмиралдар көру спектрінің 440–590 нм диапазонындағы түстерді көреді, оған күлгін, көк, жасыл және сары түстер кіреді. Олардың күрделі көздері мөлдір, кристалды құрылымнан – рабдомнан тұрады, ол адамның торлы қабатына ұқсас функция атқарады. Бұл көбелектерде кейбір басқа нимфалид көбелектерінде кездесетін, кейінірек пайда болған рабдомды бүйірлік сүзгіш пигменттер жоқ. Осындай пигменттің болмауы салдарынан қызыл адмирал 590–640 нм диапазонындағы түстерді – қызыл және күлгін түстерді ажырата алмайды. Мысалы, монарх көбелегі сияқты түрлерде осы бүйірлік сүзгіш пигменттер болады, олар жарықтың жоғары толқын ұзындығын өзгертіп, сенсорлық фотопигменттерді қоздыруға мүмкіндік береді. Көбелек түрлері арасындағы осы физиологиялық айырмашылық түсті көрудің эволюциялық бейімделуіне түсінік береді.

Климаттың өзгеруі

1976-1998 жылдар аралығында Англияның орталық бөлігінде көктемгі температура 1,5 градусқа, ал жазғы температура 1 градусқа артты. Осы 22 жылдық жылыну кезеңінен кейін қызыл адмирал көбелегі жылдың алты аптасы бұрын пайда бола бастады. Англияның орталығында зерттелген 35 түрдің ішінде, ұшу мерзімінің ұзақтығындағы ең маңызды өзгеріс қызыл адмиралда байқалды – ол 39,8 күнге ұзақты. Бұл көші-қон уақыты мен ұзақтығындағы өзгерістер қызыл адмиралдардың санының артуына және солтүстікке қарай таралуына алып келуі мүмкін. Жылы климат жағдайында жұптасу, жұмыртқа салу және нектар жинауға жұмсалатын уақыттың ұзаруы мүмкін. Алайда, климаттың өзгеруімен байланысты жиі болатын құрғақшылықтар жұмыртқалардың тірі қалуын төмендетіп, мекендеу ортасын және қоректік өсімдіктерді жоюы мүмкін.

Танымал мәдениетте

Қызыл адмирал Владимир Набоковтың бірнеше шығармасында суреттелген: «Speak, Memory» (1951), «Pale Fire» (1962) және «King, Queen, Knave» (1968).