Кіріспе

Көбелек түрі Үлкен көк (Phengaris arion) – Lycaenidae тұқымдасына жататын көбелек түрі. Бұл түр алғаш рет 1758 жылы сипатталған және 1795 жылы Ұлыбританияда алғаш рет тіркелген. 1979 жылы бұл түр Ұлыбританияда көбінесе жойылып қалған, бірақ жаңа консервациялық әдістермен сәтті қайта орналастырылған. Бұл түр IUCN Қауіптің алдындағы түрлердің Қызыл тізімінде "қауіпке жақын" деп жіктеледі. P. a. buholzeri Rezbanyai, 1978 P. a. eutyphron Fruhstorfer, 1915 бұрынғы Оңтүстік Ұлыбритания.

Сипаттама

Ірі көк кеміргіштердің ұзындығы шамамен жарты дюйм (13 миллиметр) жетеді және олар қуыршаққа айналу үшін метаморфозаға ұшырағанға дейін 9 айға дейін өседі. Ірі көк көбелектер – Lycaenidae тұқымдастығындағы ең ірі көбелектердің бірі, олардың қанаттарының еніне дейін, және тек бірнеше апта ғана өмір сүреді. Ірі көк көбелектің қанаттары қара нүктелермен себілген.

Сейцтің суреті

L. arion L. (83 c) Ірі, үстіңгі жағы ашық және жарқыраған көк түсті [аркасқа қарағанда], екі қанатында қара дақтар қатары бар, кейде еркектің артқы қанатында ғана бұл дақтар нашар көрінеді. Астыңғы жағындағы көптеген көзшелер (ocelli), әсіресе артқы қанатта, және астыңғы жағындағы жарқыраған көк түсті шаңнан бірден танылады. Еуропа мен Алдыңғы Азия, Солтүстік Еуропадан, Балтық аймақтары мен Англиядан Жерорта теңізіне дейін (Корсика), Испаниядан Армения мен Оңтүстік Сібірге дейін. ab. unicolor Hormuz. үстіңгі жағы толығымен көк, дискоклеткалықтан басқа барлық қара дақтар жоқ. ab. arthurus Melvill астыңғы жағында көзшелер (ocelli) жоқ. ab. jasilkowskii Hornuz ұяшықтағы көзшелер (ocelli) euphemus сияқты жоқ, бірақ астыңғы жағындағы көк жасыл түсті базальды шашырауымен бірден ерекшеленеді. ab. coalescens Gillm. үстіңгі жағындағы қара дақтар бірігіп кеткен. Жергілікті түрлердің көптеген формалары бөлініп шықты, солтүстік үлгілері нашар дақтанған, оларды Авривиллиус alconides деп атады. obscura Christ. (83 c) - бұл альпілік форма, онда қанаттардың сыртқы жартысы қара немесе қоңыр түсті; ол әдетте Биік Альп тауларында кездеседі, жергілікті жерде өте көп, мысалы, Бергун, Зерматт, Стилвио және Альп-Маритимнің көптеген жерлерінде. Бұл қараңғыланған форма Оралда да кездеседі (= ruehli Krulik). Оңтүстікте екі ауытқу формасы табылды, атап айтқанда ligurica Wagn., Сан-Ремо мен Бордигера арасындағы Эйвиерада, артқы қанаттың үстіңгі жағында ақ шеттік көзшелердің (ocelli) айқын қатары бар және aldrovandus S. L., Везувийден, астыңғы жағы қоңыр түсті. cyanecula Stgr. [қазір Phengaris cyanecula түрі (Eversmann, 1848)] (83 d) - Азиялық форма, Кавказдан Моңғолияға дейін, артқы қанатының астындағы металл көк жасыл шаң мол, жарқын және дисталь жиегіне дейін созылады. Жұмыртқасы өте жалпақ, жартылай шар тәрізді, көгілдір ақ түсті, гүлденуін бастаған тимьянға жұмыртқалайды. Личинкасы ересекті күйде ақшыл сары түсті, екі жағында ақшыл қызғылт реңі бар; басы ақшыл сары, алдыңғы жағы қара түсті; көкбауыр алды жағы қара түсті; күзге дейін тимьянмен қоректенеді, содан кейін жоғалып, келесі маусымда құмырсқа ұяларында толық өседі. Сондықтан құмырсқалар оны (Frohawk) тамақтандырып, мүмкін, қуыршақты да қорғайды деп болжанады. Қуыршағы қанат қапшақтарынан басқа, янтарь түсті, тегіс, біршама ұзын, желкенсіз. Көбінесе жалғыз кездеседі, ашық жерде, бұталы ормандардағы кең жолдарда жиі кездеседі, жер бетінен шамамен 1 метр биіктікте ұшады. Олар жабық қанаттарымен, әсіресе тимьян мен скабиозға сүйенеді. Маусымның соңынан тамызға дейін ұшып жүреді.

Тарату

Үлкен көк көбелек Палеарктика аймағының барлық жағалауларында таралған, бірақ Франциядан Қытайға дейінгі аймақтарда ең көп шоғырланған.

Тіршілік ету ортасы

Үлкен көк көбелектің мекендеу ортасына оның тамақтанатын өсімдіктерінің орналасуы зор ықпал етеді. Бұл түрдің тірі қалуы үшін Thymus drucei личинкаларының жейтін өсімдігінің көп мөлшерде болуы және Myrmica sabuleti құмырсқаларының болуы қажет. Маңызды биологиялық процестер бір уақытта жүрсе, популяция табиғи апаттар сияқты кездейсоқ жағдайларға оңай бейімделеді. Сондықтан дәстүрлі шаруашылық биологиялық жүйені десинхронизациялап, уақытша қол тигізбеген жерлердің қайтадан қоныстануына жағдай жасайды.

Құрып кету/сақталу

1900-шы жылдардың соңында Phengaris популяциясы Еуропа бойынша күрт азая бастады, ең әсерлісі – үлкен көк көбелек. 1950 жылдары Ұлыбританияда шамамен 100 000 ересегі қалды, ал 1978 жылға қарай Ұлыбританиядағы 91 белгілі үлкен көк көбелек популяциясының 48% жоғалып кетті. Бастапқыда мамандар үлкен көк көбелектің жоғалу себебін түсіне алмады, себебі оның мекендеген жерлері өзгермегендей көрінді. Қазіргі уақытта үлкен көк көбелек Ұлыбританияда өте сирек кездесетін түр ретінде тіркелді, сондай-ақ Еуропаның көптеген аймақтарында жойылу қаупі бар. Бұл түр Ұлыбританияның Биологиялық әртүрлілікті сақтау жөніндегі іс-қимыл жоспарында басымдыққа ие. Алайда, Корольдік энтомологиялық қоғамның басшылығымен Ұлыбританияда жүргізілген ұзақ мерзімді сақтау жобасы 2022 жылы олардың санының айтарлықтай өсуіне әкелді, ал түр «өркендеп келе жатыр» деп сипатталды. Жақында жүргізілген зерттеулер үлкен көк көбелектерді сақтаудың табысы мен басқа да жойылу қаупі төнген түрлерді сақтаудың табысы арасындағы оң байланысты көрсетті. Бір мысал – Myrmica құмырсқалары, үлкен көк көбелек, қызғылт түсті тұқымдар және қызғылт түсті көбелек (Boloria euphrosyne) арасындағы қарым-қатынас. Құмырсқалар қызғылт түсті тұқымдарды ұяларына әкеледі. Тұқымдар көбінесе ұяда өнеді, ал ұя тасталып қалғанда олардың өніп шығу мүмкіндігі артады. Phengaris кеміргіштері личинка кезеңінде Myrmica құмырсқаларына физикалық және химиялық жағынан ұқсас болып, мүмкін, басқа да еліктеу түрлерін пайдаланып, құмырсқаларды оларды құмырсқа ұясына қайтаруға итермелейді. Ұяда кеміргіш құмырсқа личинкасын жейді немесе «кукушка» стратегиясы ретінде құмырсқа личинкасы сияқты тамақ сұрайды. «Кукушка» әдісі тиімді стратегия болып саналады, себебі зерттеулер жыртқыш көбелектерге қарағанда, кукушка көбелектерінің личинкалары бір ұяда көбірек кездеседі. Көптеген зерттеулер нәтижесінде үлкен көк көбелектердің қоян-қолтық ұяларда жыртқыш ретінде әрекет ететіні анықталды. Phengaris Myrmica қарым-қатынасының алғашқы идеялары бір жыртқыш пен бір иесі арасындағы тікелей байланыстың болуын болжады. Phengaris әр түрінің M. sabuleti-ге бейімделген үлкен көк көбелектердің бір түрін аулауға эволюциялық түрде бейімделгені ұсынылды. Сондай-ақ, кейбір Phengaris түрлерінің жұмыртқалардың көп мөлшерін анықтау арқылы тамақ өсімдіктерінде тығыздықтан аулақ бола алатыны болжалды. Жабайы биязы шөп Ұлыбританиядағы және Еуропаның салқын немесе таулы аймақтарындағы ең жақсы тамақ өсімдігі, ал жылы аймақтардағы популяциялар маржорамды жақсы көреді. Шамамен үш аптадан кейін личинкалар өсімдіктің тұқымдарымен және гүлдерімен қоректенеді. Кеміргіш 4-ші жасқа жеткенге дейін тамақ өсімдігінің жанында қалады, содан кейін жерге түседі. Құмырсқа личинкаларын еліктеу арқылы кеміргіштер қоян-қолтық ұясына қайтарылып, құмырсқалармен қоректенеді. Бастапқыда үлкен көк көбелектің мінез-құлқы басқаша деп ойланды, себебі кейбіреулер оның нашар феромон еліктеушісін бөлетінін немесе мүлдем бөлемейтініне сенді. Бұл ұяға кіргеннен кейін жұмысшылардың кеміргішті елемеуіне себеп болды, себебі ол ешкімнің назарын аудармайды. Үлкен көк көбелек кеміргіштерінің қожайын құмырсқалармен қалай өзара әрекеттесетіні әлі белгісіз.

"Күкі" стратегиясы

Фенгарис құрттарының көпшілігі қожайын құмырсқа ұясына кірмес бұрын ұқсас мінез-құлық танытады, бірақ ұяға енген соң личинкалар екі стратегияның бірін қабылдайды. Біріншісі – "құсқу" стратегиясы. Бұл стратегия P. rebeli-де жан-жақты зерттелген және құрт пен қожайын құмырсқалардың арасындағы үздіксіз өзара әрекеттесуден тұрады. Ұяға кірген соң, құрт өзін жасыру үшін дыбыстық еліктеуді пайдаланады. "Құсқу" стратегиясын қолданатын үлкен көк құрттар құмырсқалармен тығыз байланыста болады және жұмысшы құмырсқалардың дербес анасына ұқсас дыбыс шығарады. Ана құмырсқаны еліктеу арқылы, "құсқу" стратегиясын қолданатын Phengaris түрлері жұмысшы құмырсқалармен қоректендіріледі және нағыз құмырсқа личинкаларына қарағанда артықшылыққа ие болады. Бұл стратегияны қолданушылар ұяның аса беделді мүшесіне айналады, сондықтан құмырсқалар осы құртты тамақтандыру үшін өз личинкаларын өлтіреді және қауіп туғанда оны бірінші болып құтқарады. Бұрын тек "құсқу" стратегиясын қолданатын түрлер ғана дыбыстық еліктеуді қолданды деп есептелген.

Құс пен жыртқыш стратегиясы

Ғалымдар қоныс ішінде бірнеше стратегияның болу себебін әлі де толық түсіне алмай отыр, бірақ олардың тиімділігін анықтау үшін зерттеулер жүргізілді. Куку стратегиясы, жыртқыш стратегияға қарағанда, бір ұяға алты есе көп көбелек әкеледі. Бұл куку стратегиясының басым екенін көрсетеді, бірақ ескеру керек басқа да факторлар бар. Куку гусеницалары құмырсқалардың жанында тіршілік ететіндіктен, олардың тірі қалуы үшін қожайын түрге өте ұқсас химиялық заттар шығаруы керек. Сондықтан, куку стратегиясын қолданушылар, егер олар негізгі емес қожайынға енсе, жыртқыш стратегия қолданушыларға қарағанда, қожайын колониясынан жемтігіне айналу қаупі жоғары. Қазіргі деректер куку стратегиясын қолданушылардың Myrmica құмырсқасының белгілі бір түріне тәуелді екенін, ал жыртқыш Phengaris түрлері көбірек бейімделген, бірақ бәрібір белгілі бір түрмен жақсы нәтиже беретінін көрсетеді.

Королева эффектісі

Үлкен көк көбелектердің патшайым құмырсқасы бар ұяларда тірі қалу мүмкіндігі үш есе төмен екені анықталды. Бұл жаңалық "патшайым әсері" деп аталатын теориямен түсіндірілді. Көптеген Myrmica құмырсқаларының ұяларында патшайым екі негізгі жұмыртқа топтамасын салады, ал осы жұмыртқалардан шыққан аналықтар жұмысшы немесе бойжеткен патшайымға айналады. Бұл аналықтардың жұмысшыға немесе бойжеткен патшайымға айналуы патшайымның ұядағы статусына байланысты. Егер патшайым өлсе, жұмысшы құмырсқалардың ең ірі аналық дернәсілдері бойжеткен патшайымдарға айналады. Егер патшайым тірі және дені сау болса, ол жұмысшы құмырсқаларды аналық дернәсілдерге немқұрайлы қарауға, аштыққа ұшыратуға және шағуға ықпал етеді, бұл олардың өсуін шектейді және жұмысшыларға айналуына көмектеседі. Бұл Phengaris көбелектерінің жұмысшылардың алдында патшайымға еліктеу және патшайымнан қашу үшін жұмысшы құмырсқа сияқты көріну арасында қатаң тепе-теңдікті сақтауы керектігін көрсетеді.