Кіріспе

Джеймс Бамфордтың кітабы "Жомыртқа сарайы" – Джеймс Бамфордтың 1982 жылы жарық көрген кітабы. Бұл АҚШ-тың ұлттық қауіпсіздік агенттігінің (NSA) тарихы мен жұмысына толық арналған, кең таралған алғашқы маңызды еңбек. Кітап атауы NSA-ның Мэриленд штатындағы Форт-Мид қаласында орналасқан штаб-пәтеріне байланысты пайда болған лақап атынан алынған. Кітапта NSA-ның қызметі сипатталып, оның құрылысы түсіндіріліп қана қоймай, "Шамрок" операциясы деп аталатын ірі тыңшылық операциясының құпия жайттары да жарияланды. Қауіпсіздік сарапшысы Брюс Шнайердің сөзіне сәйкес, бұл кітап NSA-ның өзінде де танымал болған, себебі "агенттіктің құпиялылығы қызметкерлеріне өз тарихы туралы көп мәлімет білуге мүмкіндік бермейді".

Зерттеу және жариялау

АНБ Бамфордтың зерттеу процесін соғыстан кейінгі американдық криптографияның жартылай құпиясы ашылған тарихында сипаттайды. Тарих Бамфордтың Хаутон Миффлинге ҰҚК туралы кітап жазу туралы ұсыныспен қалай жүзіге асырғанын сипаттаумен басталады. Бауырлас оны қабылдап, Бамфордқа 7500 доллар көлемінде аванс төлейді. ҰҚК-ның тарихи есебіне сәйкес, "Халықтық заң 86-36 осы типтегі зерттеулерге қарсы тиімді кедергі болды, бірақ Бамфорд басқалардан ақылдырақ екенін көрсетті. Ол ақпарат алу туралы заңға сәйкес ақпараттық сұраныстардың көптеген тізімін ұсынды". Бамфорд соңында "Ана тамыр" деп аталатын құжатты тапты, ол бұрынғы ҰҚК бас криптологы Уильям Фридманның Джордж С. Маршалл қоры кітапханасына сақтаған құжаттар жинағы еді. Бұл құжаттарға "ҰҚК қызметкерлері мен олардың отбасыларына" жолданған ҰҚК жаңалықтарының көшірмелері кірді. Есеп жалғасады: "Бамфорд содан кейін бүкіл жинақ бойынша ақпарат алу туралы заңға сәйкес сұраныс жіберді, негіздеме ретінде ақпараттың рұқсат етілмеген адамдарға таратуға арналғандығын көрсететін сөз тіркесін пайдаланды". Ақпарат алу туралы заңға сәйкес сұраныстар Бамфордқа жеңіл түзетілген құжаттар жинағына қол жеткізуге мүмкіндік берді, ал бұрынғы ҰҚК қызметкері кейіннен Бамфордқа дерлік толық жинаққа қол жеткізуге мүмкіндік берді. 1975 жылғы Шіркеу комитетінің тыңдауы кезінде АҚШ Әділет министрлігі (DOJ) әртүрлі барлау агенттіктерінің құқықтық жауапкершілігін зерттеді. Бамфорд осыған байланысты құжаттар туралы ақпарат алу туралы заңға сәйкес сұраныс жіберді және олардың ҰҚК туралы есебінің көп бөлігін алды. Әділет министрлігі ҰҚК-ны бұл туралы хабарламады, себебі тергеу жалғасып жатқан еді және ҰҚК мүмкін нысана болып табылды. Жарияланған құжаттар кейін сотқа шақыру қаупіне ұшырады, олардың жариялануы құжаттарды қайта жіктеуге мүмкіндік беретін ережелерді өзгертуге әкелді. ҰҚК тарихында айтылғандай, "құжатта, Әділет министрлігінің кейбір түзетулерімен бірге, ҰҚК мен GCHQ [Ұлыбританияның Үкіметтік байланыс штабы] қарым-қатынасы туралы көптеген ақпараттар бар және Бамфордтың Екінші тарап мәселелері туралы ақпаратының негізі болды [яғни, ҰҚК серіктес болған сыртқы агенттіктерге қатысты мәселелер]". ҰҚК тарихында "GCHQ бұл жарияланымнан ләззат алмады" делінген. Бамфорд сонымен қатар ҰҚК-ның зейнеткер аға қызметкерлерімен, соның ішінде бұрынғы директор Маршалл Картермен сұхбаттасты, олармен ол бір жарым күн сөйлесті. Талқыланған тақырыптардың ешқайсысы құпия емес еді, бірақ ҰҚК-ның айтуынша, "Бамфордқа оның мозаикасын аяқтауға көмектесті". ҰҚК есебі сондай-ақ Бамфордтың ҰҚК тұрақ орнынан қалай өткенін, дипломатиялық нөмірлерді жазып алып, оларды белгілі тізімдермен салыстырып, Форт-Мидте қай елдердің өкілдері бар екенін анықтау үшін тексергенін сипаттайды. ҰҚК-ның тарихи есебі Бамфордтың жұмысын былайша қорытындылайды: "Джеймс Бамфорд барлау агенттіктерінің зерттеулерінде жаңа көтерілістер жасады, оның әдістерін басқалар оқшауланған федералды агенттіктерді зерттеуге тырысты. Ол мұны заң шегінде, куәландырылған сұхбаттар, ақпарат алу туралы заңға сәйкес құжаттар және қоғамдық кітапханалар мен газеттердегі ұқыпты зерттеулер арқылы жасады. Ол "ешқандай толық суретті қаламаған ұйымның толық суретін қалай құрастыруға болатынын" түсіндіріп, кітап жазды".

Құжаттарды қайта жіктеу және сот ісінің басталуы

Кітап жарыққа шығу алдында Рейган әкімшілігі құпия емес дереккөздік құжаттар Бамфордқа қате жіберілгенін мәлімдеді және ол Ақпараттық еркіндік туралы заң (FOIA) арқылы алған 250 беттік құжаттарды қайтармаған жағдайда қудалаймыз деп қорқытты. Аталған құжаттар 1975-1976 жылдарғы Әділет министрлігінің тергеуіне қатысты және ҰҚК-ның ішкі коммуникацияларды кең ауқымда заңсыз бақылауын, америкалықтарды жарғысыз қадағалауын, коммерциялық кабельдік және телекс трафигін бақылауын көрсетеді. Бамфордтың адвокаты сотта жеңіске жететініне сеніп, Әділет министрлігін қудалауға шақырды, бірақ қандай да бір іс қозғалмады. Құжаттарды қайта жіктеудің жаңа ережелері 12356-шы атқарушы бұйрықта баяндалған. Бұрын, 1978 жылы Джимми Картер шығарған 12065-ші атқарушы бұйрық құжаттарды қайта жіктеуге тыйым салған еді. 1982 жылы Рональд Рейган шығарған 12356-шы атқарушы бұйрық бұл тыйымды жойды және құжаттарды қайта жіктеуге болатын жағдайларды сипаттады. Жарияланған құжаттар оларды қайта табу мүмкін болса, қайта жіктелуі мүмкін (яғни, жалпы қоғамға қолжетімді құжаттар бұл талапқа жатпайды). Сондай-ақ, FOIA немесе Жеке өмірге қатысты заң бойынша сұралған құжаттар белгілі талаптарға сәйкес келсе (мысалы, ұлттық қауіпсіздікке қатысты мәселелер) жіктелуге немесе қайта жіктелуге рұқсат етілді. Бамфордтың сөзінше, ол жаңа ережелерге сәйкес, өткен оқиғаға қатысты принцип бойынша қудаланбайды.

Қайта жіктелген бастапқы құжаттар және Америка кітапханалар қауымдастығының сот ісі

Бамфорд "Жомарт сарайды" жазғанда қолданған қайта жіктелген және қайта құпияланған бастапқы құжаттар кейіннен сотқа шағымдану нысаны болды. NSA-ның тарихи есебінде Маршалл кітапханасынан алынып тасталған құжаттар "Фридман жинағының бөлектелген бөлімдері" деп көрсетілген, яғни, Бамфордтың FOIA сұраныштарының бірін тудырған NSA бюллетенінің көшірмелерін қамтитын жинақ. Айналымнан алынған материалдардың арасында үш үкіметтік басылым және Фридманның жеке хаттарының 31 данасы бар. Америкалық кітапханалар қауымдастығы (ALA) құжаттарды алып тастауға қарсы сотқа шағымданды, ал 1987 жылы Колумбия округінің апелляциялық соты бұл істі қараусыз қалдырды. Сол кезде апелляциялық сот судьясы болған Рут Бадер Гинзбург ALA-ның іс бойынша заңдық негізінің жоқтығын мәлімдеді. Алдынғы сот шешімі NSA-ның қайта жіктелген құжаттарды алып тастау құқығын растағанмен, осы құжаттардың құпиялылығын анықтауға қатысты NSA-ның "жауапсыз көзқарасын" сынады.

Санаулар мен қабылдау

"Нью-Йорк таймс" газеті кітапты жақсы бағалап, "Қазірге дейін ешкім осы агенттік туралы толық және егжей-тегжейлі есеп жариялаған емес. Мырза Бамфордтың зерттеулерінің сапасы мен тереңдігі таң қалдырады" деп жазды. Мақала соңында "Мырза Бамфорд НСА-ның ең құпия құпияларын ашпай, оның ауқымын және жұмысын ашып көрсету арқылы осы әсерлі кітабында маңызды қоғамдық қызмет атқарды" деген қорытынды жасалды. Майкл Даффи 2004 жылы Бамфордтың "Соғыс үшін сылтау" кітабына шолу жазып, "Тайм" журналында "Жұмбақ сарайы" әлі де құпия Ұлттық қауіпсіздік агенттігі туралы классикалық еңбек саналады" деді. "Жұмбақ сарайы" сарапшылар тарапынан жақсы қабылданып, Қорғаныс барлау агенттігінің Ұлттық барлау университетінде оқулық ретінде пайдаланылады. НСА өзі кітаптың "журналистер мен тәуелсіз жазушылардың Агенттіктің мақтанышпен сақтайтын анонимділігін бұзуға жасаған тырыстарына жаңаша назар аударды" десе, кітапты "Дэвид Канның 1967 жылғы "Кодтарды бұзушылар" кітабынан бері НСА анонимділігіне жасалған ең маңызды нұқсан" деп сипаттады. Кітап жарық көргеннен кейін 11 қыркүйекке дейінгі жылдары Бамфорд пен НСА арасындағы қарым-қатынас азая бастады. НСА Бамфордпен бірлесіп "Сырдың денесі" атты кітап жазды және 2001 жылдың сәуірінде Мэриленд штаб-пәтерінде Бамфордтың кітапқа қол қою рәсімін өткізді. Бамфорд 11 қыркүйек оқиғасынан кейін НСА-ның әрекеттерін сынады, соның салдарынан екеуінің арасындағы қарым-қатынас қайтадан суытылды.