Кіріспе
Израиль филармониясы оркестрі (қысқартылуы IPO; еврейше: התזמורת הפילהרמונית הישראלית, ha Tizmoret ha Filharmonit ha Yisra'elit) – Тель-Авив қаласындағы Израильдің жетекші симфониялық оркестрі. Оның басты концерт алаңы – Хайхал Хатарбут.
The Israel Philharmonic Orchestra (abbreviation IPO; Hebrew: התזמורת הפילהרמונית הישראלית, ha Tizmoret ha Filharmonit ha Yisra'elit) is a major Israeli symphony orchestra based in Tel Aviv. Its principal concert venue is Heichal HaTarbut.
Тарих
Израиль филармониясы оркестрі 1936 жылы скрипкашы Бронислав Губерманмен Палестина симфониялық оркестрі ретінде құрылды, бұл Еуропа оркестрлерінен көптеген еврей музыканттарының босатылуымен бір уақытта болды. Оркестрдің тұсаукесер концерті 1936 жылдың 26 желтоқсанында Тель-Авивте өтті, оны Артуро Тосканини дирижерлік етті. Алғашқы бас дирижері Уильям Штайнберг болды. 1938-1945 жылдар аралығында оркестрдің бас менеджері Лео Кестенберг болды, ол оркестрдің көптеген мүшелері сияқты нацизмнің күшеюі мен еврейлерге қарсы қудалау салдарынан Германиядан қуылған еврей болатын. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде оркестр одақтас әскерлер алдында 140 рет өнер көрсетті, соның ішінде 1942 жылы Эль-Аламейндегі еврей бригадасының әскерлері үшін концерт берді. Соғыс аяқталғаннан кейін оркестр жақында азат етілген Бельгияда өнер көрсетті. 1948 жылы Израиль мемлекеті құрылғаннан кейін оркестр Израиль филармониясы деп қайта аталды. 1955 жылы оркестр Папа Пий XII үшін Ватикан қабылдауында орындады, бұл Папаның Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде нацизмнің еврей құрбандарына көрсеткен көмегіне деген алғысын білдірді. Оркестр тарихындағы есімдері танымал дирижерлердің қатарында Леонард Бернштейн мен Зубин Мехта болды. Бернштейн 1947 жылдан бастап оркестрмен тығыз байланыста болды, ал 1988 жылы IPO оған лауреат дирижер атағын берді, ол 1990 жылы қайтыс болғанға дейін сақталды. Мехта 1969 жылы IPO-ның музыкалық кеңесшісі болды. 1977 жылға дейін IPO-ның ресми музыкалық директоры болмады, оның орнына «музыкалық кеңесшілер» болды, содан кейін Мехта IPO-ның алғашқы музыкалық директоры болып тағайындалды. 1981 жылы оның лауазымы өмір бойына музыкалық директор болып көтерілді. 2016 жылдың желтоқсан айында Израиль филармониясы Мехтаның 2019 жылдың қазан айынан бастап музыкалық директор лауазымынан бас тартатынын жариялады. Оркестрдің бас қонақ дирижерлері Йоэль Леви мен Джанандреа Носеда болды. Мехтамен бірге IPO Decca үшін бірнеше жазба жасады. Бернштейнмен бірге IPO Deutsche Grammophon үшін өзінің және Игорь Стравинскийдің шығармаларын жазды. IPO сонымен қатар жапон композиторы Йоко Канномен Macross Plus анимесінің саундтрегінде жұмыс істеді. 1936 жылдың желтоқсанында Тосканини жетекшілік еткен Палестина оркестрінің алғашқы концерттерінде Рихард Вагнердің музыкасы орындалды. Алайда, 1938 жылдың қарашасында Кристалл түнінде болған қырғыннан кейін оркестр Вагнердің шығармаларына де-факто тыйым салды, себебі композитордың антисемитизмі және оның музыкасының нацистік Германиямен байланысы болды. Оркестрдің бас хатшысы – Ави Шошани. IPO-ның абоненттерінің саны 26 мыңнан астам. Сарапшылар абоненттердің музыкалық талғамының консервативті екенін атап өтті, бірақ IPO ізраилдік композиторлардың жаңа шығармаларын орындауға мүкіндік береді, мысалы, Авнер Дорманның шығармалары. Оркестрдің білім беру бастамаларының бірі – Израиль филармониясы мен Тель-Авив университеті арасындағы серіктестік – Бухман-Мехта музыка мектебі. Зубин Мехта мен меценат Йозеф Бухманның оркестр музыканттарын IPO және басқа оркестрлердің болашағын қамтамасыз ету үшін құрған мектебі Тель-Авивтегі университет кампусында орналасқан және IPO-мен тығыз жұмыс істейді, соның ішінде оркестрлік оқу бағдарламалары, IPO қонақ артистерімен шеберлік сыныптары және IPO залдарында арнайы концерттер өткізеді. IPO-ның бірнеше мүшесі BMSM түлектері, ал IPO-ның әртүрлі музыканттары BMSM факультетінің мүшелері болып қызмет етеді. 2007 жылы Лахав Шани алғаш рет IPO-да қонақ солист ретінде өнер көрсетті. 2013 жылдың қазан айынан бастап ол әр жыл сайын оркестрмен қонақ дирижер ретінде өнер көрсетті. 2018 жылдың қаңтар айында IPO 2020-2021 маусымынан бастап Шаниді өзінің келесі музыкалық директоры етіп тағайындағанын жариялады.
Марапаттар мен мойындау
1958 жылы IPO Израиль мемлекеттік сыйлығын музыка саласында алды, бұл сыйлық ұйымға алғаш рет табысталды.
Бойкот туралы даулар
2011 жылдың 1 қыркүйегінде Лондондағы "The Proms" фестивалінде оркестрдің өнер көрсетуі палестиналықтарды қолдайтын наразылардың араласуына ұшырады. Радио хабары үзіліске түсті, бірақ концерт бірнеше күннен кейін қайтадан эфирге берілді. Оркестрдің бас хатшысы Ави Шошани Лондонның "Таймс" газетіне оркестрдің Ұлыбританияда тағы да өнер көрсетуінің күмәнді екенін мәлімдеді. Концертке бөгет келтіргендерге ешқандай шара қолданылмады, өйткені концерт өткен Корольдік Альберт залының басшылығы Израильді қолдайтын адвокаттар тобымен ынтымақтастық жасаудан бас тартты.
Израиль филармониясының американдық достары
Израиль филармониясының американдық достары (AFIPO) – Израиль филармониясының қаржылық тұрақтылығын қамтамасыз етуге арналған коммерциялық емес ұйым. Израиль филармониясы оркестріне Израиль үкіметінен айтарлықтай қаржылық көмек немесе қайырымдылық қор болмағандықтан, AFIPO-ның мақсаты 1980 жылы Фредерик Р. Манн мен Зубин Мехтаның ортақ көзқарасымен қалыптасты – олар Израиль филармониясының болашағын қамтамасыз ету үшін АҚШ-та қайырымдылық қор құрды. AFIPO Израиль филармониясының қызмет аясын кеңейтуге және оның музыка арқылы жеткізілетін хабарларын бүкіл әлемге таратуға ұмтылады. AFIPO жинаған қаражат оркестрдің жұмысын қолдауға және Израиль бойынша музыкалық білім беру бағдарламаларын дамытуға жұмсалады. Нью-Йоркте орналасқан бұл ұйым түрлі шаралар ұйымдастырып, оркестрге қолдау көрсетіп, Солтүстік Америкадағы жақтастарынан Израильдің мәдени елшісі – Израиль филармониясына үлес қосуға шақырады.