Кіріспе

Кейінгі Merlin қозғалтқыштарымен жабдықталған Supermarine Spitfire ұшақтарының нұсқалары 1942 жылдың ортасына қарай британдық Supermarine Spitfire бірнеше қиындыққа тап болды. 1941 жылдың соңында Focke Wulf Fw 190 ұшағының пайда болуы ең соңғы Spitfire Mk Vb ұшақтарымен қаруланған RAF эскадрильялары үшін мәселе туғызды. Rolls Royce инженерлері екі сатылы компрессорды қамтитын Merlin қозғалтқышының жаңа нұсқасын жасап жатты. Жақсартылған Merlin және Spitfire Mk Vc ұшақ корпусының "уақытша шешім" дизайны RAF-қа Fw 190-бен теңдей күресуге мүмкіндік берді. Дамудың екінші бағытында Supermarine бірнеше жаңа мүмкіндіктерді қамтитын және Merlin 60 және 70 сериялы қозғалтқыштар үшін арналған жақсартылған, нығайтылған Spitfire ұшақ корпусын жасады. Бұл жаңа ұшақ корпусы кейіннен Rolls Royce Griffon қозғалтқыштарымен жабдықталған Spitfire ұшақтарының негізін құрады. Бұл мақалада екі сатылы қозғалтқыш нұсқаларымен жабдықталған Spitfire ұшағының тарихы баяндалады, сондай-ақ кейбір "эскиздік жобалар" мен тәжірибелік Spitfire ұшақтары сипатталады. Griffon қозғалтқыштарымен жабдықталған нұсқалар жеке мақалада сипатталған.

С түрі

"Жақсы қанат" деп те аталатын жаңа конструкция 1942 жылдың ортасынан бастап құрастырылған Spitfire-лердің көп бөлігінде стандартты болды. Қанаттың дизайны еңбек және өндіріс уақытын қысқарту және түрлі қару-жарақтарды орнату үшін өзгертілді: А типі, В типі немесе төрт 20 мм Hispano зеңбірегі. Шасси бекіткіштері қайта жобаланды және шасси есіктері қима бойынша иіліп, тіреулердің ұңғымаларда төмен орналасуына мүмкіндік берді, дөңгелек ұңғымалары мен қону механизмдерінің айналу нүктелерінің үстіндегі қанаттың үстіндегі дөңгелектерінің жоғары көтерілуін болдырмады. Күштірек шасси тіреулері 2 дюймге (5.08 см) алға қарай бұрылып, Spitfire-ді жерде тұрақтандырып, ұшақтың мұрнына ауысу мүмкіндігін азайтты. Spitfire енді түнгі күреске арналмағандықтан, қайта жиналатын қону шамдары енді орнатылмады. Көптеген бұрынғы Spitfire-лер бомба таситын тіреулермен жабдықталған болса да, истребитель-бомбардировщик рөліне (1209 модификациясы деп аталады) арнайы өзгертілген алғашқы Spitfire-лер Екінші тактикалық әуе күштеріне тиесілі болды. Бірінші Mk IX Spitfire ұшақтары 1944 жылдың маусым айында осы рөлде қолданыла бастады.

D түрі

Бұл PR Mk X және XI сияқты фотоэскертуге арналған Spitfire ұшақтары үшін жасалған. Оларға қару-жарақ орнатылмаған, ал қанаттың негізгі тірегінің алдындағы D пішінді алдыңғы жиектері 66 галлон сыйымдылығы бар біртұтас отын бактарына айналдырылды. Ыстық ауа райында отынның кеңеюінен қанаттың зақымдануын болдырмау үшін, қанат ұштарына кішкентай сыртқы тежегіш құбырлары бар қысымды төмендету клапандары орнатылды.

Белгі нөмірлері, типтік нөмірлері

Mark нөмірлері міндетті түрде хронологиялық реттілікпен көрсетілмейді, Mk IX – Mk VII және VIII-ден бұрын өндіріске енгізілген уақытша шешім болды. Бір маркадағы немесе түріндегі кейбір Spitfire ұшақтары басқа маркаға өзгертілуі мүмкін; алғашқы Mk Vb ұшақтарының бірнешеуі Mk Ib-ден түрлендірілген; алғашқы Mk IX ұшақтары Mk Vc ұшақтарынан түрлендірілді, кейбір жағдайларда Rolls Royce компаниясы Hucknall зауытында. 1942 жылдың соңына дейін RAF ұшақтарының атаулары рим цифрларымен белгіленген. 1943–1948 жылдары қызметке түскен жаңа ұшақтарға араб цифрлары берілді, бірақ ескі ұшақтар рим цифрларын сақтап қалды. 1948 жылдан бастап тек араб цифрлары ғана қолданылды. Осы мақалада Mks I–XVI үшін рим цифрлары, ал Mks 17–24 үшін араб цифрларын пайдалану қағидасы қабылданды. Үлгі нөмірлері, мысалы; (үлгі 361) – Supermarine компаниясы берген жобалық сызба нөмірлері.

Мерлинмен жұмыс істейтін Spitfire-дің ерекшеліктері

Merlin 61/63/66 және 70 сериялы қозғалтқыштардың дамуымен, екі сатылы, екі жылдамдықты суперкомпрессорды және интеркулерді қажет ететін бірнеше маңызды өзгерістер негізгі ұшақ корпусына енгізілді және осы қозғалтқыштармен жабдықталған барлық ұшақтарға қолданылды. Мерлин 61 қозғалтқышының алдыңғы бөлігі 7 дюймге (17,8 см) ұзын болды. Интеркулер қозғалтқыштың артында, суперкомпрессор қабығына орнатылды. Оң жақ үстіңгі қозғалтқыш қаптамасына "Heywood" ауа компрессоры үшін кішкентай тікбұрышты ауа түсіру құрылғысы орнатылды. Spitfire IX-тың алғашқы және орта кезеңдеріндегі карбюратордың ауа қабылдағышы, бір сатылы қозғалтқышпен жабдықталған ұшақтардан өзгеше болды; олар қысқарақ және ауа кіретін жері кеңірек болды. 1943 жылдан бастап карбюратордың ауа қабылдағышына ұзын, ағынды формадағы "Aero Vee" тропикалық сүзгісі енгізілді. Бұл стандартты түрде барлық Mk VII, VIII, PR Mk X және Mk XVI, орта және кейінгі Mk IX өндірісіне, сондай-ақ PR Mk XI-нің көпшілігіне орнатылды. Жаңа 10 фут 9 дюйм (3,27 м) диаметрлі төрт қанатты Rotol винтісі, тік бұрауышта орналасқан күйде орнатылды. Қоқыс шығару құбырлары әр жағынан алты "балық құйрықты" түтікке ауыстырылды. Мұрынның астындағы үш бөліктен тұратын қаптама бір бөліктен тұратын конструкцияға өзгертілді. Май бакі, енді қаптама құрылымының бөлігі емес еді. Mk IX-тың алғашқы үлгілерінде Coffman қозғалтқышын іске қосуға арналған, төменгі оң жақ қаптамадағы көзден жас ағып тұрған пішінді бұршақ (көпіршік) болды. Бұл құрылғы екі сатылы Merlin қозғалтқышы бар Spitfire-тің көпшілігінде жақсартылған электрлік стартермен ауыстырылды және 1942 жылдың соңынан бастап мұндай бұршақ тек бірнеше ұшақта ғана байқалды. C типті қанат стандартты түрде орнатылды. Кейбір орта және көптеген кейінгі Spifire Mk IX және барлық Mk XVI E типті қанаттармен жабдықталды. Mk Vcs-тен түрлендірілген Spitfire IX-та жоғарғы беттерінде үлкен жас тамшылары болған кезде, Mk VII, VIII, IX және XVI-ның көпшілігінде Hispano қоректендіру қозғалтқыштарын жабатын жас тамшы тәрізді көпіршіктер Mk Vc-ге қарағанда кішірейтілді және ағындырақ болды. A. P 1565J P & L (Spitfire IX, XI және XVI ұшқыш нұсқаулығы) мәліметтеріне сәйкес, қанаттың үстінен төмен қарай шығатын қызыл түсті шасси индикатор таяқшалары тек алғашқы Mk IX өндірісінде қолданылды. Орнатылған жағдайда, бұл таяқшалар аспаптар панеліне орнатылған "Электрлік визуалды индикаторды" толықтырды. Индикатор таяқшалары барлық Mk VII және VIII-ге орнатылған сияқты, электрлік визуалды индикаторды толықтырды. Артқы дөңгелектің құлатылуын көрсететін шам аспаптар панелінде, негізгі визуалды индикатордың астында орнатылды. Merlin 70 қозғалтқышының максималды қуаты 11 000 фут (1,275 кВт, 3353 м) биіктігінде болды: Spitfire HF Mk IX ұшағының максималды жылдамдығы 7742 м биіктікте, 7320 кг салмақта болды. 1944 жылдың басында жаңа Mark II Gyro нысана көздегіші енгізілді. Бұл көздегіш нысананы бағыттағанда қажетті бұрышты есептеді. Оның пайда болуы RAF артиллериясының тиімділігін екі есеге арттырды және одақтастардың әуедегі басымдығының маңызды факторы болды. Негізгі жанар май бактерінің сыйымдылығы жоғарғы бак үшін 48 галлон, ал төменгі бак үшін 37 галлон, жалпы ішкі сыйымдылығы 85 галлонды құрады. Ортаңғы бөліктің астында 30, 45 немесе 90 галлондық, құлатылатын "сырғанақ бактарды" орнатуға болады. Сонымен қатар, екінші тактикалық әуе күштерінің көптеген Mk IX ұшақтарында қолданылатын, Hawker Typhoon ұшақтарынан алынған цилиндрлі 50 галлондық қосымша бак фюзеляжға орнатылған бомбалық сөреге орнатылуы мүмкін. Жауынгерлік радиусты одан әрі арттыру үшін кейбір кейінгі Mk IX ұшақтары артқы фюзеляждағы қосымша ішкі жанар май бактерімен жабдықталды: жоғарғы бак 41 галлонға, ал төменгі бак 34 галлонға дейін сыйымды. Екі бак толы болғанда, бұл ұшақтың тұрақсыз болуына себеп болды, бірақ ұшқыш нұсқаулығында тек тік ұшу және төмен биіктіктегі жұмсақ маневрлер ұсынылды. Сондай-ақ, ұшқышқа мүмкіндігінше аспаптық ұшудан аулақ болу ескертілді. Mk IX-тың кейінгі өндірісі, Mk XVI-мен бірге, ерекше дөңгелектелген жоғарғы беті бар жаңа үстіңгі қозғалтқыш қаптамасын енгізді; бұл дизайн Packard Merlin 266 модификацияланған интеркулеріне мүмкіндік беру үшін Mk XVI-да қабылданды, ол интегралды бас багімен жабдықталған. Spitfire Mk VIII-де сынақтан өткен қысқартылған артқы фюзеляж және "көпіршік" кабинасы Mk IX-тың соңғы өндіріс үлгілеріне енгізілді. Фюзеляждың төменгі бөлігіндегі бак көлемі 47 галлонға дейін ұлғайтылды, ал артқы жанар май бактері 66 галлонға дейін қысқартылды.

PR Mk IX (374 типті) және FR Mk IX

Merlin 61 қозғалтқышымен жабдықталған PR Spitfire (Mk XI) әзірленгенге дейін кем дегенде үш Mk IX (BS338, BS339 және BS473) өндіріс желісінен алынып, артқы фюзеляжда екі тік камера орнату үшін модификацияланды. Алғашқы ұшақ 1942 жылғы 30 қарашада RAF Бенсон әуежайындағы 541-ші эскадрильяға жеткізілді. Кейіннен Vickers Armstrong Worthy Down зауытында тағы 15 Mk IX ұшағы PR Mk IX (зауыттық белгісі 374 типті) болып өзгертілді. Камералық жабдықпен бірге PR типті айналдыра шағылған желдеткіш орнатылып, ал мұрын бөлігінің астына үлкен май бакі орнатылды. Барлық қару-жарақ алынып, PRU Blue түсі қолданылды. Бұл ұшақтарда "ылғалды қанат" бактері болмағандықтан, PR Mk IX ұшағы қосымша ұшу қашықтығы үшін қосымша бактерге тәуелді болды. PR Mk IX ұшақтарының ең танымал миссияларының бірі – 617 "Dambusters" эскадрильясының Рур өзенінің бөгеттеріне шабуылдауға дайындық мақсатында барлау миссияларын орындау болды. PR Mk IX операцияға бір күн бұрын бөгеттерді суретке түсірді, ал операциядан кейін Моне бөгетін суретке түсірді. FR IX – бұл стандартты, қаруланған Mk IX ұшағы, бір көлбеу камерамен (сол жаққа қаратылған) модификацияланған. Бұл ұшақтар әскерлік операцияларға тактикалық қолдау көрсету үшін төмен биіктіктегі "Dicing" миссияларында қолданылды. 2-ші TAF құрамындағы 16-шы эскадрилья Операция Market Garden алдында және оның барысында Арнем аймағын суретке түсіру үшін бірнеше FR Mk IX ұшағын (ақшыл, "Camoutint" Pink түсімен боялған, бұл бұлт астында өте жақсы жасырыну мүмкіндігін берді) пайдаланды. FR Mk IX ұшақтарын пайдаланған тағы бір бөлімше – Жерорта теңізінде орналасқан 318 (Польша) "Гданьск қаласы" атты барлау эскадрильясы болды. MJ және MK сериялы Spitfire ұшақтарының кейбіреулері жөндеу үшін FRU-ға (Forward Repair Unit – Алдыңғы жөндеу бөлімі) жіберілді, онда FRU оларды екі жағында да аэродинамикалық бүйірлері бар FR Mk IXc стиліне өзгертіп жасады. Бұл ұшақтар No. 414 эскадрилья RCAF тарапынан TAC R Mustang ұшақтарын ауыстыру үшін эксклюзивті түрде пайдаланылды. Осы модификация F Mk XIVe Spitfire ұшақтарында да қолданылып, No. 430 эскадрилья RCAF эксклюзивті түрде пайдаланған FR Mk XIVe Spitfire ұшақтарын жасауға мүмкіндік берді.

T Mk IX және TR 9 (509 типті)

Соғыс кезінде Spitfire ұшақтары екі орынды жаттығушыға түрлендірілді, оның ішінде RAF No. 261 эскадрильясының бір Mk Vc модификациясы және кеңестіктер үшін жаттығушы ретінде түрлендірілген Mk IX болды. Бірақ екі орынды Spitfire жаттығушы бағдарламасы негізінен соғыстан кейінгі кезеңде жүзеге асырылды. 1946 жылы Mk VIII (MT818) Vickers компаниясы жасаған алғашқы жаттығушы ұшақ ретінде құрастырылды, бірақ 1948 жылы 10 Spitfire T Mk IX Үндістанға экспортталды. 1951 жылы тағы алты TR 9 жаттығушы ұшағы стандартты Mk IX-тан ирланд әуе корпусының (IAC) Seafire паркі үшін ұшқыштарды даярлау мақсатында қайта жабдықталды. Spitfire ұшақтары екі .303 Browning пулеметімен жабдықталғандықтан, олардың көмегімен атыс жаттығулары да жүргізілді. TR 9 ұшақтарының көп бөлігі Baldonnel жердегі техникалық оқу мектебіне жіберілді, онда олар әуе корпусы үшін авиация инженерлерін даярлау үшін оқу құралдары ретінде пайдаланылды. IAC ұшақтарының төртеуі сақталып қалды, ал екеуі 1970 жылдары және одан кейін соғыс кемелері паркіне қосылды. Барлығы 5656 Mk IX ұшағы құрастырылды, оның 561-і Supermarine, ал 5095-і Castle Bromwich компанияларында. Mk IX өндірісі 1945 жылдың сәуір айында тоқтатылды және Mk XVI ұшағымен бірге бұл «шартты келісім» басқа Spitfire түрлеріне қарағанда көптеп шығарылды.

PR Mk X және PR Mk XI (387, 365 және 370 үлгілері)

Merlin 60 қозғалтқыштарымен жаңа Spitfire ұшақтарының дамуы басталғанда, Mk VII және Mk VIII екеуі де фотобарлау (PR) нұсқаларына ие болуы тиіс болды. 1942 жылғы 21 сәуірде 70 ұшаққа тапсырыс берілді, олар алдымен PR Mk VIII деп белгіленді. MK VIII ұшақ фюзеляжінің қайта қаралуына негізделген бұл ұшақтар Merlin 61 қозғалтқыштарымен жабдықталуы керек еді және LV643–681 және LV726–756 сериялық нөмірлері тағайындалды. Осы сериялық нөмірлерге ие Spitfire ұшақтары ақырында Merlin 66 LF Mk VIII ретінде салынды. Саясаттағы өзгеріске байланысты Mk VII-нің қысымды PR нұсқасы PR Mk X (387 үлгісі) деп қайта аталды. Бұл нұсқа PR Mk XI-ден кейін өндіріске түсті және PR Mk XI қанаттарымен және камералық орналыммен жабдықталған Mk VII ұшақ фюзеляжіне негізделген. Ол Lobelle жылжитын шатыры бар қысымды Mk VII пилот кабинасына ие болды және оқтан қорғалған шыны панелі бар ұшақ стиліндегі жел терезесін сақтап қалды. Пилот кабинасының қысымын арттыру жүйесіне арналған ұзын, жұқа ауа түсіру құбығы оң жақ қозғалтқыш қаптамасының шығару түтікшелерінің астына орнатылды. Жұмысы PR XI-ге ұқсас болды, бірақ қысымды пилот кабинасы бұл нұсқаның қысымсыз пилот кабиналарындағы ұшқыштар сезінетін физиологиялық әсерлерден зардап шекпестен 40,000 футтан жоғары биіктікте ұзақ уақытқа дейін қалуға мүмкіндік берді. 1944 жылдың сәуір және мамыр айларында 16 Mk X ұшағы салынды, ал алғашқы миссия 11 мамырда орындалды. Барлығы 541-ші және 542-ші эскадрильяларда жоғары биіктіктегі барлау үшін шектеулі қызмет көрсетті. Бұл нұсқадағы тәжірибе PR Mk XIX-тың қысымды нұсқасын әзірлеуге және өндіруге әкелді. Mk XI (365 үлгісінің стандарты, 370 тропикалық) VII, VIII және IX маркаларының ерекшеліктерінің үйлесіміне негізделген. Mk XI – екі тік орнатылған F52 камерасын пайдалану мүмкіндігі бар PR нұсқасының алғашқысы болды. Миссияға байланысты бірнеше басқа конфигурациялар орнатылуы мүмкін; мысалы, X типіндегі орналымда 14 дюймдік линзасы бар екі тік орнатылған F24 және жоғары орнатылған және сол жаққа қараған 8 дюймдік линзасы бар көлбеу F24 болды. PR Mk XI тактикалық барлау үшін пайдаланылған, әр қанаттың астындағы қоршауда қосымша, тік бағытталған камера болды.

Байланысты жобалау жобалары

Супермарин 305: Боултон Пол Дефаянт мұнаралы истребителіне (және қабылданбаған Хокер Хотспурға) әкелген F.9/35 техникалық талаптарына сәйкес жобаланған. Бастапқы F.37/34 (сол кезде Spitfire деп аталған) қанаты мен шассисі өзгертілген фюзеляжға қосылды, ол қаругер орналасуына және қашықтан басқарылатын төрт зеңбірек мұнарасына (алғашқыда .303 Browning, кейін Lewis жеңіл пулеметтерімен қаруланған) орын берді. Басқа өзгерістерге иық астында орналасқан салқындату жүйесі кірді. Алға бағытталған қару-жарақ болған жоқ, ал қанаттарға тежегіштер қосылды. Жобаланған жылдамдық – 315 миль/сағ (507 км/сағ) 15 000 фут (4572 м) биіктікте. Супермарин 312: F.37/35 – зеңбірекпен қаруланған истребитель. Бұл Spitfire Mk I негізіндегі ұшақ, төрт 20 мм Oerlikon зеңбірегін орнатуға бейімделген. Радиатор және май салқындатқыш қанат астынан фюзеляж астындағы каналға көшірілді. Бұл Р.Дж. Митчеллдің 1937 жылы қайтыс болғанға дейінгі соңғы жобасы болды. Сол сияқты техникалық талаптарға сәйкес екі қозғалтқышты ұшақ жобасы да ұсынылды. Министрлік 312-ні қабылдамады, себебі Supermarine жобалау бюросы Spitfire жобасына толыққанды жұмылдырылып, баламалы қанатты жобалауға мүмкіндік болмады. Екі қозғалтқышты Westland Whirlwind техникалық талаптар бойынша қабылданды. Супермарин 324, 325 және 327: Бұл жобалар F.18/37 екі қозғалтқышты истребительдеріне арналған (Spitfire және Hurricane-нің ізбасары), Spitfire-дің құрылымдық техникасын және эллипстік қанатын пайдаланды. Үшеуі де үш дөңгелекті шассиді қолданды, негізгі қозғалтқыш – Merlin, ал баламасы – Bristol Taurus. 324 және 325 ұшақтары әрбір қанатта алтыдан 12 .303 калибрлі Browning пулеметін тасымалдауға арналған, ал 327 ұшағында қару-жарақ алты 20 мм Hispanos зеңбірегіне ауыстырылды. 324 және 327 модельдерінде дәстүрлі тракторлы қозғалтқыштар болды, ал 325 модельінде түрткіш қозғалтқыш болды. Хокердің екі үлгісі – Hawker Typhoon және Hawker Tornado таңдалды. 327-ші тип ұшақ біршама уақыт қарастырылды, себебі ол зеңбірекпен қарулануды ұсынды, бірақ Whirlwind, Bristol Beaufighter және Gloster F.9/37 әзірленуде болды.

Гриффон қозғалтқышының нұсқалары

Роллс-Ройс Гриффон қозғалтқышымен жабдықталған Spitfire-дің алғашқы түрлері Mk Vc (алғашқы Mk XII) немесе Mark VIII (кейінгі Mk XII және Mk XIV) ұшақтарының шассилеріне сәйкес келтірілген нұсқалары болды. Кейінірек Гриффон қозғалтқышымен жабдықталған Spitfire түрлерінде жаңа қанаттар, құйрық бөлімдері және шассилер болды, бұл оларды бұрынғы Spitfire түрлерінен едәуір өзгеше етті. Гриффон қозғалтқышы бар түрлер жеке мақалада сипатталған.

Өндіріс

1940 жылы қыркүйекте Люфтваффе негізгі Ичен және Вулстон зауыттарын қиратқаннан кейін, Supermarine өндірген барлық Spitfire ұшақтары бірнеше "Көлденең фабрикаларда" құрастырылды; соғыс аяғына қарай он негізгі фабрика және көптеген компоненттерді жасаған бірнеше кіші цехтар болды. Толығырақ ақпарат Supermarine Spitfire-де кездеседі. Негізгі Касл Бромвич зауытына да көлеңкелі фабрикалар көмектесті. Mk IX-тардың алғашқылары Mk V-тен өзгертілгендіктен, алғашқы нағыз Mk IX өндірісі серийлік нөмірі бойынша тізімделген. Өндіріс Mark Builder нөмірі Ескермелер F VII, H. F VII Supermarine 140 Бірінші Mk VII 1942 жылдың қыркүйегі F VIII, L. F VIII Supermarine 1,658 Бірінші Mk VIII 1942 жылдың 11 қарашасы F IX, H. F IXL. F IX SupermarineCastle Bromwich 5,656 Бірінші Mk IX BR581 1942 жылдың маусымы PR X Supermarine 16 Бірінші Mk X 1944 жылдың мамыры PR XI Supermarine 471 Бірінші Mk XI 1942 жылдың қарашасы XVI Castle Bromwich 1,054 Бірінші Mk XVI 1944 жылдың қазаны