Кіріспе

Париж жалыны (Пла́мя Пари́жа) – төрт актілі балет. Балетті Василий Вайнонен сахналық режиссер Сергей Радловпен бірге француз революциясының әндеріне негізделген Борис Асафьевтың музыкасына хореографиялаған. Либретто авторы – Николай Волков пен Владимир Дмитриев, олар Феликс Грастың кітабынан бейімдеген. Алғаш рет 1932 жылғы 7 қарашада Ленинградтағы Киров театрында қойылды, онда Наталья Дудинская Мирель де Пуатье, Вахтанг Чабукьяни Жером, Ольга Джордан Жанна, Нина Анисимова Тереза және Константин Сергеев Мистраль рөлдерін орындады. Болшой балеті толық шығарманы 1933 жылғы 6 шілдеде Мәскеудегі Болшой театрында Алексей Ермолаев (Жером), Анастасия Абрамова (Жанна), Надежда Капустина (Тереза) және Марина Семенова (Мирель де Пуатье) қатысуымен көрсетті. Дирижер – Юрий Фейер. 2008 жылы Алексей Ратманский Болшой балеті үшін жаңа қойылым жасады (басқа хореография элементтерін пайдаланып), ол Иван Васильев пен Наталья Осипованың қатысуымен DVD-де қолжетімді. 2013 жылы Михаил Мессерер Санкт-Петербургтегі Михайловский театры үшін Вайнонен балетінің үш актілі қайта құрастырылған нұсқасын қойды. Ол Вайноненнің 1947 жылы Болшой театры үшін жасаған нұсқасына негізделген.

Өмірбаян

"Париж жалыны" – Француз революциясын тақырыбына алған, "революциялық" деп аталатын балет. Сценарийде революциялық әскерлердің Тюильри сарайына шабуыл жасауы және Париж қаласына жеңіспен кіруі бейнеленген. Сюжеті Феликс Грастың 1896 жылы прованс тілінде жазылған "Li Rouge dou Miejour" романынан алынған, ол француз тіліне "Les Rouges du Midi" ("Оңтүстік қызылдары") деп аударылған. Балет XVIII ғасыр Франциясында болғанымен, ол 1920-1930 жылдардағы совет балетінің көрнекті үлгісі болып табылады. Осы кезеңде советтік жағдайды бейнелейтін тақырыптарды әлемдік тарихтан іздеуге белсенді күш салынып, Қазан революциясының жалпыұлттық қозғалыстар мен тарихи оқиғалардың бір бөлігі екенін көрсетуге тырысты.

Сюжеттің сызбасы

Бұл сурет Алексей Ратманскийдің Большой балет үшін жаңғыртқан балет сюжетінен өзгеше. Балет Марсель қаласына жақын орманнан басталады, онда шаруа Гаспар мен оның балалары Жанна мен Пьер отын жинап жатыр. Граф пен оның аңшылық тобы келгенде, шаруалар тарап кетеді, бірақ Жанна графтың назарын аударады, ол оны құшақтауға тырысады. Әкесі араласса, графтың қызметшісі оны ұрып-соғып алып кетеді. Содан кейін, Марсель қалалық алаңында Жанна адамдарға әкесіне не болғанын айтады, және халықтың аристократияның жасаған зұлымдықтарына деген наразылығы күшейеді. Олар түрмеге шабуыл жасап, маркиз де Борегардтың тұтқындарын босатады. Версаль сарайында сарай театрының қойылымынан кейін мол дастархан жайылады. Патшаның шенеуніктері патшаға өтініш жазып, бүлікшілдермен күресуге рұқсат сұрайды. Театр актері Антуан Мистраль осы құпия құжатты тапқаннан кейін маркиз де Борегардтың қолынан қаза табады, бірақ өлер алдында өтінішті Мирель де Пуатьеге табыстайды, ол сарайдан қашып шығады, терезелерден Марсельезаның үні естіледі. Оқиға Париж қалалық алаңына көшеді, онда көтеріліс пен сарайға шабуыл дайындалады. Мирель революцияға қарсы жасалған қастандықты ашатын құжатты әкеледі, оның батылдығына барша құрмет көрсетеді. Бұл көріністің қақ бөлігінде маркиздің офицерлері алаңға келеді; Жанна, орманнан оны қорлаған адамды танып, жүгіріп келіп, бетіне шапалақ салады. Содан кейін халық аристократтарға шабуыл жасайды. Революциялық әндердің ырғағымен халық сарайға шабуыл жасап, кіреберіс баспалдағына кіріп бұрқырайды. Жанна маркизге шабуыл жасайды, оны оның інісі өлтіреді, ал баск қызы Тереза оққа ұшырап қаза табады. Соңында, Париж алаңында халық Ескі режимнің жақтастарына қарсы жеңісін тойлайды.

Талдау

Балетке арналған хореографияны құрастыруда Василий Вайнонен, композитор Борис Асафьев сияқты, көптеген түрлі көздерден шабыттанды. "Париж жалыны" классикалық және мінездік билерді, сарай және халық билерін, пантомиманы, солистік орындауларды және топтық көріністерді үйлестіреді. Мысалы, Тереза рөліне Вайнонен Нина Анисимованы таңдады, ол халықтың күшін және рухын бейнелейтін күшті, көркем халық би қозғалыстарын орындады. Ал Марсельдік Филипптің (алғашқыда Жером) және оның жартының билері көбінесе классикалық стильде: екі кейіпкер па-де-де билейді, ол Петипаның хореографиялық стиліне ұқсас болғанымен, одан да заманауи және еркек үшін батырлыққа толы. Классикалық биді сахнаға қоюдың тағы бір тәсілі ретінде Вайнонен патшаның тойға шақырған актерлер жұбы Мирель де Пуатье мен Антуан Мистраль рөлдерін ойлап тапты. Бұл рөлдерді бастапқыда Наталья Дудинская мен Константин Сергеев орындады, және олар классикалық па-де-деде өнерлерін көрсетуге қабілетті көрнекті балет бишілері үшін арналған. Бұл кейіпкерлер, әрине, революциялық халықтың жағында, сондықтан сарайға шабуыл жасалғаннан кейін және Антуан Мистраль қаза болғаннан соң Мирель де Пуатьеге топ қосылып, вариациялар, кодалар мен 24, кейіннен 32 бишіден тұратын үлкен кордебалеттің қатысуымен билейді. Луи XVI сарайындағы көріністе Мирель де Пуатье менюет билейді, ол өзінің керемет хореографиялық шешімімен ерекшеленеді.

Жазбалар

1953 жылы "Орыс балетінің жұлдыздары" советтік фильмінде "Аққу көлі", "Бахшысарай бұлағы" және "Париж оттары" балеттерінен үзінділер көрсетілген. DVD-де қолжетімді. 2010 жылғы "Үлкен балет", Наталья Осипова (Жанна), Иван Васильев (Филипп), Денис Савин (Жером), Юрий Клевцов (Борегард графы), Павел Сокорин (дирижер) қатысқан. DVD-де қолжетімді.