Кіріспе

Аристотельдің "De Interpretatione" немесе "Түсіндіру туралы" еңбегі (грекше: Περὶ Ἑρμηνείας, Peri Hermeneias) – Аристотельдің "Органон" еңбегінің екінші мәтіні. Бұл, Батыс дәстүріндегі тіл мен логика арасындағы қатынасты жан-жақты, нақты және формалды түрде қарастыратын ең ерте сақталған философиялық еңбектердің бірі. Шығарма көбінесе латынша атауымен белгілі. Еңбек қарапайым категориялық тұжырымдамаларды талдаудан басталады және қарапайым тілдік формаларды жіктеу және анықтаудың негізгі мәселелері бойынша бірқатар негізгі қорытындылар жасайды, мысалы, қарапайым терминдер мен тұжырымдамалар, есімдер мен етістіктер, жоққа шығару, қарапайым тұжырымдамалардың мөлшері (қазіргі заманғы символдық логикадағы кванторлардың бастапқы түбірі), орталық мүшеден айыру туралы зерттеулер (Аристотель үшін болашақ уақытқа қатысты тұжырымдамаларға қолданылмайды – болашақ мүмкіндіктердің мәселесі) және модальдық тұжырымдамалар. Алғашқы бес тарауда тұжырымдама құрайтын терминдер қарастырылады. 6 және 7 тараулар оң, теріс, жалпы және жеке тұжырымдамалар арасындағы қатынасқа арналған. Бұл қатынастар қарсылықтың белгілі квадратына негізделген. Жалпы және жеке тұжырымдамалар арасындағы айырмашылық қазіргі заманғы квантификация теориясының негізі болып табылады. Соңғы үш тарауда модальдықтар қарастырылады. 9-тарау теңіз шайқасы туралы пікірталаспен танымал. (Егер ертең теңізде шайқас болатыны рас болса, онда бүгін де солай деуге болады. Осылайша, теңіздегі шайқас болмай қоймайды, яғни қажет. Басқаша түсіндіру: әлі болмаған нәрсені біле алмаймыз. Яғни, егер ертең теңізде шайқас болса, онда ертең теңізде шайқас болатыны бүгін де рас. Демек, ертең теңізде шайқас болатынын білсек қана, теңізде шайқас болатынын біле аламыз).

Мазмұны

1-тарау. Аристотель сөздерді ‘жанның сезімдері’ немесе ой-қиялы тәжірибесінің белгілері деп анықтайды. Сөздер мен жазбаша белгілер тілдерде әртүрлі, бірақ ой-қиялы тәжірибе барлығында бірдей (мысалы, ағылшын тіліндегі ‘мысық’ сөзі мен француз тіліндегі ‘chat’ сөзі әртүрлі белгілер, бірақ олар білдіретін ой-қиялы тәжірибе – мысық түсінігі – ағылшын және француз тілінде сөйлейтін адамдар үшін бірдей). Зат есімдер мен етістіктер өздері шындыққа немесе жалғандыққа қатысты емес. 2-тарау. Есімдік затты конвенция бойынша белгілейді, бірақ уақытқа сілтемейді. 3-тарау. Етістік уақыт ұғымын өз ішіне қамтиды. ‘Ол сау болды’ және ‘ол сау болады’ – етістіктің уақыт формалары. Уақытсыз етістік қазіргі уақытты көрсетеді, ал етістіктің уақыт формалары қазіргі уақыттан тыс уақытты көрсетеді. 4-тарау. Сөйлем – мағынасы бар бөліктерінен құралған тіркес. ‘Мысық’ сөзі бір нәрсені білдіреді, бірақ сөйлем емес. Сөздер қосылғанда ғана растау мен жоққа шығару пайда болады. 5-тарау. Кез келген қарапайым тұжырымдамада етістік болады. Қарапайым тұжырымдама бір фактіні көрсетеді, ал оның бөліктерінің бірігуі біртұтастық береді. Күрделі тұжырымдама – бірнеше тұжырымдаманың біріктірілуі. 6-тарау. Растау – бір нәрсені мәлімдеу, жоққа шығару – бір нәрсенің бір нәрсеге жатпайтынын мәлімдеу. (Мысалы, ‘адам – жануар’ ‘жануар’ ұғымын ‘адам’ туралы мәлімдейді. ‘Тас – жануар емес’ ‘тас’ туралы ‘жануар’ ұғымын жоққа шығарады). 7-тарау. Терминдер. Кейбір терминдер жалпылама. Жалпылама термин бірнеше нысанға қатысты қолданылуы мүмкін (мысалы, ‘ай’ – Жерде бір ай болса да, одан көп болуы мүмкін, және ‘ай’ есімдігі олар туралы дәл сол мағынада айтылуы мүмкін). Басқа терминдер жеке болып табылады. Жеке немесе сингулярлы термин (‘Платон’) бірдей мағынада бірден көп нысанға қатысты емес. ‘Кез келген адам өлімді’ сияқты жалпылама оң тұжырымдама және сол нысан мен предикатқа ие ‘Ешбір адам өлімді емес’ сияқты жалпылама теріс тұжырымдама қарама-қайшы деп аталады. ‘Кез келген адам өлімді’ сияқты жалпылама оң тұжырымдама және осы тұжырымдаманың жалпылама емес жоққа шығарылуы (‘Кейбір адамдар өлімді емес’) қарама-қайшылықтар деп аталады. Қарама-қайшылықтардың бірі дұрыс, екіншісі жалған болуы керек. Керісінше, екеуі де дұрыс бола алмайды, бірақ екеуі де жалған болуы мүмкін, сондықтан олардың қарама-қайшылықтары екеуі де дұрыс. Мысалы, ‘Кез келген адам адал’ және ‘Адал ешкім жоқ’ сөздері жалған. Бірақ олардың ‘кейбіреулері адал емес’ және ‘кейбіреулері адал’ деген қарама-қайшылықтары да дұрыс. 8-тарау. Егер ол бір ғана фактіні білдірсе, онда ол біртұтас болып табылады. Мысалы, ‘әр адам өлімді’. Алайда, егер сөздің екі мағынасы болса, мысалы, егер ‘киім’ сөзі ‘адам және жылқы’ деген мағынаны білдірсе, онда ‘киім ақ’ деген біртұтас растау болмайды, өйткені ол ‘адам және жылқы ақ’ дегенді білдіреді, бұл ‘адам ақ және жылқы ақ’ деген екі қарапайым тұжырымдамаға тең. 9-тарау. Өткен мен қазіргі туралы қарама-қайшы тұжырымдардың бірі дұрыс, екіншісі жалған болуы керек. Бірақ, егер нысаны жеке болса, ал тұжырымдама болашақ болса, онда бұл жағдай емес. Себебі, егер солай болса, онда кездейсоқ ештеңе болмайды. Себебі болашақтағы ‘теңіз шайқасы болады’ сияқты тұжырымдама болашақтағы шындыққа сәйкес келеді немесе оны жоққа шығару, бұл жағдайда теңіз шайқасы міндетті түрде болады немесе міндетті түрде болмайды. Бірақ шын мәнінде мұндай оқиға орын алуы мүмкін емес сияқты болуы мүмкін; болашақ оқиғаларға қатысты ‘қалай болғанда да’ сөзінің мағынасы шындық екі қарама-қарсы мүмкіндіктің бірінде болуы мүмкін. Бұл болашақ контингенттер мәселесі деп аталады. 10-тарау. Аристотель ‘әділетсіз’ сияқты ‘белгісіз’ терминдер енгізілген кезде растаулар мен жоққа шығаруларды санап береді. Ол ‘адам дана’ деген сөйлемдегідей, ‘адам бар’ деген сияқты, ‘бар’ етістігін тек байланыс сөз ретінде немесе ‘үшінші элемент’ ретінде қолдану мен ‘адам бар’ деген сияқты, өмір сүруді білдіретін предикат ретінде қолдану арасындағы маңызды айырмашылықты жасайды. 11-тарау. Кейбір тұжырымдамалар қарапайым болып көрінеді, бірақ шын мәнінде күрделі. Бір тұжырымдамада нысандарға қатысты есімдер бірігіп біртұтастық құрайды. Осылайша, ‘екі аяқты үй жануарлары’ ‘адамға’ қатысты қолданылады және үш предикат бірігіп біртұтастық құрайды. Бірақ ‘ақ жүріп жүрген адам’ деген терминде үш предикат осылай біріктірілмейді. 12-тарау. Бұл тарауда модальдық тұжырымдамалардың өзара қатынасы қарастырылады: мүмкіндікті немесе кездейсоқтықты, мүмкін еместікті немесе қажеттілікті растайтын немесе жоққа шығаратын растаулар мен жоққа шығарулар. 13-тарау. Осы реттеуден логикалық салдарлар туындайды. Мысалы, ‘мүмкін’ деген тұжырымдамадан ‘кездейсоқ’, ‘мүмкін емес’ емес дегені туындайды, ал ‘мүмкін емес’ деген тұжырымдамадан ‘қажетті түрде емес’ дегені туындайды. 14-тарау. Кез келген жоққа шығаруға сәйкес келетін оң тұжырымдама бар ма? Мысалы, ‘әр адам әділетсіз’ тұжырымдамасы растама болып табылады ма (өйткені ол әр адамның әділетсіздігін растағандай көрінеді) әлде ол тек теріс пе (өйткені ол әділеттілікті жоққа шығарады)?

Қарсылық квадраты (логикалық квадраты) және модальдық логика

Логикалық квадрат, сондай-ақ оппозиция квадраты немесе Апулей квадраты деп те аталады, силлогистикалық ойлауда қолданылатын төрт белгіленген түйіннен бастау алады: Барлық адам ақ, жалпы оң пікір және оның жоқтығы Барлық адам ақ емес (немесе Кейбір адамдар ақ емес), бір жағынан, жеке теріс пікір, Кейбір адамдар ақ, жеке оң пікір және оның жоқтығы Ешбір адам ақ емес, екінші жағынан, жалпы теріс пікір. Роберт Бланше 1966 жылы Врин баспасымен бірлесіп «Structures intellectuelles» атты кітабын жариялады, содан бері көптеген ғалымдар төрт мәнді көрсететін логикалық квадратты немесе оппозиция квадратын логикалық алтыбұрышпен алмастыру қажет деп санайды. Алтыбұрыш алты мәнді көрсететін күштірек фигура болып табылады, себебі ол логика және табиғи тіл туралы көбірек мәселелерді түсіндіруге мүмкіндік береді. Квадратты құрайтын төрт пікірді зерттеу 7-тарауда және оның қосымшасы 8-тарауда келтірілген. Ең маңыздысы, сонымен қатар, болашақ мүмкіндіктер мәселесін қарастыратын 9-тарау да бар. Осы тарау және одан кейінгі тараулар модальдық логиканың негізін қалады.

Аудармалар

Аристотельдің грек тіліндегі түпнұсқа мәтіні Περὶ Ἑρμηνείας (Peri Hermeneias) 4-ші ғасырда Мариус Викторинус Римде латын тіліне "De Interpretatione" деп аударған. 6-шы ғасырда, шамамен 510/512 жылдары Боэций тағы бір аударма жасаған.