Кіріспе
Дхар қаласы – Үндістанның Мадхья-Прадеш штатындағы Малва аймағындағы Дхар ауданында орналасқан қала. Бұл қала Дхар ауданының әкімшілік орталығы. Ұлыбританиядан тәуелсіздік алғанға дейін Дхар княздығының астанасы болған.
the city
Dhar is a city located in Dhar district of the Malwa region in the state of Madhya Pradesh, India. The city is the administrative headquarters of the Dhar district. Before Indian independence from Great Britain, it was the capital of the Dhar princely state.
Орналасқан жері
Дхар 21°57' - 23°15' солтүстік ендік және 74°37' - 75°37' шығыс бойлық аралығында орналасқан. Қаланың солтүстігінде Ратлам, шығысында Индордың бір бөлігі, оңтүстігінде Барвани, ал батысында Джабуа және Алираджпур жатыр. Қала Мхоудан батысқа қарай 55 шақырым қашықтықта орналасқан. Ол теңіз деңгейінен биік жатыр. Ескі қамалдарынан басқа, қалада мәдени, тарихи және ұлттық маңызы бар құжаттар сақталатын көптеген ғимараттар бар.
Тарихи орындар мен ескерткіштер
Ежелгі Дхардың ең көрінетін бөлігі – қаланың батыс және оңтүстік жағында жақсы сақталған алып топырақ қамалдар. Бұл қамалдар, ең болмаса, 9 ғасырдың басында салынған. Қабырға қалдықтары қаланың жоспары дөңгелек болғанын және оны Декандағы Варангал қаласына ұқсас бірнеше су қоймалары мен орлармен қоршағанын көрсетеді. Дхардың дөңгелек қамалдары Солтүстік Үндістанда бірегей және Парамарлардың маңызды мұрасы болып табылады. Олар қорғалмаған және кірпіш жасаушылар мен құрылыс материалдарын пайдаланатындар оларды ақырындап бөлшектеп алып кеткен. Қаланың солтүстік-шығыс жағында қамалдар мен орлар қазіргі үйлер мен басқа да ғимараттардың астында қалған.
Қалқа
Дардың тарихи бөлігінде кішкентай төбедегі әсерлі құмтас қамал орналасқан. Бұл қамал Дели сұлтаны Мұхаммед бин Тұғлук салған деп саналады, ол ежелгі Дхарагири орнында, ертеректегі дереккөздерде айтылғандай, салынған болуы мүмкін. Кейіннен салынған қақпалардың бірі 1684–85 жылдары 'Аламгир тұсындағы кезеңге жатады. Қамалдың ішінде өте көне, тау жынысына қазылған терең су қоймасы және Дар махаражасының сарайы бар, ол 17 ғасырдың ортасында салынған моғол дәуірінен келген әдемі бағаналы галереяны қамтиды. Сарай аумағында орта ғасырлық храмдардың сынықтары мен мүсіндерінен тұратын ашық аспан астындағы мұражай орналасқан.
Мұражай
Бекіністің ішінде Дхар және оның төңірегінен әкелінген көптеген мүсіндер мен ежелгі заттар 19-шы ғасырдың соңында салынған қарапайым ғимараттарда сақталады. Жиынтықтағы кейбір туындылар Мандуға көшірілді, онда Археология, мұражайлар және мұрағаттар департаменті капитан Эрнест Барнс, Бхопавар агенттігінің саяси өкілі қолданған Сұлтандық кезеңдегі "Барнс коти" ғимаратында түрлі экспонаттармен мұражай құрды.
Шейх Чангалдың қабірі
Ортағасырлық қаланың өсіп кеткен қамалдарында, ескі бекінішке қарап тұрған шайх Абдулла шаһ Чангалдың, батыр-әулиенің қабірі орналасқан. Қабірдің ең ерте куәлігі 1455 жылғы жазуда кездеседі; ғимарат 20 ғасырдың екінші жартысында толығымен қайта жаңартылды.
Темір бағана
Дхардағы ең маңызды тарихи орындардың бірі – ежелгі темір бағана. Оның фрагменттері Лат мешітінде сақталған, Үндістанның археологиялық зерттеулер басқармасының консервациялық жұмыстарының нәтижесінде мешіттің сыртындағы платформада үш сақталған бөлігі қойылған. Соңғы бағалау бойынша шамамен 13,2 метр биіктіктегі бағанада бірнеше жазулар бар, олардың ең маңыздысы – 1598 жылы Моғол императоры Акбардың Деканға әскери жорық кезінде болған сапары туралы мәлімет. Бағананың бастапқы тас негізі жанында орналасқан.
Лат мешіті
Лат мешіті, немесе "Қосқақ мешіті", қаланың оңтүстігінде орналасқан. Оны 1405 жылы Дилавар хан Жамғ мешіті ретінде салған. Мешіттің аумағында жатқан темір қақпақтан ("lāṭ" хинди тілінде) мешіт атауын алған.
Қамал Маула кампусы
Камал Маула – кең аумақ, онда бірнеше мазар бар, ең белгілісі – Шейх Камал Маули немесе Камал әд-Дин (шамамен 1238–1331 жж.) мазары. Камал әд-Дин Фарид әд-Дин Ганж и Шакардың (1173–1266 жж.) және Чишти тағылымы Низамуддин Аулияның (1238–1325 жж.) ізбасарлары болды және 1200 жылдардың соңында ағасымен бірге Малваға көшіп келді. Оның ұрпақтары 700 жылдан бері үзіліссіз Камал әд-Диннің мазарына қараушылар болып табылады.
Бхож Шала
Михраб пен Минбар, ескерткіш үшін арнайы салынғаннан басқа, Камал Мауланың қабіріне жақын орналасқан гипостильді зал, қайта пайдаланған ғибадатхана бағаналары мен басқа сәулеттік бөлшектерден тұрады. Ол Лат мешітіне ұқсас, бірақ 1392 жылғы жазуда Дилавар Ханның жөндеу жұмыстары туралы тіркелгендіктен, одан бұрын салынған. 1903 жылы Дар княздығының білім беру басқармасының бастығы К.К. Леле ғимараттың қабырғаларынан Арджунаварманның (шамамен 1210–15 жылдар) дәуіріндегі санскрит және пракрит жазуларын тапты. Ондағы жазулар кіреберістің ішінде көрсетілген. Бір мәтін патшаның ұстазы Мадана, немесе «Баласарасвати» жазған «Виджаяшринатика» атты драманың бөліктерін қамтиды. Леле атап өткен басқа тақташалардың ішінде Вишнудың Курма бейнесін мадақтаған «Курмашатака» өлеңдері жазылған тақташа және санскрит тілінің грамматикалық ережелерін қамтитын ирек жазулар бар. Осы табыстар, әсіресе грамматикалық жазулар, Лелені ғимаратты Бходж Шала, яғни «Бходжа залы» деп атауға итермеледі, бұл атау поэтика және грамматика саласында бірнеше еңбектердің авторы болған патша Бходжаға (шамамен 1000–55 жылдар) сілтеме жасайды. 1908 жылы К.Е. Луард Леленің Бходж Шала терминін қолдануын қабылдамады, бірақ ғимаратты «Раджа Бходжаның мектебі» деп сипаттаған дәстүрлерді айтты.
Кенотафтар және ескі қала сарайы
Мараттардың бір тармағы – Пуар (Павар) кланының ескі қала сарайы қазір мектеп ретінде қолданылады. Бұл 1875 жыл шамасында салынған қарапайым, орташа өлшемдегі ғимарат. 1875 жылы сарай аумағында табылған джайнизм дінінің Амбика қадірлі кісісінің мәрмәр мүсіні қазір Британ мұражайында сақталады. Сарай салынған кезеңмен бірдей уақытта Мундж Талаб деп аталатын үлкен су қоймасының жанында Павар билеушілерінің күмбезді кесенелері орналасқан. Су қоймасының аты, 10-ғасырда Мальваға еніп, Уджайнды өзінің басқару орталығына айналдырған алғашқы Парамара патшасы Вакпати Мунджаның есімінен шыққан болуы мүмкін.
Шейх Захир әл-Дин Кадиридің қабірі
Қамал әл-Диннің замандасы болған Шейх Захир әл-Дин Кадириге тиесілі деп саналатын мазар ескі дөңгелек қаланың батыс жағындағы далада орналасқан.
Бугде Пирдің қабірі
Ескі қаланың шығыс жағында Тадж әл Дин 'Атаулланың қабірі орналасқан. Халық арасында Бұғде Пир деп белгілі болған бұл ғимарат – XVII ғасырға жататын шағын күмбезді құрылыс. 'Атаулла 1578-79 жылдары дүниеге келген және Нұр-Жаханның қамқорлығын көрген.
Агенттік үйі
Индорға баратын жолда ескі қаладан тыс орналасқан Дардағы тағы бір отаршылдық дәуірдегі ғимарат – Агенттік үйі. Ол британдық үкімділік кезінде Қоғамдық жұмыстар департаментімен салынды және Дар мемлекеті мен Орталық Үндістан агенттігінің әкімшілік орталығы болды. Қазір ғимарат тасталып, қирап жатыр.
Жира Бағ
1860 жылдары Поварлар Мандауға қарайтын жолдың жанындағы Хазира Бағда сарай салған. Жира Баг сарайы деп аталатын бұл кешенді 1940 жылдары Махараджа Ананд Рао Павар IV қайта жаңартып, қазірде мұражай қонақ үйі ретінде қызмет етеді. Әсемдеуге таласпаған ар-деко стилінде салынған бұл ғимарат Солтүстік Үндістандағы ерте заманғы модернистік сәулеттің ең талғамды және болашаққа бағытталған үлгілерінің бірі саналады.
Саяси тарих
Дар қаласы, Дхара Нагарадан ("қылыштар қаласы") шыққан, көне тарихқа ие. Дар қаласы Ваирисимха (шамамен 920-45 ж.б.) Малваның Парамара басшыларының негізгі орталығы етіп белгілеген кезде маңызға ие болды. Ваирисимха штаб-пәтерін Уджайндан Дарға көшіргендігі айтылады. Парамаралардың билігі тұсында Дар мәдениет пен білімнің құрметті орталығы болды, бірақ кейіннен Гуджараттың Чалукиялары Сиддхараджа басшылығымен Дарды тонады. Осы соғыстардың салдарынан келген қирату мен саяси фрагментация Дели сұлтаны Алауддин Хилджи 14 ғасырдың басында Малваға әскер жібергенде айтарлықтай қарсылыққа ұшырамады. Аймақ Делиге қосылды, ал Дар Айн әл-Мулк Мултани басшылығымен провинцияның астанасы болды, ол 1313 жылға дейін губернатор қызметін атқарды. Келесі жетпіс жылдағы оқиғалар нақты емес, бірақ шамамен 793 а.х./1390-91 ж. шамасында Дилавар хан Сұлтан Мухаммад Шах тарапынан Дардың муқти'і (және Малваның губернаторы) болып тағайындалды. Дилавар хан "Амид Шах Дауд" атағын алды және 804 а.х./1401-02 ж. өзінің атынан хутба оқуын міндеттеді, осылайша өзін тәуелсіз сұлтан ретінде орнықтырды. 1406 жылы қайтыс болғаннан кейін оның ұлы Хошанг Шах патша болды, оның астанасы Манду қаласында орналасқан. Акбар тұсында Дар моғолдардың билігіне көшті және 1730 жылға дейін моғолдардың бақылауында болды, содан кейін қала Маратхалардың қол астына өтті. 2019 жылы Бхаратия Джаната партиясының Чаттар Сингх Дарбар Дар сайлау округінің парламент мүшесі болып сайланды. Махараджа Шримант Хемендра Сингх Рао Павар – Дхар штатының Кшатрия Маратха Павар Пуар әулетінің қазіргі титулды басшысы.
Демография
2011 жылғы Үндістан халық санағы бойынша Дардың жалпы саны 93 917 адамды құрады, оның ішінде 48 413 еркек және 45 504 әйел болды. Олардың 11 947-сі 0-ден 6 жасқа дейінгі аралықта болды. Дардағы сауатты адамдардың жалпы саны 68 928 адамды құрады. Халықтың 73,4% сауатты, ерлердің сауаттылық деңгейі 78,1%, әйелдердің сауаттылық деңгейі 68,4% болды. 7 жастан асқандардың сауаттылық деңгейі 84,1% құрады, оның ішінде ерлердің сауаттылық деңгейі 89,9%, әйелдердің сауаттылық деңгейі 78,0% болды. Белгіленген касталар мен тайпалардың саны тиісінше 7 549 және 16 636 адамды құрады. 2011 жылғы мәліметтер бойынша, Дарда 18 531 үй шаруашылығы бар. Бұл 2001 жылғы Үндістан халық санағымен салыстырғандағы халық саны 75 472 адамды құрады, оның ішінде еркектер 52% және әйелдер 48% құрады. 2001 жылы Дардағы сауаттылықтың орташа деңгейі 70% болды, бұл ұлттық орташа деңгейден 59,5% жоғары. Ерлердің сауаттылық деңгейі 76%, әйелдердің сауаттылық деңгейі 63% болды. 2001 жылы Дар халқының 14% 6 жасқа толмағандарды құрады.
Дін
Халықтың көп бөлігі индуизм дінін ұстанады, сонымен қатар ислам және джайнизмді ұстанатын елеулі топтар бар. Мұнда Титанозавр, Изизавр, Индозавр, Индосух, Лаевисух және Раджасурдың қазба қалдықтары табылды. Дар аймағында ерекше жұмыртқалар табылған, бұл түрлер құстар сияқты көбейгенін көрсетеді, ал жұмыртқаның ішінде жұмыртқа (ovum in ovo) немесе көп қабықты жұмыртқа алғаш рет осы жерде табылды.