Кіріспе

Ежелгі скандинав тілінде жазылған өлең түрлерінің кең ауқымы Ежелгі скандинав поэзиясы 8-шы ғасырдан бастап 13-шы ғасырдың соңына дейін ескі скандинав тілінде жазылған өлең түрлерінің ауқымын қамтиды. Ежелгі скандинав поэзиясы қазір Скандинавия деп аталатын аймақпен байланысты. Көптеген ескі скандинав поэзиясы бастапқыда ауызша мәдениетте сақталған, бірақ ескі скандинав тілі сөйлеуден тоқтады, ал кейін жазу көбінесе тарихқа ғана шектелді, жаңа поэтикалық туындылар емес, бұл жойылған тіл үшін қалыпты жағдай. Ежелгі скандинав поэзиясы туралы қазіргі білім жазылған мәтіндер арқылы сақталған. Ескі скандинав поэзиясының көп бөлігі Исландияда жазылған немесе жазуға түскен, жазудың жетілдірілген тәсілдері (мысалы, парқша, қағаз, қалам және сия) христиан дінінің енгізілуімен бірге пайда болғаннан кейін: осылайша, ескі скандинав поэзиясының жалпы тақырыптық саласын әдебиетте ескі исланд поэзиясы деп атауға болады. Сондай-ақ, швед руналық жазбаларында 122 тармақ, норвег тілінде 54 тармақ және дания тілінде 12 тармақ сақталған. (Еггжум тасына қараңыз.) Поэзия викингтердің әлеуметтік және діни өмірінде маңызды рөл атқарды. Skáldskaparmál еңбегінде Снорри Стурлусон Одиннің Асгардқа поэзияның балы мен суын қалай әкелгені туралы мифті баяндайды. Поэзия тіпті ең ерте сақталған өлеңдерде де «қара әулие құдайдың сусыны (= Один)» деп аталады, бұл оның ежелгі скандинавия мәдениетіндегі маңыздылығын көрсетеді. Ежелгі скандинав поэзиясы ортақ германдық аллитеративтік өлеңдерден дамыды, сондықтан ол Ежелгі ағылшын, Ежелгі саксон және Ежелгі жоғарғы неміс поэзиясымен көптеген ортақ белгілеріне ие, соның ішінде аллитерация, кенингтер деп аталатын поэтикалық тіркестер және поэтикалық синонимдердің кең лексикасы бар. Ежелгі скандинав поэзиясы конвенция бойынша және біршама кездейсоқ түрде екі түрге бөлінеді: Эдда поэзиясы және Скальдикалық поэзия. Эдда поэзиясы – мифология немесе ежелгі батырлар туралы тақырыптарда, қарапайым өлшемдерде (төменде қараңыз) және аноним авторлармен жазылған өлеңдер. Эдда өлеңдерінің көпшілігі Codex Regius қолжазбасында сақталған, бірақ тағы бірнешеуі AM 748 I 4to сияқты қолжазбаларда кездеседі. Ал скальдикалық поэзия көбінесе тірі патшалар мен ақсүйектерді мақтау үшін, күрделі өлшемдерде және скальдтар деп аталатын белгілі авторлармен жазылған.

Поэзия түрлері

Ежелгі скандинав поэзиясының сақталған түрлі түрлері бар. Ғалымдарды ерекше қызықтыратыны – Скальдикалық және Эддикалық жырлар немесе өлеңдер. Дегенмен, басқа көздерден алынған эпизодтық өлеңдер де маңызды. Скальдикалық және Эддикалық туындылардың ортақ белгілері көп, олардың екеуі де ежелгі скандинав тілінде жазылған, мысалы, әдемі әуенділік; алайда, ғалымдар оларды нақты ерекшеліктеріне қарай ажыратады.

Скальдикалық және эддикалық поэзияның айырмашылығы

Эддикалық және скальдикалық туындылар арасындағы ғылыми ерекшелік көбінесе әртүрлі қолжазба дәстүрлерінен және олардың ерекше тақырыптары мен стильдерінен туындайды.

Қолжазбалар

Скальдикалық және эддикалық поэзияның маңызды бір айырмашылығы – сақталған белгілі туындылардың қолжазба көздерінен туындайды. "Эддикалық" деп аталған туындылардың көп бөлігі тек "Региус кодексінде" ғана табылады, ал ондағы бірнеше өлеңдер AM 748 I 4to қолжазбасында тәуелсіз нұсқаларда сақталған. Осы эддикалық өлеңдерден алынған көптеген шумақтар "Прозалық Эддада" дәлел ретінде келтірілген. Ерте эддикалық қолжазбаларда кездеспеген кейбір өлеңдер де стильдік ерекшеліктеріне байланысты "эддикалық" деп есептеледі. Мысалдарға "Кодекс Вормианус"тан алынған "Риг туралы жыр"; "Флатей ярбок"тан алынған "Хиндла туралы жыр"; және тек кейінгі қағаз қолжазбаларда ғана кездесетін (парқтан емес) "Свипдаг туралы жыр" жатады. Бұл өлеңдердің бәрі "Поэтикалық Эдда" деген шартты атаумен біріктірілген.

Материал мен стиль

Негізгі скальдикалық стильмен салыстырғанда, Эддик жырлары үш ерекшелікпен ажыратылады: олардың мазмұны мифологиямен, ежелгі батырлармен және ежелгі скандинавиялықтардың этикасымен байланысты. Бұдан әрі, Эддик стилі стиль және өлшем тұрғысынан салыстырмалы қарапайымдылықпен сипатталады және "кейінгі халық әндері мен балладалары сияқты, олар анонимді және объективті, авторларының сезімдері мен көзқарастарын жасырады". Ал, скальдикалық поэзия көбінесе заманауи оқиғалар мен тұлғаларға арналса, кейде мифтер мен аңыздарды да қамтиды немесе оларға сілтеме жасайды; скальдикалық поэзия тікелей баяндаудан қашып, одан аулақ болады; сондай-ақ, Эддик поэзиясынан өзгеше, скальдикалық өлеңдердің авторлары мен жазылған мерзімі көбінесе белгілі болады.

Метриялық нысандар

Ежелгі скандинав поэзиясында көптеген метрикалық формалар кездеседі. Олар көне ағылшын метрімен тығыз байланысты, ежелгі және салыстырмалы түрде қарапайым fornyrðislag ("ежелгі әуен") түрінен бастап, инновациялық және күрделі dróttkvætt ("сарбаздық өлең") түріне дейін жетеді.

Эддикалық метрикалық нысандар

Эддик немесе Эддаик поэзиясында метрикалық құрылымдар көбінесе fornyrðislag («ескі әңгіме» / «эпикалық өлшем») немесе ljóðaháttr («ән» / «ән өлшемі») түрінде кездеседі. Fornyrðislag және ljóðaháttr өлең формалары ұқсас сипаттамаларға ие; атап айтқанда, басылған және грамматикалық жағынан маңызды буындардың ішінара аллитерациясы, өлеңнің жартылай немесе толық жолдарға және шумақтарға бөлінуі, жолдардың белгілі бір саны, жол ұзындығы басылған буындардың санымен (ол «лифттер» деп аталады) анықталады, сондай-ақ толық жолдар немесе шумақтар аллитерация арқылы байланысады.

Эпикалық метр (Fornyrðislag)

Беовульф өлеңдеріне ұқсас өлең түрі рун тастарында және Ежелгі норвегтік поэзиялық Эддада қолданылған; норвег тілінде ол fornyrðislag деп аталды, яғни «ескі әңгіме өлшемі» дегенді білдіреді. Fornyrðislag – Эддада жиі қолданылатын өлшем, көбінесе повесть өлеңдері үшін пайдаланылады. Fornyrðislag ресми түрде сегіз жолдан тұратын строфадан құралады. Строфаның әрбір жолы екі дауысты басылған буынды, сондай-ақ «көтеріліс» деп аталатын, белгілі бір саны бар басқа буындарды қамтиды. Аллитерация арқылы жолдар жұптарға біріктіріледі. Әдетте, fornyrðislag-тың бірінші жолында екі «көтеріліс» немесе басылған буын аллитерацияланады. Кез келген жұптың екінші жолында екі басылған буынның тек біреуі ғана аллитерацияланады, әдетте біріншісі – «бас тірек» (немесе, hǫfuðstafr). «Жол» және «жұп» сөздеріне нақтылау қажет. Негізінде, fornyrðislag және көптеген басқа формаларда скандинавиялық ақындар әр «жартылай жолды» германдық аллитеративтік өлеңнің жеке жолы ретінде қарастырды. Норд «жұбы» – бұл негізінен бір германдық жол, аллитерация арқылы біріктірілген жартылай жолдардың жұбы. Осылайша, сегіз жолды норвегтік fornyrðislag строфасы көне ағылшынның төрт жолды аллитеративтік өлеңдеріне сәйкес келеді. Норд жүйесі мен жалпы германдық үлгінің арасындағы тағы бір айырмашылық – норд ақындары, көне ағылшын ақындарынан айырмашылығы, әр «жұпты» немесе германдық жолды толық синтаксистік бірлік ретінде қарастыруға бейімділік танытты, бір жолда басталған ой келесі жолдарға жалғаспау үшін; олар сирек екінші жартылай жолда жаңа сөйлем бастайды. Бұл мысал Ангантирдің оянуынан алынған: Fornyrðislag-тың málaháttr («сөздер өлшемі») деп аталатын түрі бар, ол әр жартылай жолға басылмаған буын қосып, бір жолда алтыдан сегізге дейін (кейде онға дейін) басылмаған буын жасайды. Бұл өлшем Ежелгі саксондық Гелиандта қолданылған өлшемге ұқсас. Керісінше, kviðuháttr деген басқа түрде тек үш буын бар (бірақ жұп жолдарда төрт).

Ән метрі (Ljóðaháttr)

Льохааттр ("жыр" немесе "баллада" метрі) – төрт жолдан тұратын өлең түрі. Бірінші және үшінші жолдар германдық аллитеративті өлеңнің стандартты жолдары болып табылады, олар төрт бунақтан және екі немесе үш аллитерациядан тұрады, және цезурамен екіге бөлінеді; екінші және төртінші жолдар үш бунақтан және екі аллитерациядан тұрады, ал цезура болмайды. Бұл мысал "Скирнисмаль" жырлауындағы Фрейрдің ақтануынан алынған:

Нақты анықталған ырғақты төрттіктерден құралған құрылымының арқасында, льохааттр диалог пен сөйлесуге өте қолайлы. Льохааттр негізінде бірнеше түрлі төрттік формалары болған, соның ішінде галдралаг ("сиырлау метрі"), ол төрттік соңына бесінші қысқа (үш бунақты) жол қосады; осы формада бесінші жол әдетте төртінші жолды қайталайды.

Эддиктік жергілікті сипаттамалар

Эддикалық өлеңдердің өлең түрінен басқа да ортақ белгілері бар. Эдда поэзиясының жырлары алуан түрлі, алайда үш маңызды ортақ қасиетін атауға болады: мифология, этика және батырлар туралы әңгімелер.

Мифология

Эддикалық поэзияның маңызды тақырыптарының бірі – мифология. Эддикалық поэзиядағы мифологиялық тақырыптардың ең бастысы – ежелгі скандинавия мифологиясы, бірақ басқа мифология түрлері де кездеседі, оның ішінде түрлі германдық дәстүрлер, болжамды христиандық идеялар және тағы да көптеген нұсқалар бар.

Этика

Эдда жырларының көптегені этикалық мәселелерге назар аударады.

Батырлық туралы аңыздар

Эддикалық поэзия – қаһармандарды баяндайтын, ұзақ ауызша және жазба дәстүрлерге қатысты повестьтерге қарызды.

Скалдық метрикалық нысандар

Скальдикалық өлеңдер осы атауды әлеуметтік жағынан анықталған топтың болуына байланысты алған, оның жеке мүшелері көне норвег тілінде және оған жақын туысқан тілдерде әдетте «скальд» немесе оған ұқсас тілдік жақын терминмен белгілі болған. Қысқасы, скальд – ақынның бір түрі.

Өлең формалары

Скальдикалық поэзияда қолданылатын құрылымдар күрделі, олар ортақ герман поэзиялық дәстүрінен дамыған. Шамамен жүзге жуық өлшем белгілі, олардың көпшілігі Снорри Стурлусонның «Хаттатал» еңбегінен ғана мәлім. Скальдикалық өлшемдердің ең қарапайымының бірі – kviðuháttr, ол 3 және 4 буыннан кезектесіп орналасқан жолдармен құрылған fornyrðislag түрі, және Þjóðólfr ór Hvíni’s Ynglingatal және Eyvindr Skáldaspillir’s Háleygjatal сияқты шежірелік өлеңдерде қолданылған. Басқа скальдикалық өлшемдер, мысалы, dróttkvætt және Hrynhenda одан да күрделі болған.