Халықтық этимология және сөзжасамның қайта түсіндірілуі

Кіріспе

Қайта түсіндіру арқылы сөз жасау процесі, генеративті танымал этимология

Халық этимологиясы – сондай-ақ (генеративті) танымал этимология, аналогтық реформация, (морфологиялық) қайта талдау және этимологиялық қайта түсіндіру деп те аталады – бұл танымал қолданыс арқылы бейтаныс форманың таныс формамен алмастырылуы нәтижесінде сөз немесе сөз тіркесінің өзгеруі. Ескі, шетелдік немесе басқа беймәлім сөздің формасы немесе мағынасы таныс сөздерге немесе морфемаларға ұқсайтын етіп қайта түсіндіріледі. Халық этимологиясы термині – 1852 жылы Эрнст Форстманн жасаған неміс тіліндегі Volksetymologie сөзінен алынған тікелей аударма. Халық этимологиясы – тарихи тіл білімінде, тілдің өзгеруі мен әлеуметтік өзара әрекеттесудегі өнімді процесс. Сөздің тарихының немесе бастапқы түрінің қайта талдауы оның жазылуына, айтылуына немесе мағынасына әсер етуі мүмкін. Бұл көбінесе қазіргі заманға жетпеген немесе архаикалық сөздерге қатысты кездеседі. Халықтық/танымал этимология сонымен қатар сөздің немесе сөз тіркесінің этимологиясы туралы танымал жалған сенімге сілтеме жасай алады, бұл жағдайда сөздің немесе сөз тіркесінің формасы немесе мағынасы өзгермейді. «Халықтық/танымал этимология» терминінің қолданылуын нақтылау үшін Гилад Цукерман тек туынды танымал этимология (DOPE) мен генеративті танымал этимология (GPE) арасындағы айқын шекара ұсынады: DOPE – жаңа сөздер жасалмайтын жалған халық этимологиясын, ал GPE – жалған халық этимологиясы арқылы жасалған жаңа сөздерді білдіреді. Егер бейтаныс сөзді өзгерту бір адаммен ғана шектелсе, онда ол «баклажан» деп аталады.

Өндірістік күш

"Халық этимологиясы" деген техникалық термин сөздің этимологиясы туралы қате халықтық пікірлерден туындаған сөз формасының өзгеруін білдіреді. Салыстырмалы тіл білімінің академиялық дамуына және дыбыстық өзгерістердің заңдылықтарын сипаттауға дейін сөздің шығу тегін анықтау көбінесе болжамға негіделген еді. Сөздердің бастапқы түрі туралы болжамдар сөздің өркендеуіне кері байланыс береді және жаңа этимологияның бір бөлігіне айналады. Адамдар сөздің белгілі бір тектен шыққандығына сене отырып, оны сол тектің сәйкес келетін айту, жазу немесе қолдану жолымен қолдана бастайды. Осылайша, халықтың этимологиялық ой-қиялы сөздердің қалыптасуына зор ықпал етті. Мысалы, ағылшын тіліндегі раковиналар немесе раковиналар (crayfish or crawfish) тарихи тұрғыдан балыққа қатысы жоқ, бірақ орта ағылшын тіліндегі crevis сөзінен, француз тіліндегі écrevisse сөзімен туыс. Сол сияқты, француз тіліндегі "ұзын орындық" деген мағына беретін chaise longue сөзі "шаузе-лаунж" (chaise lounge) деп қабылданып, lounge сөзімен байланыстырылып кеткен.

Қарым-қатынас құбылыстары

Сөз құрылымын қайта талдау нәтижесінде туындаған тілдік өзгерістердің басқа түрлері – қайта жіктеу және кері жасалу. Қайта жіктеуде тіл қолданушылары сөздердің немесе морфемалардың арасындағы шекараның орнын өзгертеді, жаңылысады немесе қайта интерпретациялайды. Мысалы, көне француз тіліндегі orenge сөзі араб тілінен rtl=yes деп келген, ондағы алғашқы "of" сөзі анықтауыштың бір бөлігі ретінде түсінілген. Қарсы бағыттағы қайта жіктеу орта ғасырлық ағылшыл тіліндегі a napron сөзінің фартукқа айналуына себеп болды. Кері жасалуда жаңа сөз қолданыстағы сөзден аффикс ретінде қарастырылатын элементтерді алып тастау арқылы құрылады. Мысалы, итальян тіліндегі pronuncia сөзі pronunciare етістігінен, ал ағылшыл тіліндегі edit сөзі editor сөзінен туындаған. Кері жасалудың кейбір жағдайлары халықтық этимологияға негізделген.

Ағылшын тіліндегі мысалдар

Халықтық этимология салдарынан туындаған тілдік өзгерістерде сөздің түрі оның халық арасындағы түсіндірмесіне сәйкес келеді. Мұндай өзгеріс көбінесе талдауға келмейтін шетел сөздерінде немесе бір бөлігінің түбірі қолданыстан шығып қалған күрделі сөздерде болады.

Қарыз сөздер

Шетел тілдерінен алынған, кейіннен халық этимологиясымен өзгелген сөздердің көптеген мысалдары бар. Көптеген қарыз сөздердің жазылуы халық этимологиясын көрсетеді. Мысалы, ескі француз тілінен алынған андирон орта ғасырлық ағылшыл тілінде aundyre немесе aundiren деп жазылған, бірақ темірмен байланыстыру арқылы өзгертілген. Ескі француз тілінен алынған және ұқсас түрде өзгелген басқа сөздердің ішінде – қоңырау мұнарасы (berfrey) қоңыраумен, әйел (femelle) еркекпен, шатыр (apentis) үймен байланыстырылған. Ликорицаның liquorice деп жазылуының себебі, оның сұйықтықпен бір қатысы бар деген болжамнан туындаған. Англо-нормандық ликорис (licor әсерінен) және кейінгі латын liquiritia да ұқсас себептермен қайта жазылған, бірақ олардың барлығының түпкі тегі ежелгі грек тіліндегі γλυκύρριζα сөзіне жетеді. Қарыз сөздерді қайта талдау олардың жазылуын, айтылуын немесе мағынасын өзгертуі мүмкін. Мысалы, тарақан сөзі испан тіліндегі cucaracha сөзінен алынған, бірақ ағылшыл тіліндегі cock және roach сөздерімен сәйкестендірілген. "Соңғы үміт" деген тіркес бастапқыда "шабуыл тобы, жедел қимыл жасаушылар" деген мағынаны білдірген, голланд тіліндегі verloren hoop ("жоғалған топ") сөзінен аударылған. Бірақ ағылшыл тіліндегі hope сөзімен шатасу нәтижесінде, бұл сөз "үмітсіз кәсіп" деген қосымша мағынаға ие болды. Кейде қарыз сөз бен оның халық арасында қабылданған түбірлері арасындағы байланысты түсіндіру үшін қиялға толы әңгімелер құрастырылады. Мысалы, сервистік жиде, сервистік ағаш және олармен байланысты өсімдіктердің атаулары латын тіліндегі sorbus сөзінен алынған. Бұл өсімдіктер ескі ағылшыл тілінде syrfe деп аталған, ол кейіннен service деп өзгерген. Аңыз бойынша, бұл ағаштардың аты жазғы маусымда гүлдегендіктен шыққан, ол уақытта саяхаттап жүретін дін қызметкерлері шіркеу қызметтерін қайта бастайтын немесе қыс бойы қайтыс болған адамдарға аза тұту рәсімдерін өткізетін. Уэльс раребиті, ірімшік пен қуырылған наннан жасалған тағамның шығу тегі туралы ақылға қонымды, бірақ бәрібір болжамдық этимология бар. 1725 жылы бұл тағамды алғаш рет "Уэльс қояны" деп атаған. Бұл атаудың шығу тегі белгісіз, бірақ тағамда қоян болмағандықтан, оның әзілден туындағаны болжамдалады. 1785 жылы Фрэнсис Гроуз "Жалпы тілдің классикалық сөздігінде" бұл тағамды "Уэльстің сирек кездесетін бөлігі" деп атады, бірақ rarebit сөзі Гроуздің сөздігінен бұрын кеңінен таралмаған. Атаудың екі нұсқасы да қазіргі уақытта қолданылады, және кейбір адамдар олардың қайсысы дұрыс екендігі туралы пікір айтуға дайын.

There are many examples of words borrowed from foreign languages, and subsequently changed by folk etymology. The spelling of many borrowed words reflects folk etymology. For example, andiron borrowed from Old French was variously spelled aundyre or aundiren in Middle English, but was altered by association with iron. Other Old French loans altered in a similar manner include belfry (from berfrey) by association with bell, female (from femelle) by male, and penthouse (from apentis) by house. The variant spelling of licorice as liquorice comes from the supposition that it has something to do with liquid. Anglo Norman licoris (influenced by licor ) and Late Latin liquirītia were respelled for similar reasons, though the ultimate origin of all three is Ancient Greek γλυκύρριζα
Reanalysis of loan words can affect their spelling, pronunciation, or meaning. The word cockroach, for example, was borrowed from Spanish cucaracha but was assimilated to the existing English words cock and roach. The phrase forlorn hope originally meant "storming party, body of skirmishers" from Dutch verloren hoop "lost troop". But confusion with English hope has given the term an additional meaning of "hopeless venture". Sometimes imaginative stories are created to account for the link between a borrowed word and its popularly assumed sources. The names of the serviceberry, service tree, and related plants, for instance, come from the Latin name sorbus. The plants were called syrfe in Old English, which eventually became service. Fanciful stories suggest that the name comes from the fact that the trees bloom in spring, a time when circuit riding preachers resume church services or when funeral services are carried out for people who died during the winter. A seemingly plausible but no less speculative etymology accounts for the form of Welsh rarebit, a dish made of cheese and toasted bread. The earliest known reference to the dish in 1725 called it Welsh rabbit. The origin of that name is unknown, but presumably humorous, since the dish contains no rabbit. In 1785 Francis Grose suggested in A Classical Dictionary of the Vulgar Tongue that the dish is "a Welch rare bit", though the word rarebit was not common prior to Grose's dictionary. Both versions of the name are in current use; individuals sometimes express strong opinions concerning which version is correct.

Ескірген нысандар

Сөз немесе өзге бір форма қолданыстан шыққан кезде, ескірген сөздер мен тіркестер қайта талданып, өзгертілуі мүмкін. Көне ағылшын тілінен келген кейбір күрделі сөздер орта немесе жаңа ағылшын тілінде, құрамына кіретін сөздердің бірі қолданыстан шыққан жағдайда қайта талданады. Мысалы, көне ағылшын тілінен келген күйеу жігіт (brydguma) сөзін қарастыруға болады. Ежелгі ағылшын тілінен алынған gome сөзі XVI ғасырда қолданыстан шығып, одан кейін бұл сөздің қосылысы қазіргі ағылшын тіліндегі groom сөзін пайдалану арқылы қайта талданады. "Арал" сөзі көне ағылшын тіліндегі igland сөзінен шыққан. Қазіргі заманғы s әрпімен жазылуы, ескі француз тілінен алынған isle синонимін салыстырудың нәтижесінде пайда болды, бірақ ескі француз және ескі ағылшын сөздері тарихи жағынан байланысты емес. Сол сияқты, шөптесін сөзінің жазылуына ағаш сөзімен салыстыру әсер еткен болуы мүмкін. "Curry favour" тіркесі, яғни жағымпаздық ету, орта ағылшын тіліндегі curry favel сөзінен шыққан. Бұл 14 ғасырғы француздық моральдық поэма, Roman de Fauvel туралы сілтеме, онда екіжүзділікпен адамдарды адастыратын қоңыр жылқы туралы айтылады. Бұл тіркес 1510 жылдан бастап қазіргі ағылшын тілінде favour сөзімен салыстыру арқылы қайта талданады. Сөздердің құрамын қайта талдау үшін олардың толығымен жоғалуы міндетті емес. "Shamefaced" сөзі бастапқыда "shamefast" болған. "Fast" сөзінің "орында бекітілген" деген бастапқы мағынасы әлі де бар, мысалы, берік және түске берік сөздерінде, бірақ өзі негізінен тоңазытқан тіркестерде қолданылады, мысалы, "stuck fast", "hold fast" және "play fast and loose". Әнші құстың ақ құлағы немесе ақ құйрығы – орта ағылшын тіліндегі whiters сөзінен шыққан, бұл көптеген түрлерде кездесетін айқын ақ құйрыққа сілтеме жасайды. Қазіргі ағылшын тілінде ақ және арсе сөздерінің екеуі де кең таралған болса да, халықтық этимология эвфемизм болуы мүмкін. Архаикалық немесе ескірген формаларды қайта талдау мағынаның өзгеруіне де алып келуі мүмкін. "Hangnail" сөзінің бастапқы мағынасы аяқ астындағы бұршаққа қатысты. Сөз көне ағылшын тілінен шыққан, бірақ жазылуы мен айтылуы 17 ғасырда немесе одан бұрын халықтық этимологияның әсеріне ішкіріпті. Кейіннен бұл сөз саусақтың немесе аяқтың тырнағының жанындағы терінің немесе жұлынның жарылуына қатысты қолданыла бастады. Итальян тіліндегі liocorno сөзі "бір мүйізді" деген мағынаны білдіреді. "Lione" ("арыстан") сөзіне негіделген халықтық этимология орфография мен айтылуды өзгертті. Диалектілік liofante 'пил' сөзі де elefante сөзінен lione сөзімен байланысты өзгертілді. Исламбол, "Ислам мол" деген мағына беретін халықтық этимология, 1453 жылы Османдықтардың Стамбулға басып кіруінен кейін қолданылған Стамбулдың атауларының бірі. Персия тілінен алынған мысал – шахмат сөзі, ол санскрит тілінен алынған "чатуранга" ("төрт әскер [ойын]"; б.з.д. II ғасыл) сөзінен шыққан, ал синкопа салдарынан орта персия тілінде (VI ғасыл) "четранг" болып өзгерген. Бүгінде ол кейде + , немесе түрінде жіктеледі. Кейбір индонезиялық феминистер wanita терминін қолданудан бас тартып, оны perempuanмен алмастыруды ұсынады, себебі wanita сөзінің өзі әйелге қарсы тамырлары бар. Біріншіден, яван тілінде wanita – wani ditata (басқаруға батылдық ету) сөзінің бірі, сондай-ақ wanita санскрит тілінен алынған. Түркияда Демократиялық партия 2007 жылы логотипін қызыл аяқ астындағы ақ атқа ауыстырды, өйткені көптеген сайлаушылар оның түрік атауы Демократты demir kırat деп қате түсінді.

When a word or other form becomes obsolete, words or phrases containing the obsolete portion may be reanalyzed and changed. Some compound words from Old English were reanalyzed in Middle or Modern English when one of the constituent words fell out of use. Examples include bridegroom from Old English [[wikt:brydguma The word gome from Old English [[wikt:guma fell out of use during the sixteenth century and the compound was eventually reanalyzed with the Modern English word groom A similar reanalysis caused sandblind, from Old English sāmblind with a once common prefix sām , to be respelled as though it is related to sand. The word island derives from Old English igland. The modern spelling with the letter s is the result of comparison with the synonym isle from Old French and ultimately as a Latinist borrowing of insula, though the Old French and Old English words are not historically related. In a similar way, the spelling of wormwood was likely affected by comparison with wood. The phrase curry favour, meaning to flatter, comes from Middle English curry favel This was an allusion to a fourteenth century French morality poem, Roman de Fauvel, about a chestnut coloured horse who corrupts men through duplicity. The phrase was reanalyzed in early Modern English by comparison to favour as early as 1510. Words need not completely disappear before their compounds are reanalyzed. The word shamefaced was originally shamefast. The original meaning of fast 'fixed in place' still exists, as in the compounded words steadfast and colorfast, but by itself mainly in frozen expressions such as stuck fast, hold fast, and play fast and loose. The songbird wheatear or white ear is a back formation from Middle English whit ers , referring to the prominent white rump found in most species. Although both white and arse are common in Modern English, the folk etymology may be euphemism. Reanalysis of archaic or obsolete forms can lead to changes in meaning as well. The original meaning of hangnail referred to a corn on the foot. The word comes from Old English [[wikt:ang + [[wikt:nægel , but the spelling and pronunciation were affected by folk etymology in the seventeenth century or earlier. Thereafter, the word came to be used for a tag of skin or torn cuticle near a fingernail or toenail. The Italian word liocorno, meaning 'unicorn' derives from 13th century lunicorno (lo 'the' + unicorno 'unicorn'). Folk etymology based on lione 'lion' altered the spelling and pronunciation. Dialectal liofante 'elephant' was likewise altered from elefante by association with lione. Islambol, a folk etymology meaning 'Islam abounding', is one of the names of Istanbul used after the Ottoman conquest of 1453. An example from Persian is the word شطرنج 'chess', which is derived from the Sanskrit चतुरङ्ग ("four army [game]"; 2nd century BCE), and after losing the u to syncope, became چترنگ in Middle Persian (6th century CE). Today it is sometimes factorized as + , or
Some Indonesian feminists discourages usage of terms wanita and replacing it with perempuan, since wanita itself have misogynistic roots. First, in Javanese, wanita is a portmanteau of wani ditata (dare to be controlled), also, wanita is taken from Sanskrit वनिता (someone who desired by men). In Turkey, the political Democrat Party changed its logo in 2007 to a white horse in front of a red background because many voters folk etymologized its Turkish name Demokrat as demir kırat .