Кіріспе

Қарапайым тауар өндірісі (einfache Warenproduktion), сондай-ақ шағын тауар өндірісі деп те аталады, бұл Фридрих Энгельс Карл Маркс «тауардың қарапайым айырбасы» деп атаған жағдайлардағы өндірістік қызметті сипаттау үшін қолданған термин. Онда тәуелсіз өндірушілер өз өнімдерін өзара саудалайды. «Қарапайым» деген сөз өндірушілердің өзіне немесе олардың өндірісіне қатысты емес, бірақ олардың арасындағы салыстырмалы түрде қарапайым және тікелей айырбас процестеріне қатысты.

Шығу тегі

Тауарларды қарапайым айырбастау сауда тарихындай ескі, себебі ол тауарлық саудадан асып, өндірістің көп бөлігі капиталистік жолмен ұйымдастырылмас бұрын мыңдаған жылдар бойы жүзеге асты. Бұл қарапайым еңбек бөлінісіндегі өндірушілердің (мысалы, шаруалар мен қолөнершілер) өздерінің қажеттіліктерінен артық өнімдерді, өздеріне пайдалану үшін тең құнды басқа өнімдерге алмастыру арқылы сауда жасаудан басталады. Сауда тәжірибесі арқылы өнімдердің тұрақты айырбас құндары қалыптасады, ол еңбек уақытының үнемделуін көрсетеді. Энгельс марксистік құндылық заңы қарапайым айырбастауға да қолданылатынын нақты айтты, бұл заң өндірістің барлық кіріс және шығыстары (өндіріс құралдары мен жұмыс күшін қоса алғанда) тауар ретінде саудаға түскен кезде капиталистік өндіріс тәсілінде өзгереді. Дегенмен, бұл түсіндіруді барлық марксистер қабылдамайды, олардың кейбіреулері капиталистік нарықтардың капиталистік емес нарықтардан мүлдем өзгеше жұмыс істейтінін санайды. Энгельс нарықтық экономиканың қарапайым бастамасынан қазіргі капиталистік нарықтардың күрделілігіне дейінгі эволюциясы мен дамуын дәйекті түрде түсіндіруге тырысты, бірақ кейбіреулер ол өндіріс қатынастарының өзгеруін ескермеді деп санайды.

Өндіріс қатынастары

Қарапайым тауар өндірісі көптеген түрлі өндіріс қатынастарымен үйлесімді, еңбектің өзін-өзі жұмыспен қамтудан бастап, өндірушінің өндіріс құралдарына және отбасылық еңбекке ие болуынан, сондай-ақ құлдық, шаруалық тәуелділік, мерзімілі жұмыс және ішкі қанағаттыққа дейін. Қарапайым тауар өндіруші өнімдерін тең құнды басқа өнімдермен алмастыруға немесе пайда табуға ұмтылуы мүмкін. Яғни, қарапайым тауар өндірісі нақты бір өндіріс тәсіліне ғана тән емес, әртүрлі деңгейдегі күрделілікпен әртүрлі өндіріс тәсілдерінде кездесуі мүмкін. Бұл өндірістік қызметтің барлық кірістері мен шығыстары нарықта саудаланатын тауарлар болуын міндетті түрде білдірмейді. Мысалы, қарапайым тауар өндірушілер өздерінің жерлерінде өздеріне қажет өнімдерді өндіріп, ал қалған өнімдерін саудаға шығаруы мүмкін. Олар кейбір құрал-жабдықтарды сатып алып немесе айырбастап, ал қалғанын өздері жасауы мүмкін.

Қарапайым тауар өндірісінен капиталистік өндіріске

Адамзат тарихының соңғы екі ғасырында ғана қарапайым тауар өндірісінің қызметкерлердің жалақы еңбегіне негізделген капиталистік өндіріске ауқымды түрде өзгеруі орын алды. Оған дейін сауда-саттық қарқынды дамыды, оған қаржыгерлер қолдау көрсетіп, олар осы процестен рента, пайда және пайыз алады. Саудагерлер өндірушілер мен тұтынушылар арасында делдалдық қызмет атқарумен қатар, өндірісті нарықтық экономикаға көбірек интеграциялайды. Яғни, өнімнің көбірек бөлігі өз қажеттіліктері үшін емес, нарықтық сауда үшін өндіріледі. Бастапқы нәтиже – 17 және 18 ғасырларда Батыс Еуропа қалаларында гүлденген «сауда капитализмі» деп аталады. Алайда, индустрияландырумен бірге қарапайым тауар өндірісін капиталистік өндіріске айналдыру меншік қатынастарында терең өзгерістерді талап етеді, себебі өндіріс құралдары мен еңбек күшінің (өндіріс факторларының) еркін саудалануы мүмкін болуы керек. Осы сауда мүмкін болғанда ғана өндірістің барлық саласын коммерциялық принциптерге сәйкес қайта ұйымдастыруға болады. Маркс капиталистік қоғамды «тауар формасы еңбек өнімдерінің жалпыға ортақ формасы болатын қоғам, сондықтан үстем әлеуметтік қатынас – тауар иелері ретінде адамдар арасындағы қатынас» деп сипаттайды. Ол «капиталистік дәуірдің ерекшелігі – еңбек күші жұмысшының өзінің көзімен қарағанда оның меншігіне тиесілі тауар формасын қабылдайды; оның еңбегі демек жалақы еңбегіне айналады. Осы сәттен бастап ғана еңбек өнімдерінің тауар формасы жалпыға ортақ болады» дейді. Осылайша, «жұмыс күшін тауар ретінде жұмысшының өзі еркін сата бастаған сәттен бастап тауар өндірісі кеңейеді және өндірістің басты түріне айналады». Осы мақсатта саудаға салған көптеген құқықтық, саяси, діни және техникалық шектеулерді жеңу қажет. Бір тілде сөйлейтін елдегі адамдардың «ішкі нарығын» біріктіру көбінесе ұлтшыл идеологияны ынталандырады. Бірақ, қазіргі әлеуметтік жүйеге байланысты, бұл өзгеріс әртүрлі жолдармен жүзеге асуы мүмкін. Дегенмен, көбінесе бұл соғыстарға, зорлық-зомбылыққа және төңкерістерге алып келеді, себебі адамдар бұрынғы мүлкін, құқықтарын және табыстарын оңай бергісі келмейді. Қоғамдық меншік, мұрагерлік жерлер, діни ұйымдар мен мемлекеттік мүліктер жекешелендіріліп, біріктірілуі керек еді, сонда олар капитал жинақтау процесінде саудаға жарамды активтерге айналуы мүмкін. Дамып келе жатқан буржуазияның идеологиясы көбінесе байлықты және еңбекқорлықты арттыру үшін жеке меншіктің маңыздылығын баса көрді. Маркс бұл процесті капиталдың бастапқы жинақталуы деп атайды, бұл процесс, әсіресе дамып келе жатқан елдерде бүгінге дейін жалғасуда. Көбінесе, бұрын тәуелсіз өндірушілер, мысалы, шаруалар, пролетариатқа айналып, жұмыс іздеп қалалық орталықтарға көшіп кетеді. Дегенмен, әлемдік экономикада қарапайым тауар өндірісі, әсіресе шаруалардың өндірісінде, кең көлемде жалғасуда. Ол сондай-ақ индустрияланған капиталистік экономикада еркін өндірушілердің өзін-өзі жұмыспен қамту түрінде де сақталады. Капиталистік фирмалар кейде мамандандырылған қызметтерді дербес жұмыс істейтін өндірушілерге тапсырады, олар оларды төмен қысқартылған бағамен өндіре алады немесе жоғары сапалы өнім ұсына алады.

Марксистік экономика

Марксистік саяси экономикада қарапайым тауар өндірісі – Карл Маркстің тауар айналысының дамуын басқаратын экономикалық заңдар туралы ойларын түсіндіруге арналған гипотетикалық экономиканы да білдіреді: бұл өндірісте қолданатын ресурстарға (оның ішінде еңбекке қабілеттілікке) ие болатын барлық өндірушілердің нарықтық экономикасы. Ешкім өзінің еңбек күшін басқаға сататын пролетариат емес. Керісінше, әрқайсысы өздігінен жұмыс істейді. Осы шартты модельде баға мен тауар құны арасында тікелей сәйкес келеді. Модель шартты, себебі тарихта мұндай қоғам болған емес; қарапайым тауар өндірісі әрқашан өндіріс тәсілдерінің басқа түрлерімен қатар жүрді, ал нарықтық экономика белгілі бір деңгейге жеткенде, жалақылы еңбекті пайдалана бастайды және капитал жинақталу заңдарының ықпалына түседі.