Кіріспе

Эволюциялық неврологияның Пауль Маклин ұсынған моделі

Үштік ми – омыртқалы жануарлардың алдыңғы миы мен мінез-құлқының эволюциясының моделі, оны американдық дәрігер және нейробиолог Пол Д. Маклин 1960 жылдары ұсынған. Үштік ми рептилиялық кешеннен (базальды ганглиялар), палеомаммалиялық кешеннен (лимбикалық жүйе) және неомаммалиялық кешеннен (неокортекстен) тұрады, олардың әрқайсысы дербес саналы және эволюция барысында алдыңғы миға тізбектеп қосылған құрылымдар ретінде қарастырылады. Модельге сәйкес, базальды ганглиялар алғашқы инстинкттерге, лимбикалық жүйе – эмоцияларға, ал неокортекс – объективті немесе рационалды ойларға жауап береді. 1970 жылдан бері үштік ми тұжырымы эволюциялық және даму нейробиологиясында сыналып, миф ретінде қарастырылады. Ол ми туралы қазіргі түсінікпен кейбір жағынан сәйкес болғанымен, 2000 жылдан кейін салыстырмалы нейробиологтар бұл гипотезаны қатал сынға байланысты қолдамайды. Маклин өзінің моделін 1960 жылдары қалыптастырып, 1990 жылы "Эволюциядағы үштік ми" атты кітабында кеңінен жариялады. Үштік ми гипотезасы Карл Саганның 1977 жылы жарық көрген және Пулитцер сыйлығына ие болған "Едемнің айдаһарлары" кітабы арқылы көпшілікке кеңінен танымал болды.

Жыртқыш кешені

"Жертірек кешені" (сонымен қатар "R кешені", "жертірек миы" немесе "бақа миы" деп те аталады) – Маклин базальды ганглияларды атау үшін қолданған термин, бұл құрылымдар даму барысында алдыңғы мидың төменгі бөлігінен пайда болған. Бұл терминнің пайда болуына себеп, бір кезде салыстырмалы нейроанатомистердің жорғалаушылар мен құстардың алдыңғы миында осы құрылымдар басым роль атқарады деген сенім болды. Маклин жертірек кешенінің шабуылшылдық, үстемдік, аумақтық мінез-құлық және ритуалдық көрсетілімдер сияқты түрге тән инстинктивті әрекеттерге жауапты екенін ұсынды.

Палеосүтқоректілер кешені

Бұл тоқал, миндаль бездері, гипоталамус, гиппокамп кешені және шеңберлік қабықтан тұрады. Маклин алғаш рет 1952 жылы жарияланған мақаласында осы өзара байланысты ми құрылымдарын атау үшін "лимбикалық жүйе" терминін енгізді. Маклиннің лимбикалық жүйені мидың маңызды функционалдық жүйесі ретінде тануы неврологтардың арасында кеңінен қабылданды және оның осы салаға қосқан ең маңызды үлесі деп есептеледі. Маклин лимбикалық жүйенің құрылымдары сүтқоректілер эволюциясының басында пайда болды (сондықтан "палеомаммалиялық", мұндағы "палео" сөзі "ескі" деген мағынаны білдіреді) және тамақтану, көбелек мінез-құлқы және ата-аналық қамқорлыққа қатысты мотивация мен эмоцияға жауапты екенін айтты.

Неомальдар кешені

Бұл мидың неокортексі, жоғары сүтқоректілерде, әсіресе адамдарда ғана кездесетін құрылым. Маклин оның пайда болуын сүтқоректілер миының эволюциясындағы ең соңғы қадам деп есептеді, бұл тілдік қабілеттерге, абстракцияға, жоспарлауға және қабылдауға мүмкіндік береді.

Құрылымдар арасындағы өзара іс-қимыл

Триұлтты ми моделі бұл құрылымдардың бір-бірінен салыстырмалы түрде тәуелсіз болғанын, бірақ олардың әлдебір формада байланыста екенін көрсетеді. Модель түрлі танымдық мінез-құлықты бір емес, үш түрлі құрылымның нәтижесі деп қарастырады. Рептилиялық кешен инстинктивті және импульсивті әрекеттердің барлығын бақылайды, ал неомамалиялық кешен бастапқы инстинкттерді шектеуге жауапты. Мысалы, тамаққа құмарлықты бақылау. Адам аш болса, рептилиялық кешен денеге тамақ ішуге бұйрық береді деуге болады. Дегенмен, адам аш болғанда тамақ ішпеуді ұтымды түрде таңдай алады, және осы ұтымды ой неомамалиялық кешенмен басқарылады. Осылайша, модель бұл екі (немесе жағдайға қарай үш) құрылымның денеге билік ету үшін үнемі күресіп тұратынын көрсетеді. Неокортекс пен рептилиялық ми арасындағы өзара әрекеттесу көбінесе бәсекелестікке ұшырайды, себебі неокортекс тудыратын саналы ой рептилиялық кешеннің тудыратын бастапқы ойларды басуы мүмкін. Сондықтан, модель құрылымдар арасындағы өзара әрекеттесудің құрылымдық емес, мидың анатомиялық бөлінуіне байланысты қайшылықты екенін көрсетеді. Бұл құрылымдардың бөлінуі сана мен санасыз мінез-құлық арасындағы айырмашылықты ұсынады және адамдардың осы деңгейдегі интеллектілі және саналы түрлер болуының себебі, басқа жануарлардан айырмашылығы, олардың иеленген неокортексімен байланысты екенін дәлелдейді. 1980 жылдары салыстырмалы нейроанатомияға қызығушылық жаңадан оянды, себебі жануарлар миының схемаларын жасау үшін жаңа нейроанатомиялық әдістер пайда болды. Адам миының эволюциясы жөніндегі сарапшы Терренс Диконның айтуынша, кейінгі зерттеулер Маклиннің гипотезасына негізделген дәстүрлі нейроанатомиялық идеяларды жетілдірді. Диконның пікірінше, "мидың әртүрлі бөліктерінің эволюциялық қосылуы туралы емес. Шындығында, мидың барлық бөліктері бұрыннан бар еді, олар гомосапиендер түрінің дамуымен және өмірлік тәжірибе жинақтауымен бірге одан әрі дамыды". Мысалы, базальды ганглиялар (алдыңғы мидың еденінен пайда болған және Маклиннің рептилиялық кешенін құрайтын құрылымдар) жорғалаушылар мен құстардың (бірге сауропсидтер деп аталады) алдыңғы миының бұрынғыдан әлдеқайда аз бөлігін құрайтыны және қосмекенділер мен балықтарда, сондай-ақ сүтқоректілер мен сауропсидтерде де бар екені анықталды. Базальды ганглиялар барлық қазіргі омыртқалы жануарлардың алдыңғы миында кездесетіндіктен, олар, мүмкін, 500 миллион жылдан астам уақыт бұрын омыртқалы жануарлардың ортақ эволюциялық ата-бабасына, ал емес жорғалаушылардың пайда болуына қатысты. Жақында жүргізілген мінез-құлық зерттеулері сауропсидтер мінез-құлқының стереотипті және ритуалдық екенін (Маклиннің рептилиялық кешеніндегідей) көрсетпейді. Құстардың жоғары дамыған танымдық қабілеттері бар екені анықталды, мысалы, Жаңа Каледония қаргасының құрал жасау қабілеті және сұр тотықтың тілдік-санаттау қабілеті. Маклиннің болжамы бойынша лимбикалық жүйенің құрылымы ертедегі сүтқоректілерде пайда болған, қазіргі омыртқалы жануарлардың көптеген түрлерінде бар екені дәлелденді. "Палеомамалиандық" ата-ананың балаларына қамқорлық көрсетуі құстарда кең таралған, сондай-ақ кейбір балықтарда да кездеседі. Осылайша, базальды ганглиялар сияқты, бұл жүйелердің эволюциясы омыртқалы жануарлардың ортақ ата-бабасына қатысты. Соңында, палеонтологиялық деректерге немесе салыстырмалы анатомиялық дәлелдерге негізделген жақындағы зерттеулер неокортекс ең ерте пайда болған сүтқоректілерде де болғанын көрсетеді. Оның қарапайымдылығы көпшіліктің қызығушылығын тудырады. Ми қызметінің, құрылымының және эволюциясының түсіндірмесі ретінде дәл болмаса да, ол жиі қолданылатын тұжырымдама болып қалады, себебі "неокортекс" жоспарлау, модельдеу және симуляция сияқты озық танымға қатысы бар ми құрылымдарының кластерін білдіреді; "лимбикалық ми" - бұл әлеуметтік және тәрбиелік мінез-құлықпен, өзара қарым-қатынаспен және сүтқоректілер дәуірінде пайда болған басқа да мінез-құлықтармен байланысты, қайда орналасса да, сол ми құрылымдарын білдіреді; ал "рептилиялық ми" - бұл территориялық, салт-дәстүрлік мінез-құлық пен басқа да "рептилиялық" мінез-құлықтарға байланысты ми құрылымдарын білдіреді. Говард Блум өзінің "Люциферлік принцип" атты кітабында адам мінез-құлқының кейбір аспектілерін түсіндіргенде триұлтты ми тұжырымын пайдаланады. Артур Кестлер Маклиннің триұлтты ми тұжырымын өзінің көптеген кейінгі жұмыстарының орталық бөлігіне айналдырды, әсіресе "Машинадағы рух" еңбегінде. Ағылшын жазушысы Джулиан Барнс өзінің 1982 жылғы "Ол мені кездеспес бұрын" романына алғы сөз жазғанда Маклиннің триұлтты ми туралы айтқан сөздерін келтіреді. Питер А. Левин өзінің "Жабық жолбарысты ояту" кітабында травманы емдеуге қатысты денелік тәжірибелік тәсілін түсіндіру үшін триұлтты ми тұжырымын қолданады. Глинда Ли Хоффман өзінің "Еваның құпия сыйы", Әйелдердің сана дамуындағы рөлі атты кітабында Маклин зерттеген триұлтты теорияны сілтеме жасайды және одан бір қадам әрі басады. Оның адам мінез-құлқы туралы теориясы, және осы мінез-құлықпен байланысты біз тудыратын проблемалар, префронталды кортексті қалған неокортекстен ерекшелендіреді. Префронталды кортекс, интеграциялық күшінмен, мидың басқа бөліктерін жеке тұлғаның игілігі үшін бірге жұмыс істеуге итермелей алады. Хоффман көптеген адамдарда рептилиялық кортекс (күш: территория және көбею; адамдарда бұл билік пен секске ауысады) бақылаудан шығып кеткенін және амигдала қорқынышты қоздыратынын, бұл одан да жаман мінез-құлыққа әкеледі деп мәлімдейді.