Кіріспе

1990-1992 жылдар аралығында Бразилия президенті болған Фернандо Аффонсо Коллор де Мело (; 1949 жылдың 12 тамызында туған) – Бразилияның 32-ші президенті, 1990-1992 жылдар аралығында Бразилия Сенатының импичмент үкімін тоқтатуға тырысқанда отставкаға кеткен. Коллор Бразилияның әскери диктатурасы аяқталғаннан кейін демократиялық жолмен сайланған алғашқы президент болды. Ол Бразилия тарихындағы ең жас президент болды, 40 жасында билікке келді. Президенттік лауазымынан кеткеннен кейін, сыбайлас жемқорлық айыптары бойынша импичмент процесі жалғасты. Коллор Сенат тарапынан кінәлі деп танылды және сегіз жылға (1992–2000) сайлау құқығынан айырылды. Кейіннен Бразилияның Жоғарғы Федералды Сотында өткен сот процесінде, жеткілікті дәлелдердің болмауына байланысты, қарапайым қылмыстық айыптардан ақталды. Фернандо Коллор саяси отбасында дүниеге келген. Ол бұрынғы сенатор Арнон Афонсо де Фариас Мелло мен Леда Коллордың (бұрынғы Еңбек министрі Линдольфо Коллордың қызы, оның әкесі Алагоас штатының бұрынғы губернаторы және Арнон де Мелло ұйымының иесі, штаттық телеарна TV Gazeta de Alagoas-ты басқаратын медиа конгломераты) ұлы. "Коллор" – анасының әкесі Линдольфо Леопольдо Бокель Коллордан тараған неміс тегіндегі Кёлер фамилиясының португал тіліне бейімделуі. Коллор 2007 жылдың ақпанынан 2023 жылдың ақпанына дейін Алагоас штатының сенаторы болды. Ол алғаш рет 2006 жылы сайланды және 2014 жылы қайта сайланды. 2017 жылдың тамызында Бразилияның Жоғарғы Федералды Соты Коллорды 2010-2014 жылдар аралығында Petrobras компаниясының еншілес компаниясы BR Distributor-дан шамамен 9 миллион АҚШ доллары көлемінде пара алғаны үшін айыптады.

Ерте мансап

Фернандо Коллор 1949 жылғы 12 тамызда Леда Коллордың (1916-1995) және Арнон Афонсо де Фариас Мелоның (1911-1983) отбасында дүниеге келді. Оның әкесі Алагоас штатының губернаторы, кейін сенатор болды. Оның екі ағасы – Педро мен Леопольдо, екі әпкесі – Лединья мен Ана бар. Оның атасы Линдольфо Коллор (1890-1942) 1824 жылы Бразилияға келген алғашқы неміс иммигранттарының тікелей ұрпағы еді. Рио-де-Жанейрода туылғанына қарамастан, Фернандо балалық шағын Масейо, Рио-де-Жанейро және Бразилиа қалаларында өткізді. Коллор 1972 жылы Алагоас федералды университетінде экономика ғылымдары мамандығы бойынша бітірді. Сол жылы ол отбасылық медиа конгломераты басқаратын «Газета де Алагоас» газетінің президенті болды. 1975 жылы ол алғашқы әйелі Сели Элизабет Джулия Монтейро де Карвальоға үйленді, олардан екі бала дүниеге келді. 1984 жылы ол Розан Мальтаға (кейін бірінші ханым атанды) екінші рет үйленді, бірақ олардан бала болмады. 2006 жылы ол Каролина Медейросқа үйленді, олардан екі бала туды. Сонымен қатар, Коллордың заңды емес баласы да бар. 1976 жылы Коллор бразилиялық футбол клубы «Centro Sportivo Alagoano» (CSA) президенті болды. Саясатқа қадам басқаннан кейін, ол 1979 жылы Алагоас штатының астанасы Масейоның мэрі болып тағайындалды (Ұлттық жаңарту альянсы партиясы), 1982 жылы федералды депутат болып сайланды (Демократиялық әлеуметтік партия), ал 1986 жылы Солтүстік-Шығыс Алагоас штатының губернаторы болып сайланды (Бразилиялық демократиялық қозғалысы партиясы). Губернатор болып қызмет еткен кезінде ол мемлекеттік қызметкерлердің жоғары жалақысына қарсы күрескендігі үшін танымал болды, оларды «маражалар» (махараджалар) деп атады (бұл оларды жерлерін үкіметке бергені үшін үкіметтен жалақы алған Үндістанның бұрынғы ханзадаларымен салыстыру еді). Оның саясаты мемлекеттік шығындарды қаншалықты азайтқаны туралы пікірлер қарама-қайшы, бірақ бұл саяси позиция оны елде танымал етті. Бұл оның саяси мансабын дамытуға көмектесті, бүкіл ел бойынша теледидарда көрсетілген арқасында (осындай кішкентай штаттың губернаторы үшін бұл ерекше жағдай еді). Алагоас губернаторы қызметін атқарып, ұлттық беделге ие болғанына қарамастан, ол президенттікке кандидат ретінде жемқорлыққа қарсы және қалыпты жағдайға қарсы күрескендігіне қарамастан, Масейо қаласының мэрі болған кезінен бастап жемқорлыққа қатысты даулар оны қуып жете берді. Одан бұрын, Ұлттық конгресте Федералды депутат болып жұмыс істеген кезінде, ол өте жайлы саясатшы ретінде танылды, тек отбасы бизнесіне пайда әкелетін заң жобаларын ұсынды.

Төрағалық етуі (1990-1992)

1989 жылы Коллор 35 миллион дауыспен екі кезеңді президенттік сайыста Луис Инасио Лула да Силваны жеңіп шықты. 1989 жылдың желтоқсан айында, екінші кезеңге дейін бірнеше күн қалғанда, кәсіпкер Абилио Диниз сенсациялық саяси ұрлаудың құрбаны болды. Кейбір тараптар бұл әрекетті Луланың жеңіс мүмкіндігін жоюға бағытталған саботаж деп санайды, оның себебі ұрлауды солшылдармен байланыстыру болды. Сол кезде Бразилия заңнамасы сайлау күніне дейінгі күндері партиялардың бұқаралық ақпарат құралдарында сөйлеуіне тыйым салған. Сондықтан Луланың партиясы (ПТ) ұрлауға қатысы бар деген айыптауларды жоққа шығару мүмкіндігіне ие болмады. Коллор Сан-Паулу штатында көптеген белгілі саяси тұлғаларды жеңді. 29 жылдан кейін халықтың тікелей дауысымен сайланған Бразилияның тұңғыш президенті Коллор өкіметке келген алғашқы жылдарында инфляциямен күресті, ол кейде айына 25%-ға дейін жететін. Ол қызметке кірген күні-ақ, өзінің қаржы министрі Зелия Кардосо де Мелло (Коллормен туыстық байланысы жоқ) жүзеге асырған Plano Collor (Collor жоспары) атты жобаны іске қосты. Бұл жоспар айналымдағы ақша мөлшерін азайту мақсатында, тұтынушылардың банктік шоттарының үлкен бөлігін қолма-қол ақшаға айналдыруға болмайтын мемлекеттік облигацияларға міндетті түрде түрлендіруді көздеді, сонымен бірге жоғары инфляциямен күресу үшін ақша басып шығару көлемін арттырды.

Еркін сауда, жекешелендіру және мемлекеттік реформалар

Зелия Бразилияның қаржы министрі болған кезінде елде маңызды өзгерістер орын алды, оны ISTOÉ журналы мемлекеттік басқарудың көптеген деңгейлерінде «көре алмаған төңкеріс» деп сипаттады: «жекешелендіру, нарықты еркін саудаға ашу, өнеркәсіпті жаңғыртуға ынталандыру, жоғары инфляцияны уақытша бақылау және мемлекеттік қарызды азайту». Коллор билікке келгенге дейінгі айда жоғары инфляция ай сайын 90 пайызды құрады және артып келеді. 50,000 крузейродан (сол кезде шамамен 500 АҚШ доллары) астам сомадағы барлық шоттар бірнеше аптаға тоқтатылды. Ол жалақы мен бағаны қатыруды, сондай-ақ мемлекеттік шығыстарды күрт қысқартуды ұсынды. Халық бұл шараларды ынтасыз қарсы алды, бірақ көптегендер жоғары инфляцияны тоқтату үшін радикалды шаралар қажет деп ойлады. Бірақ бірнеше айдың ішінде инфляция қайтадан өсіп, айына 10 пайызға жетті. Өкіметтік қызметін атқару кезінде Коллор сыбайлас жемқорлық схемасын қолдады деген айыптамаларға ұшырады. Бұл айыптамалар үкіметке ауыр тиді және Коллор мен оның командасын институционалдық дағдарысқа алып келді, бұл қаржы министрі Зелияға дейін сенімсіздікке әкелді. Зелия басқарған «Коллор I» жоспары «Коллор II» жоспарын іске асыру арқылы жаңаландырылатын болады; үкіметтің беделін жоғалту бұл жоспарды қысқа мерзімді және тиімсіз етеді. «Коллор» жоспары кезінде жылдық инфляция бастапқыда 1990 жылы (Коллордың үкіметтегі алғашқы жылы) 30 000 пайыздан 1991 жылы 400 пайызға дейін төмендетілді, бірақ содан кейін 1992 жылы (ол қызметтен кеткенде) 1020 пайызға дейін өсті. 1994 жылы (оның биліктен кеткенінен екі жыл өткен соң) инфляция 2294 пайызға дейін өсті. Кейінірек Зелия «Коллор» жоспары инфляцияны тоқтатпағанын мойындады, бірақ сондай-ақ былай деді: «Біздің өте қиын жағдайларда ұлттық қарызды теңестіргенімізді және коммерциялық ашылумен бірге «Реал» жоспарын іске асырудың негізін қалағанымызды анық көруге болады». Итамар Франко (Коллордың серігі), Фернандо Энрике Кардозу (Франко кабинетінің мүшесі) және Лула да Силва. Коллордың әкімшілігі 15 түрлі компанияны (оның ішінде Acesita) жекешелендірді және Embraer, Telebrás және Companhia Vale do Rio Doce сияқты бірнеше басқа компанияларды жекешелендіру процесін бастады. Макгилл университетінің саяси ғылымдар профессоры Филипп Фошердің айтуынша, саяси дағдарыс пен жоғары инфляция Коллордың беделін әлсіретті және бұл саяси вакуумда Педро Коллордың (Фернандо Коллордың інісі) айыптаулары және оның саясатынан зиян көретінін ойлаған басқа да әлеуметтік және саяси топтардың ықпалымен импичмент процесі басталды. 1992 жылдың 26 тамызында Конгресс соңғы тергеуді мақұлдады. Есепте Фернандо Коллордың жеке шығыстарын Пауло Сезар Фариас өзінің сыбайлас жемқорлық схемасы арқылы жинаған қаражат есебінен төлегенінің дәлелдері бар екендігі айтылды. Нәтижесінде, Бразилияның баспасөз қауымдастығының президенті Барбоса Лима Собриньо және Бразилияның адвокаттар қауымдастығының президенті Марсело Лавенер Машадоның Депутаттар палатасына жолдаған өтініште Коллордың жауапкершілік қылмыстары жасағаны (Бразилиядағы «ауыр қылмыстар мен құқық бұзушылықтар», мысалы, билікті теріс пайдалану) айтылды, бұл Конституция мен заңдарға сәйкес қызметтен алынуға негіз болады. Бразилияда президентті импичментке тарту туралы ресми өтінішті корпорациялар немесе мемлекеттік мекемелер емес, бір немесе бірнеше жеке азаматтар беруі керек. 1992 жылдың 1 қыркүйегінде берілген ресми өтінішпен импичмент процесі басталды. Депутаттар палатасы импичмент туралы өтінішті зерттеу үшін 1992 жылдың 3 қыркүйегінде арнайы комитет құрды. 1992 жылдың 24 қыркүйегінде комитет импичмент туралы өтінішті мақұлдауға дауыс берді (32 дауыс жақтады, бір дауыс қарсы, бір дауыс дауыс берілмеді) және депутаттар палатасының толық құрамы импичмент туралы айыптауды қабылдауын ұсынды. Бразилия Конституциясына сәйкес, импичмент процесі үшін Сенат депутаттарының үштен екісі дауыс беруі керек болды. 1992 жылдың 29 қыркүйегінде Коллор депутаттар палатасы тарапынан оның мүшелерінің үштен екісінен астамы келісе отырып, импичментке ұшырады. Шешімді дауыс беру барысында 441 депутат импичмент айыптарын мойындауға дауыс берді, ал 38 депутат қарсы дауыс берді. 1992 жылдың 30 қыркүйегінде айыптау ресми түрде Депутаттар палатасынан Сенатқа жіберілді және жоғарғы палатада импичмент бойынша іс-қимыл басталды. Сенат бұл істі қарастыру үшін және барлық заңды рәсімдер орындалғанын анықтау үшін комитет құрды. Комитет өзінің баяндамасын ұсынды, онда импичмент айыптары Конституция мен заңдарға сәйкес келеді және Сенат президенттің іс процесін жүргізу үшін сот ретінде ұйымдасуын ұсынды. 1992 жылдың 1 қазанында бұл баяндама Сенаттың отырысында ұсынылды және Сенат толық құрамы оны қабылдап, іс процесін жалғастыруға келісті. Сол күні Федералды Жоғарғы Соттың сол кездегі төрағасы сот процесінің басталғаны туралы хабарланды және процеске төрағалық етуді бастады. 1992 жылдың 2 қазанында Коллор Бразилия Сенатынан ресми шақыру алды, онда Сенат баяндаманы қабылдағанын және ол енді импичмент ісінде күдікпенің нысаны екенін білдірді. Бразилия Конституциясына сәйкес, шақыру қағазын алғаннан кейін Коллордың президенттік өкілеттіктері 180 күнге тоқтатылды және вице-президент Итамар Франко атқарушы президент болды. Сенат вице-президент кеңсесіне де ресми хабарлама жіберді, президенттің қызметтен шеттетілгенін және ол енді атқарушы президент екенін хабарлады. Желтоқсан айының соңына қарай Коллор Сенат тарапынан айыпталып, қызметтен алынатыны анық болды. Осыны болдырмау үшін Коллор 1992 жылдың 29 желтоқсанында іс процесінің соңғы күнінде отставкаға кетті. Коллордың отставка туралы хаты оның адвокаты Сенаттың отырысында оқыды және Конгресс отставканы ресми түрде қабылдап, президенттік лауазымды бос деп жариялау үшін және Франконы қызметке енгізу үшін бірлескен отырысқа жиналды. Алайда Франконың қызметке кіргеннен кейін Сенат Жоғарғы Сот төрағасы төрағалық ететін импичмент соты ретінде отырысын жалғастырды. Коллордың адвокаттары Коллордың отставкасымен импичмент ісін тоқтатуға және мәселені шешпестен жабуға болады деп мәлімдеді. Бірақ Коллорды қызметтен алуға қарсы адвокаттар сот процесін жалғастыру керек екенін, күдікпенің кінәлі екені немесе кінәсіз екені анықталуы керек екенін айтты, өйткені импичмент айыптары бойынша сотталған жағдайда саяси құқықтарынан 8 жылға айырылуы мүмкін. Сенат сот процесін жалғастыруға дауыс берді. Сот қызметтен алыну жазасының қажеттілігі жойылғанымен, бұрынғы президенттің кінәлі немесе кінәсіз екенін анықтау маңызды екенін, өйткені импичмент айыптары бойынша сотталған жағдайда мемлекеттік қызметте жұмыс істеуге 8 жылға тыйым салынады деп шешті. Сенат сот процесі басталғаннан кейін күдікпенің президенттік лауазымнан бас тарту арқылы соттан қашуға құқығы жоқ екенін анықтады. Кейінірек, 1992 жылдың 30 желтоқсанының таңғы сағаттарында Сенат қажетті үштен екі көпшілік дауыспен бұрынғы президентті импичмент айыптары бойынша кінәлі деп тапты. Сенаттың 81 мүшесінің 79-ы соңғы дауыс беруге қатысты: 76 сенатор бұрынғы президентті кінәлі деп таныды, ал 3-і ақтауға дауыс берді. Коллор бұрыннан отставкаға кеткендіктен қызметтен алу жазасы қолданылмады, бірақ сот шешімімен Сенат Коллорға 8 жылға мемлекеттік қызметте жұмыс істеуге тыйым салды. Дауыс беруден кейін Сенат Бразилияның сот шешімінің қорытындыларын және бұйрықтарын қамтитын ресми жазбалық пікірді жариялады.

Коллордың импичмент нұсқасы

Қызметтен алынғаннан кейін бірнеше жыл бойы Коллор веб-сайтты ұстап тұрды, бірақ ол қазірде қолжетімсіз. Сыбайлас жемқорлыққа қатысты айыптаулар төңірегіндегі оқиғаларды талқылау кезінде бұрынғы сайтта былай делінген: «Бразилия тарихындағы ең ауқымды тергеудің екі жарым жылынан кейін Бразилияның Жоғарғы соты оны барлық айыптаулардан ақтап берді. Бүгінде ол оппозициялық үкіметтің барлық мүдделері мен секторларының тергеуімен расталған, ресми түрде таза тарихы бар Бразилиядағы жалғыз саясаткер. Сонымен қатар, президент Фернандо Коллор тергеуді бастауға рұқсат беретін бастапқы құжатқа қол қойды».

Төрайымнан кейінгі кезең

2000 жылы Коллор Бразилияның Еңбек жаңарту партиясына (PRTB) қосылды және Сан-Паулу қаласының мэрі лауазымына үміткер болды. Оның кандидатурасы сайлау органдары тарапынан жарамсыз деп жарияланды, себебі оның саяси құқықтары өтініш беру мерзіміне дейін тоқтатылған болатын. 2002 жылы саяси құқықтары қалпына келтірілген соң, ол Алагоас штатының губернаторы лауазымына үміткер болды, бірақ қайта сайлануға тырысқан Роналдо Лессадан жеңілді. 2006 жылы Коллор Алагоас штатынан Федералдық Сенатқа 44,03% дауыспен сайланды, ол Лессаға қарсы қайтадан сайлауға түсті. Келесі жылы ол PRTB-ден шығып, Бразилияның Еңбек партиясына (PTB) өтті. 2009 жылдың наурыз айынан бастап Коллор Сенаттың Инфрақұрылым комиссиясының төрағасы болып табылады. 2010 жылы Коллор Алагоас штатының губернаторы лауазымына тағы да үміткер болды. Бірақ ол жарыстан жеңіліп, үшінші орынды иеленді, Лесса мен қазіргі губернатор Теотонио Вилела Фильодан кейін қалды, осылайша екінші турға өте алмады. Бұл Коллордың сайлаудағы екінші жеңілісі болды. 2014 жылы Коллор 55% дауыспен Сенатқа қайта сайланды. 2015 жылдың 20 тамызында Бразилияның Бас прокуроры Коллорды жемқорлыққа қатысты айыптады, бұл "Автожуу" операциясының (Operação Lava Jato) нәтижесі болды. Тергеуге кедеріс келтірмеу үшін айыптаудың толық мәліметтері құпия сақталды. 2016 жылы Коллор PTB-дан шығып, сол кезде Конгресте өкілі жоқ, шағын христиандық-демократиялық партияға (PTC) қосылды. Сондай-ақ, ол сенатор ретінде Русефке импичмент жүргізуге дауыс берді. 2019 жылы Коллор PTC-ден шығып, Республикалық партияның әлеуметтік тәртібіне қосылды. 2022 жылы Коллор Республикалық партиядан шығып, Бразилияның Еңбек партиясына (қазіргі) қайта қосылды. Сол жылы 2022 жылы Коллор Алагоас штатының губернаторы лауазымына үміткер болды, үшінші орынды алып, екінші турға өте алмады. Коллор 14,57% дауыс жинады. 2023 жылы Бразилияның Жоғарғы Федералдық Соты Коллорды ақшаны жылыстау және жемқорлық қылмыстары бойынша кінәлі деп таныды. Ол Petrobras компаниясынан 30 миллион реал көлемінде пара алған деген айып тағылды.