Кіріспе

Бразилиялық революционер, саясаткер және Коммунистік партияның бас хатшысы (1898-1990)

Луис Карлос Престес (3 қаңтар 1898 жыл – 7 наурыз 1990 жыл) – бразилиялық революционер және саясаткер, 1943 жылдан 1980 жылға дейін Бразилия Коммунистік партиясының бас хатшысы, ал 1946 жылдан 1948 жылға дейін Федералды округтің сенаторы болды. Бразилиядағы жетекші коммунистердің бірі, Престес көптеген адамдар тарапынан Бразилияның ең харизматикалық, бірақ трагикалық тұлғаларының бірі ретінде қарастырылады. Ол 1924 жылғы тенентист көтерілісіне басшылық етті және Бразилия коммунистік қозғалысымен жұмыс істеді. 1924 жылғы экспедиция Престеске «Үміт салт аттысы» деген лақап атын сыйлады. 1924 жылдан бастап, жас әскери офицер ретінде Престес сәтсіз әскери көтерілістің жетекші тұлғасы болды. Көтеріліс сәтсіз аяқталғаннан кейін, ол «Престес колоннасы» деп белгілі көтерілісшілер тобын алып, Бразилияның шалғай ішкі аймағында 14 000 мильдік үш жылдық саяхат жасады. Бұл, халықтың үкіметке қарсылығын оятуға бағытталған сәтсіз әрекет болды. Ақырында, көтерілісшілер Боливияға жер аударылды. Бұл әрекет сәтсіз болғанымен, ол халыққа романтикалық кейіпкер ретінде танылды. Кейін ол Бразилия Коммунистік партиясының бас хатшысы болды, ол мемлекеттік қарыз төлеуін тоқтатуды, шетелдік компанияларды мемлекеттік меншікке алуды және жер реформасын жақтады. 1935 жылы болған көтерілістен кейін тұтқындалып, жасөспірім Эльза Фернандесті өлтіруге бұйрық бергені үшін 30 жылға сотталды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін босатылып, кейін қысқа мерзімге сенатор болып қызмет етті. Ол Бразилиядағы Варгас дәуірінде коммунистік оппозицияның өкілі болды. 1980-жылдары Престес Бразилия Коммунистік партиясын марксистік-лениндік философиядан бас тартты деп айыптады. 1980 жылы басшылықтан алынып, 1984 жылы партиядан шығарылды. 1989 жылғы президент сайлауында Фернандо Коллор де Мелло жеңіске жеткен орталық-солшыл кандидат Леонель Бризоланың үгіттемесіне қатысты.

Ерте өмір және Тененте бүлігі

Престес 1898 жылғы 3 қаңтарда Рио-Гранде-ду-Сул штатының ең оңтүстік бөлігіндегі Порту-Алегре қаласында дүниеге келген. Оның әкесі әскерде офицер болған. Әкесі оларды тастап кеткеннен кейін отбасы қаржылық қиындықтарға тап болғандықтан, Престес 21 жасында Рио-де-Жанейродағы Реальенго әскери мектебіне түсті (сол жерде болашақ әріптестері Антониу де Сикейра Кампус және Эдуардо Гомес та оқыған). 1919 жылы әскери білімін аяқтады. Әскери инженерлік мамандығын таңдап, курсын бірінші болып бітірді. 1922 жылғы көтерілісті жоспарлауда маңызды рөл атқарғанымен, Престес тағдырлы "18-ші наурыз" күнін жіберіп алды, себебі көтеріліс басталған кезде ол ішек талмасымен ауырғандықтан төсекке жатқан еді. Престес көтеріліске тікелей қатыспағандықтан, ол кейбір әріптестері сияқты түрме жазасынан құтылды, бірақ Рио-Гранде-ду-Сулға ауыстырылды. 1924 жылғы көтеріліс Бірінші Республиканы қайтадан құлатуға тырысқанда, Престес Тенентес қозғалысында жетекші рөлге көтерілді, бұл қозғалыс 1922 және 1924 жылдардағы көтерілістерде төменгі шендегі офицерлердің атқарған рөліне байланысты осылай аталды. 1924 жылдың шілдесінде Сан-Паулуды уақытша басып алуға қатыспағанымен, Престес гарнизонды басып алуға жасаған сәтсіз әрекеттен кейін Сан-Паулудан келген көтерілісшілермен кездесіп, "Престес колоннасы" деп белгілі болған біріккен топқа жетекшілік етті. Оның болашақ саяси бағытын ескере отырып, Престес Сикейра Кампостың халықаралық саяси аренада коммунистермен байланыс орнату туралы ұсынысын қабылдамауы өте ирониялық. Шамамен 3 жыл бойы колонна Бразилияның он үш штаты бойынша 25 000 километр (16 000 миль) жол жүрді. Олигархиялық Бірінші Республиканың (1889–1930) саясаты мен шараларына қарсылық білдіру мақсатымен құрылған колонна Бірінші Республикаға тікелей қауіп төндіре алмады, бірақ үкіметтің Престес колоннасын ұстап, жою әрекеттеріне қарсы тұруға жеткілікті күшті болды және 1927 жылы Боливияға жер аударылды. Үкімет күштерінен жеңіліске ұшырамай қалу қабілеті Престесті Бразилияда да, халықаралық аренада да халық батыры етті.

Шет елде (19271930)

Боливияда болған кезінде Престес британдық "Bolivian Company Limited" компаниясы үшін жол салу, санитария және басқа да инфрақұрылымдық жобаларда жұмыс істеді. 1927 жылдың соңында Бразилия Коммунистік партиясының (Бразилия Коммунистік партиясы; PCB) бас хатшысы Астрожилдо Перейра Престестеспен кездесу үшін Боливияға келді. Сапары аясында ол Престеске марксистік еңбектер қалдырып, Бразилия Коммунистік партиясымен одақ құруды ұсынды. Иронияға орай (Престестің болашақ саяси бағытын ескере отырып), лейтенант Перейраның ұсынысын қабылдамады, 1928 жылдың соңына дейін Боливияда қалды, содан кейін Аргентинаға барып инженер болып жұмыс істеді. Осы кезде Престес марксистік еңбектерді оқып, социализм идеяларымен сүйісіп, осы процеске Аргентина коммунистік саясатының маңызды тұлғасы Родольфо Гиолдимен және 1930 жылдан 1934 жылға дейін Оңтүстік Америкада Коммунистік Интернационалдың өкілі болған Август Клейнмен болған әңгімелері де көмектесті.

1930 жылғы революция

Тентелер көтерілісі "кофе мен сүт" коронализм саясатының аяқталуын және әлеуметтік реформалардың басталуын білдірді. 1930 жылғы революция Бразилияның Ескі Республикасын жойды. Көптеген орташа көзқарастағы тененттер қосылды, бірақ Престес қосылмады, 1930 жылғы революция Гетулио Варгасты Бразилияның уақытша президенті етіп тағайындады. Тененттер оны қолдағанмен, Варгас әлдеқайда консервативті тұлға болды. Тененттер Престестің Варгасқа қосылуын қалағандықтан, Престес Порту-Алегреде онымен кездесіп, екі сағат бойы социалистік революция туралы идеясын түсіндірді. Варгас Престестен қатты әсер алды және тіпті революциялық мақсат үшін 800 контос де рейс (сол кезде шамамен 400 000 доллар, немесе 2017 жылы шамамен 5 860 000 доллар) сыйлады. Дегенмен, Престес Варгасты буржуазиялық революцияның жетекшісі деп есептеді және Либералдық Альянс тек бір олигархиялық жүйені екіншісімен алмастырады деп ойлады, сондықтан тағдырлы шешім қабылдап, бас тартты. Ол Либералдық Альянс пен Бірінші Республикадан өзгеше "үшінші жол" – Революциялық әрекет лигасының құруын қалады, бірақ бұл қозғалыс тұрақты болу үшін жеткілікті жақтастар таба алмады. Бразилия саясаты мен қоғамын талдауда марксистік көзқарасты ұстанса да, партия құрылымында интеллектуалдарды жұмысшылармен алмастыра бастаған Бразилия Коммунистік партиясынан шеттетілді. Соңында, Престес тағы да өз еркімен эмиграцияға кетті, бұл жолы Уругвайға.

Марксизмге бейімделу

1931 жылы ол КСРО-ға инженер болып жұмыс істеуге және коммунизмді зерттеуді жалғастыруға кетті. 1934 жылдың соңында, өзінің болашақ әйелі Ольга Бенариомен бірге, оған күзетшілік етуге тапсырылған Коммунистік Интернационалдың агентымен, Бразилияға оралу үшін Кеңес Одағынан қайтып келді. 1935 жылы ол Коммунистік Интернационалдың атқару комитетінің мүшесі болып тағайындалды және Сталиннің сенімін жеңіп алды делінеді. Сол жылы ол Варгастың ұйымдасқан еңбекке қарсы күресіне қарсы тұрған социалистер, коммунистер және басқа да прогрессивтілерден құралған солшыл халықтық фронт – Aliança Nacional Libertadora (Ұлттық Азаттық Альянсы) (ANL) басшысы болды, бұл партия коммунистік партиямен басқарылды. Осы кезде Бразилияның заңды президенті атанған (енді тек уақытша емес) Гетулио Варгас авторитарлық үкімет құруға ұмтылды. 1934 жылдан бастап күшті болған жағдайларда, ол өзінің коалициясын сақтап қалу үшін Престес бастаған солшыл оппозицияны зорлық-зомбылық пен мемлекеттік террор арқылы басып тастауға тырысты. Варгас Бразилияның аграрлық олигархиясымен және қалалық Бразилияда үлкен қолдауға ие болған фашистік қозғалыс – интегралистермен одақтасты. Варгастың саяси күші Бразилия Конгресін коммунистік қозғалыстың өсуіне жауап беруге мәжбүр етті. Эдуардо Гомес, Джураси Магалхаес және Жуарес Тавора сияқты бұрынғы «тенентелер» мен әріптестер оңға қарай бет бұрғанда, Престес 1930 жылы оның билікке келуін қолдағаннан кейін Варгас үкіметіне көңілі тоңды. Престес ANL-ға қосылғаннан кейін, 1935 жылы оның қатары өсті және ANL өзін тым сенімді сезінген кезде Варгас үкіметін құлатуға шақыратын манифест жариялады. Варгас бұл мүмкіндікті пайдаланып, ANL-ді заңсыз ұйым деп жариялады. Престес және ANL-дың басқа мүшелері 1935 жылдың қараша айында Рио-Гранде-ду-Нортеде көтеріліс ұйымдастырғанда, Варгас үкіметі оны жылдам басып тастады. Варгастың ниетін дұрыс бағаламаған ANL, Варгасқа өзінің билігін нығайтуға мүмкіндік беретін сылтау жасады, соның салдарынан ол үкіметінің көптеген сыншыларын және қарсыластарын қуғынға түсірді. Престес алғашқы қуғын толқынынан құтылды, бірақ 1936 жылдың наурызына қарай ол да, Ольга да тұтқындалды. Ольга шетелдік азамат болғандықтан, Варгас оны жүкті күйінде нацистік Германияға қайтарды. Көтеріліс сәтсіз аяқталғаннан кейін, көшбасшылар тұтқындалып, 1937 жылы бүлік шығару айыптарымен сотталды. Престес 16 жылға бас бостандығынан айырылды. 1943 жылы, әлі түрмеде отырғанда, ол Бразилия Коммунистік партиясының бас хатшысы болып сайланды.

Түрмеге қамау

Варгастың саяси күшінің артуы нәтижесінде, Бразилия Конгресі 1935 жылғы наурызда қабылданған Ұлттық қауіпсіздік туралы заң бойынша барлық солшыл оппозицияны «ұлтқа қарсы» деп жариялады. Жаңа заң Президентке АНЛ-ді таратуға мүмкіндік берді. Жаңа төтенше өкілеттіктермен күшейтілген федералды үкімет, тұтқындаулар, азаптаулар және тез соттар арқылы солшылдарға қарсы кең ауқымды шаралар қолданды. 1935 жылдың ортасына қарай Бразилия саясаты күрт тұрақтандырылды. Шілдеде үкімет АНЛ-ге қарсы қимыл жасады, әскерлер кеңселерге шабуылдап, үгіт материалдарын тәркіледі, құжаттарды алып қойды және көшбасшыларды тұтқындады. АНЛ қарашада қарулы көтеріліс жасады, бірақ ол тез жеңіліске ұшырады. Еуропадағы фашистік үкіметтер сияқты, авторитарлық режим Престесті түрмеге қамап, азаптап, коммунистік қозғалысты мемлекеттік террор арқылы зорлықпен басып тастады. Варгас Бразилияның фашистік қозғалысын және «Интегрализм» деп аталатын, Плиньо Сальгадо басқаратын жарымәскери ұйымдарын өз пайдасына қаратуға тырысты, ол антисемитизмнің күшеюіне көз жұмды және жаңа қолдаушыларын ынталандыру үшін Престестің әйеліне қарсы шаралар қолданған болуы мүмкін. Варгас жүкті неміс еврейі, Луис Карлос Престестің әйелі Ольга Бенарионы нацистік Германияға қуды, онда оны кейіннен нацистік тұтқындар концлагерде өлтірді.

Саяси мансап

1945 жылы Варгас фашистік үлгідегі автократиядан бас тартып, 1943 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс одақтастарымен жақындасқаннан кейін саяси тұтқындар босатылды. Престес 1945 жылғы мамыр айында саяси тұтқындарға арналған амнистия кезінде түрмеден босатылды. 1945 жылдың қазан айында Варгас режимі құлатылғаннан кейін жаңа сайлаулар өтті. Престес Варгастың саясатын өткір бағалап, «Гетулио өте икемді. Фашист болу сәнге айналғанда, ол фашист болды. Енді демократиялық болу сәнге айналғандықтан, ол демократ болады» деді. Өзіне және әйеліне жасалған қатысуларға қарамастан, Престес ұлттық біртүтастық атынан Варгасқа қолдау көрсетті. Ол тағы да саяси аренаға енді. Президенттік сайлауға дейін 6 айдай уақыты болған Престес 4000-қа жуық мүшесі бар Коммунистік партияны қайта ұйымдастыруға кірісті. Коммунистер келесі сайлауда бұрын-соңды болмаған күш көрсетіп, шамамен 700 мың немесе жалпы дауыс берушілердің 15 пайызын жинады. 1945 жылғы 2 желтоқсанда өткен сайлауда Престес Федералды округтың сенаторы лауазымына үміткерлер арасында ең көп дауыс жинады. Алайда Престестің сайлануы «суық соғыстың» басталуымен бірге болды. Сенатор ретінде Престес 1946 жылы жаңа конституцияны жазуға қатысты. Сол айдың соңында Варгас либералды реформаларына байланысты әскерилердің оңшыл қанатынан құлатылды; коммунистік қозғалыс тағы да қуғынға ұшырады. 1947 жылғы мамыр айында Бразилия үкіметі Коммунистік партияны тыйым салып, Конгресс оның коммунистік мүшелерін қуып жіберді. Престес дереу жасырынған және 10 жыл бойы жер астында жұмыс істеді. 1950 жылғы сайлауда ол кандидаттардың ешқайсысын қолдамады және 1954 жылы Варгастың өзіне-өзі қол жұмсағанға дейін оның президенттігін ашық сынады. 1955 жылы Престес Юсселино Кубичекке қолдау көрсетті және ПХБ тыйым салынған кезде де қоғамдық өмірге белсенді қатыса бастады. 1961 жылғы тамызда Жанио Квадростың кенеттен отставкасынан кейін Жоао Гуларт президенттік лауазымға тағайындалғанда, Престес сол жақтағылар сияқты (тек ПХБ ғана емес) Бразилияның жұмысшылары мен шаруалары үшін нақты реформа жасау мүмкіндігін көрді және ол Бразилиядағы реформаларды жеделдету үшін Гулартқа үнемі қысым жасады. Әрине, суық соғыстың шиеленісі кезінде орта таптар, консерваторлар және әскерилер Гуларттың солға қарай бұрылысында коммунизмнің көлеңкесін көрді; коммунистік «диктатураны» болдырмауға бел буған әскерилер Гулартты құлатып, оның орнына консервативті диктатураны орнатты. Тағы бір рет оңшыл режимнің астында қалған Престес тағы да жасырын өмірге көшіп, содан кейін эмиграцияға кетті, өйткені әскерилер Грегорио Безерра сияқты басқа да ПХБ-ның ардагер мүшелерін нысанаға алды. Тіпті бұрынғы «тененте» Эдуардо Гомес әскери диктатура кезінде Әскери-әуе күштерінің министрі болған кезде, бұрынғы «тененте» Луис Карлос Престес әскери қуғын-сүргіннен үнемі аулақ болуға тырысты. Бірақ бұл Престестің проблемаларының ең кішісі емес еді. Бразилиялық коммунизмнің жетекшісі ретінде танылған Престестің рөлі 1960 жылдары Марксизмнің әлемдік және Бразилиядағы әртүрлілігінен өзгере түсті. Гетулио Варгастың қорғауындағы Жоао Гуларттың (1961-1964) президенттігі кезінде, Рио-Гранде-ду-Сулдан келген тағы бір «гаучо», үкіметтің тарихи тұрғыдан құқығынан айырылған жұмысшы сыныбы мен шаруаларға, тіпті Луис Карлос Престес басқаратын Коммунистік партияға жақындығы да ерекше болды. Гуларт Варгастың реакциялық күштермен құлатылғанға дейін интегралистермен жасағандай, коммунистік қозғалысты қолға алуға тырысқандай көрінді. Престес тағы да түрмеге қамалып, коммунистік қозғалыс қуғынға ұшырады. «Тененте» бүлігінің сәтсіз аяқталуы және Варгастың коммунистік қозғалысты басуы Престесті және оның кейбір жолдастарын өмірінің соңына дейін қарулы қақтығысқа күмәнді қарады. Оның қалыптасқан күмәнділігі кейін 1960 жылдардың басында Бразилия Коммунистік партиясындағы қатал маоистер мен православиелік Мәскеудің ықпалындағы бостандықшылар арасындағы тұрақты жарылысқа себеп болды. Престес Бразилия Коммунистік партиясы (ПКБ) деп аталатын партияның кеңесшіл фракциясын басқарды, ал маоистер Бразилия Коммунистік партиясын (ПКдоБ) құрды. Маоистер 1964 жылдан кейін жер астына шығып, әскери диктатураға қарсы қалалық соғысқа қатысқанмен, Престестің тобы бұған қарсы шықты.

Кейінгі өмір және өлім

1970 жылы Престес екінші әйелі Мария Престес және балаларымен Мәскеуге кетіп, он жыл өткен соң саяси қылмыскерлерге кешірім берілгеннен кейін ғана Бразилияға оралды. 1970-ші жылдардың ортасында диктатура басқа қарулы солшыл қозғалыстарды тиімді түрде жойғаннан кейін, назарын Бразилия Коммунистік партиясына (ПХБ) бұрды, оның ірі жетекшілерін нысанаға алып, өлтірді. Алайда, сол кезде Престес бірнеше жылдан бері эмиграцияда болып кеткен еді. Нәтижесінде, Престес 1979 жылғы әскери кешірімінің арқасында Бразилияға оралды, ол саяси тұтқындар мен эмигранттарды кешірді (сонымен қатар, режимнің қарсыластарын азаптауға немесе өлімге кесуге қатысқан әскерилер мен шенеуніктерге де кешірім берді). Бразилия Коммунистік партиясының беделді тұлғасы саналған Престес қайтып келгеніне қарамастан, партияның қалдықтары Бразилия демократияға қайтып келгенде қандай бағытты ұстану керектігі мәселесінде бөлініп қалды, институционалдық өткелді қолдау керек пе, әлде радикалды төңкеріс талап етілу керек пе деген сауалдар туды. Көптеген адамдар Престестің Бразилиядағы солшылдар үшін тарихи маңызын мойындаса да, 80 жастан асқан ол енді тиісті басшы емес деп ойлады және ол ПХБ-ның бас хатшысы лауазымынан алынған. Ол Бразилияның Демократиялық Еңбек партиясын қолдады және 1989 жылы Леонель Бризоланың президенттік науқанына қатысты. Өмірінің соңғы күндерінде, жақында қалтасы бос қалған Престес көбінесе ұзақ жылдар бойы коммунизмді жақтаған және Бразилиадағы көптеген ғимараттардың дизайнын жасаған архитектор Оскар Нимейердің көмегімен өмір сүрді. Престес 1990 жылдың 7 наурызында 92 жасында жүрек талмасынан қайтыс болды.