Кіріспе

Басқару шеңбері, сондай-ақ басқару ауқымы деп те аталады, бұл бизнес басқаруда, әсіресе адам ресурстарын басқару саласында қолданылатын термин. Бұл термин бір басшының тікелей бағыныстыларының немесе есеп беретін қызметкерлердің санын көрсетеді.

Шолу

Қарапайым тілмен айтқанда, басқару ауқымы – бұл бір басшының тиімді басқара алатын бағыныштылардың саны. Басшының қарамағындағы бағыныштылардың саны неғұрлым көп болса, оның басқару ауқымы соғұрлым кең болады. Бұрынғы, белгілі бір кезде болған иерархиялық бизнес ұйымдарында орташа есеппен 1-ден 4-ке дейін, тіпті одан да аз болуы жиі кездесетін, яғни бір басшы орташа есеппен төрт қызметкерді бақылаған. 1980 жылдары корпоративтік лидерлер көптеген ұйымдық құрылымдарды жайылтып, орташа ауқымды 1-ден 10-ға дейін жақындатты. Бұл, ең алдымен, қолжетімді ақпараттық технологияның дамуының нәтижесінде мүмкін болды. Ақпараттық технологияның дамуы көптеген орта буын менеджерлерінің жұмысын жеңілдетті – операциялық ақпаратты жинау, өңдеу және ұсыну сияқты міндеттерді оңайлату арқылы – жоғары буын менеджерлері аз орта буын менеджерлерін жұмысқа алып, олардың көбірек бағыныстыларды аз ақшаға басқаруын қамтамасыз етті. Өзін-өзі басқаратын кросс-функционалдық командаларға және басқа да иерархиялық емес құрылымдарға қазіргі ауысқандықтан басқару ауқымының маңыздылығы азайды. Басқару ауқымының оңтайлы деңгейі туралы теориялар В.А. Грайкунасқа дейін жетеді. 1933 жылы ол ақыл-ой қабілеті мен назар аудару қабілеті туралы болжамдарды пайдаланып, практикалық эвристикалар жиынтығын жасады. Линдалл Урвик (1956) географиялық таралу және бетпе-бет кездесулер қажеттілігіне негізделген теорияны әзірледі. Содан бері көптеген әрекеттер жасалғанмен, нақты дәлелдерге негізделген теориялар ұсынылмады. Бұл себебі, басқару ауқымының оңтайлы деңгейі ұйымдық құрылым, қолжетімді технология, атқарылатын функциялар, сондай-ақ менеджер мен қызметкерлердің біліктілігі сияқты көптеген факторларға байланысты. Эллиотт Жакус басқаша пікір білдіреді, ол менеджердің жеке бағалай алатындай, яғни олардың жеке тиімділігін анықтай алатындай көптеген тікелей бағыныстылары болуы мүмкін деп санайды.