Кіріспе

Ұйымдық құрылымның түрі

Иерархиялық ұйым (немесе иерархиялық ұйым, жазба айырмашылықтарына назар аударыңыз) – ұйымның барлық құрылымдық бөлімшелерінен тек біреуі басқа бір бөлімшеге бағынышты болатын ұйымдық құрылым. Бұл – иерархияның бір түрі. Ұйымда мұндай иерархия көбінесе жоғарыдағы билікке ие жеке тұлға немесе топтан және олардың төменгі деңгейлерінен тұрады. Бұл ірі ұйымдар арасындағы ең көп таралған ұйымдастыру тәсілі; көптеген корпорациялар, үкіметтер, қылмыстық ұйымдар және діни институттар әртүрлі басқару деңгейлеріне ие иерархиялық ұйымдар болып табылады. Мысалы, католик шіркеуінің иерархиялық құрылымын қарастырсақ, онда Папа, одан кейін кардиналдар, архиепископтар және т.б. болады. Тағы бір мысал – индуистік касталық жүйедегі төрт каста арасындағы иерархия, ол "әрбір каста жаратушы Құдай (Брахма) денесінің әртүрлі бөлігінен пайда болған, бас бөлігінен төмен қарай түскен" деген діни нанымға негізделген. Иерархиялық ұйымдық құрылымдардың мүшелері көбінесе тікелей басшыларымен және бағыныстыларымен байланыс жасайды. Ұйымдарды осылай құрудың пайдасы – ақпарат ағынын шектеу арқылы байланысқа кеткен шығындарды азайту.

Көрнекілендіру

Иерархия көбінесе пирамида түрінде бейнеленеді, онда лауазымның немесе адамның биіктігі олардың билік деңгейін көрсетеді, ал осы деңгейдің ені – бүкіл ұйымға қатысты сол деңгейдегі қанша адам немесе бөлімше бар екенін көрсетеді. Ең жоғары лауазымдағы адамдар пирамиданың шыңында болады, олардың саны өте аз, көбінесе біреу ғана; ал негізінде мыңдаған бағыныстылары жоқ адамдар болуы мүмкін. Мұндай иерархиялар әдетте ағаш немесе үшбұрыш тәрізді схемамен көрсетіледі, нәтижесінде ұйымдық кесте немесе органограмма құрылады. Пирамиданың жоғарғы жағындағылардың билігі төменгі жағындағылардан артық, сондай-ақ жоғарғы жақта төменгі жақтан қарағанда адам саны аз болады. Осының салдарынан, иерархиядағы жоғары лауазымдағы адамдар көбінесе жоғары мәртебеге ие болады және бағыныстыларына қарағанда жоғары жалақы мен басқа да сыйлықтар алады. Ұйымдық иерархияны пирамида түрінде бейнелеу кеңінен таралғанмен, қатаң айтқанда, мұндай пирамида (немесе оның ұйымдық кесте ретіндегі бейнесі) екі механизмге сүйенеді: иерархия және еңбек бөлінісі. Сондықтан, иерархия мысалы, бір ғана қызметкері бар басшыны да қамтуы мүмкін. Мұндай қарапайым иерархия, бағыныстылары маманданғанда (мысалы, өндіріс, сату және есеп), содан кейін өздерінің (мысалы, өндіріс, сату, есеп) бөлімдерін құрып, басқара бастағанда, әдеттегі пирамида пішініне ие болады. Бұл мамандану процесі еңбек бөлінісі деп аталады.

Ортақ әлеуметтік көріністер

Мемлекеттік ұйымдар мен көптеген компаниялар ұқсас иерархиялық құрылымдарға ие. Дәстүр бойынша монарх мемлекеттің төбесінде тұрған. Көптеген елдерде феодализм мен манориализм қоғамның барлық деңгейін қамтитын иерархиялық байланыстарды орнатып, монархтың жоғарғы орнында тұруын қамтамасыз ететін ресми әлеуметтік құрылымды құрды. Қазіргі постфеодалдық мемлекеттерде иерархияның номиналды жоғарғы сатысы әлі де мемлекет басшысы болып табылады – кейде президент немесе конституциялық монарх, бірақ көптеген заманауи мемлекеттерде мемлекет басшысының өкілеттіктері түрлі органдарға жүктеледі. Осы басшының төменінде немесе қасында әдетте сенат, парламент немесе конгресс болады; мұндай органдар өз кезегінде елді күнделікті басқаруды премьер-министрге тапсырады, ол министрлер кабинетін басқаруы мүмкін. Көптеген демократияларда конституция теориялық тұрғыдан "халықты" иерархияның жоғарғы сатысы деп есептейді, мемлекет басшысынан жоғарырақ; бірақ шындығында халықтың ықпалы көбінесе сайлауда немесе референдумда дауыс берумен шектеледі. Бизнесте бизнес иесі дәстүрлі түрде ұйымның төбесінде тұрады. Көптеген қазіргі заманғы ірі компаниялардың бір ғана үстем акционері жоқ және көптеген жағдайларда бизнес иелерінің ұжымдық билігін директорлар кеңесіне жүктейді, ал олар өз кезегінде компанияның күнделікті басқаруын басқарушы директорға немесе бас директорға тапсырады. Акционерлер компания иерархиясының жоғарғы сатысында тұрса да, шындығында көптеген компаниялар, кем дегенде, ішінара басқарушылардың жеке феодалдықтары ретінде басқарылады. Корпоративтік басқару ережелері осы бейімділікті азайтуға бағытталған.

Зерттеулер

Ұйымдастырушылық даму теоретигі Эллиотт Жак өзінің қажетті ұйым тұжырымында иерархияның ерекше рөлін анықтады. Роберт Мишельс енгізген олигархияның темір заңы иерархиялық ұйымдардың шешім қабылдауда олигархиялыққа ұмтылуын сөзсіз үрдіс ретінде сипаттайды. Питер принципі – Лоренс Дж. Питердің енгізген термині, онда иерархиялық ұйымдағы лауазымға үміткерді таңдау жоспарланған рөлге қатысты қабілеттеріне емес, қазіргі лауазымындағы нәтижелеріне сүйенеді. Осылайша, қызметкерлер тиімді жұмыс істей алмайтын болғаннан кейін ғана жоғарылаудан тоқтатылады, ал иерархиялық ұйымдағы менеджерлер «өз қабілетсіздігінің деңгейіне жетеді». Иерархиология – Лоренс Дж. Питердің осы аттас кітабында сипатталған, иерархиялық ұйымдарды және олардың мүшелерінің мінез-құлқын зерттеуге арналған тағы бір термин. Принципті қалыптастырғаннан кейін, мен жаңа ғылым – иерархиологият, яғни иерархияны зерттеуді құрғанымды білдім. «Иерархия» термині бастапқыда дін қызметкерлерінің шен-дәрежесі бойынша құрылған шіркеу басқару жүйесін сипаттау үшін қолданылған. Қазіргі мағынасы – мүшелері немесе қызметкерлері шен, дәреже немесе топ бойынша реттелген кез келген ұйымды қамтиды. Иерархиология, салыстырмалы түрде жаңа ғылым болғанымен, мемлекеттік және жеке басқару салаларында кең қолданысқа ие. Лоренс Дж. Питер және Реймонд Хулл. «Питер принципі: Неліктен нәрселер әрқашан дұрыс болмайды». Дэвид Эндрюстің «ИРГ шешімі: Иерархиялық нашарлық және оны қалай жеңуге болады» кітабы иерархиялардың өзіндігінен нашар екенін және олардың жұмыс істеуі тек жеке бейресми желілер арқылы дамыған көптеген бейресми байланыстарға байланысты екенін дәлелдеді.

Сын-пикирлер мен баламалар

Уильям Джеймс (1842–1910), Мишель Фуко (1926–1984) және Хейден Уайт (1928–2018) сияқты түрлі теоретиктердің еңбектері иерархиялық эпистемологияны маңызды сынап бағалайды. Джеймс өзінің радикалдық эмпиризм туралы еңбегінде тип және категорияның нақты айырмашылығы ғылыми ойлаудың тұрақты, бірақ жазылмаған мақсаты екенін айтады, сондықтан олар анықталғанда, сәттілік жарияланады. Бірақ егер әлемнің кейбір аспектілері мүлдем басқаша ұйымдастырылса, ішкі және шешілмейтін беймәлімдіктер туындаса, ғылыми сұрақтар көбінесе шешілмеген болып қалады. Беймәлімдіктерді анықтағанда сәттілікке қол жеткізілгенін жариялауға тартынсақ, гетерархия адам білімінің саласында жасанды және субъективті кемшілікке ұшырайды. Бұл бейімділік – иерархияға деген эстетикалық немесе педагогикалық қалаудың салдары, және міндетті түрде объективті байқаудың көрінісі емес. Иерархиялар мен иерархиялық ойлауды көптеген адамдар, соның ішінде Сьюзан МакКлэри (1946 жылы туған) сынға алды, сондай-ақ иерархиялық ұйымға қарсы күрестің белсенді жақтасы болған саяси философия – анархизм де қарсы шықты. Иерархияға ең көп ұсынылған балама – гетерархия, Джерард Фейртлоу триархия теориясы бойынша еңбегінде жауапкершілікпен байланысты автономиямен үйлесім тапқан. Иерархиялық ұйымның ең пайдалы жағы – ол құратын нақты басқару құрылымы. Дегенмен, иерархия билікті теріс пайдалану салдарынан құлай дауыт болуы мүмкін. Матрицалық ұйымдар ХХ ғасырдың екінші жартысында кең таралды (немесе басқару үрдісіне айналды). Ақпараттық және коммуникациялық технологиялардың үздіксіз дамуымен иерархиялық билік құрылымдары жеке тұлғалардың шешім қабылдау өкілеттігінің артуына және жұмыс қызметінің икемді анықтамаларына жол ашты; және осы жаңа жұмыс стилі қолданыстағы ұйымдық формаларға үлкен қиындық тудырады, кейбір зерттеулер дәстүрлі ұйымдық формаларды онлайн қауымдастықтар ретінде жұмыс істейтін топтармен салыстырып, олардың жеке мотивациямен және өздерінің шешімдерін қабылдаудан алатын қанағатпен сипатталатынын көрсетеді. Иерархиялық ұйымның барлық деңгейлері цифрлық құралдар арқылы ақпарат пен байланысқа қол жеткізген кезде, билік құрылымдары сымдық жүйеге айналуы мүмкін, бұл билік пен өкілеттіктің ағыны иерархиялық деңгейлерге емес, ақпаратқа, сенімге, беделге және нәтижелерге назар аударуға негізделуін қамтамасыз етеді.