Кіріспе

Шелби Дэйд Фут кіші (17 қараша 1916 – 27 маусым 2005) – американдық жазушы, тарихшы және журналист. Өзін негізінен романист ретінде қараса да, қазір ол «Азамат соғысы: Баяндама» атты американдық Азамат соғысы тарихының үш томдық еңбегімен танымал. Миссисипи дельтасындағы географиялық және мәдени тамырлары бар Футтың өмірі мен шығармашылығы Ескі Оңтүстіктің аграрлық плантаторлық жүйесінен Жаңа Оңтүстіктің Азаматтық құқықтар дәуіріне радикалды ауысумен қатар өтті. 1990 жылы Кен Бернстің PBS деректі фильміндегі «Азамат соғысы» фильміне дейін Фут көпшілікке көп таныс болған жоқ, онда ол американдықтардың бір буынына «біздің өміріміздің орталық нүктесі» деп сенген соғыс туралы айтты. Фут өзінің барлық жазбаларын қолмен, қаламмен жазып, кейін нәтижелерін машинкаға түсіріп алған. Футтың еңбектері өмірінде жақсы қабылданып, бірақ XXI ғасырда кәсіби тарихшылар мен ғалымдар тарапынан сынға ұшырады. Оның анасының әкесі Венадан келген еврей иммигрант болған. Фут әкесінің және анасының әжесінің епископтық дінінде тәрбиеленген, бірақ он бір жасқа дейін әр сенбі сайын анасымен бірге синагогқа баратын. Әкесі «Армор энд Компани» компаниясының басшылық қызметтерінде жоғарылаған сайын, отбасы Гринвилл, Джексон және Виксбург (Миссисипи штаты), сондай-ақ Пенсакола (Флорида штаты) және Мобил (Алабама штаты) қалаларында тұрды. Фут бес жаста болғанда әкесі Мобильде қайтыс болды; ол және анасы Гринвиллге апасының отбасымен бірге тұруға көшті. Фут жалғыз бала болған, ал анасы қайтадан үйленбеген. Фут 15 жасында Уолкер Персимен және оның ағалары Лерой мен Финизи Персимен өмір бойына достық қарым-қатынас орнатты. Олар ата-аналары қайтыс болғаннан кейін Гринвиллге көшіп, адвокат, ақын және романист Уильям Александр Персимен бірге тұруға келді. Фут Уокермен өмір бойына бауырлас және әдеби қарым-қатынас орнатты; әрқайсысы екіншісінің жазуына үлкен әсер етті. Футтың шығармашылығына басқа да әсер еткендер – Тацит, Фукидид, Гиббон және Пруст. Кейінірек Фут Гринвиллдің оңтүстік стереотиптеріне «кейбір өте үстірт жолдармен сәйкес келетінін және олардан ең маңызды жолдармен кететінін» еске түсіріп, «Гринвиллде ешқашан линч болған жоқ; ол ешқашан сол жолмен аяғынан сүрінбеген. Ку-клукс-клан ешқашан алға баспаған, бірақ ол барлық жерде алға басқан» деді. Футтың сөздеріне қарамастан, Гринвиллде Футтың уақытынан 30 жыл бұрын кем дегенде бір линч орын алған, 1903 жылы Джон Деннис, қара нәсілді адам, ақ әйелді зорлағаны үшін айыпталған, Гринвиллдің кейбір ақ нәсілді азаматтары оны линчтеп өлтірді. EJI мәліметтері бойынша, 1877 мен 1950 жылдар аралығында Вашингтон округінде, оның орталығы Гринвиллде, кем дегенде 13 линч орын алды. Фут Гринвилл орта мектебінің студенттік газеті «The Pica»-ны редакциялады және мектеп директорының мазасын алу үшін газетті жиі қолданды. 1935 жылы Фут Солтүстік Каролина Университетінің Чапел-Хилл қаласындағы үлкен Перси ұлдарына қосылуға үміттеніп, өтініш берді, бірақ бастапқыда мектеп директорының жағымсыз ұсынысынан кейін қабылданбады. Ол өз-өзіне тапсырыс берді, ал қабылдау сынақтарының нәтижесінде қабылданды. 1940 жылы Фут Миссисипи Ұлттық гвардиясына қосылды және артиллерия капитаны болып тағайындалды. Бір штаттағы базадан екіншісіне ауыстырылғаннан кейін, оның батальоны 1943 жылы Солтүстік Ирландияға жіберілді. Келесі жылы Фут Белфасттағы қызына, кейіннен оның алғашқы әйелі Тереза Лавериге бару үшін алған автокөлік құралына қатысты мемлекеттік құжатты жалған деп айыптады. Оны соттың алдына алып келіп, әскерден шығарып салды. Фут пен Лавери ол Нью-Орлеанста анасымен бірге тұрған кезде ажырасып, оны әскери кемеде АҚШ-қа жібергеннен кейін ажырасты. Соғыстан кейін Лавери Нью-Мексикодағы Розуэллде Нагасаки атом бомбасын ұшырған Кермит Биханға үйленді. Фут Америка Құрама Штаттарына оралып, Нью-Йоркте Associated Press агенттігінде жұмысқа орналасты. «Джордан округі: А пейзаж в повести» 1954 жылы жарық көрді және Футтың мифтік Миссисипи округінің романсалары, әңгімелері мен эскиздерінің жинағы болып табылады. Американың ең танымал көркем әдебиет жазушыларының бірі болмаса да, Фут өзінің құрбылары арасында жоғарыда аталған Уокер Перси, Эудора Велти және оның әдеби кейіпкері Уильям Фолкнердің құрметіне ие болды. Бірде Вирджиния университетінің бір сыныбында Фолкнер Футтың «Фолкнер жазуға тырысуды тоқтатып, Шелби Фут жазуы мүмкін» деді. Ол өзінің қосалқы дереккөздерін аяқ басында келтірмеді, мұрағаттарды да қолданбады, керісінше, көтеріліс соғысының ресми жазбаларының 128 томындағы бастапқы дереккөздерді пайдаланды. Фут әдейілеп аяқбас қолданудан бас тартты, оның пікірінше, «олар оқырманды кітаптан алшақтатады және оның баяндамалық сапасын бұзады». Ол аяқбас «менің жасап жатқандарымды толығымен жояды. Мен адамдардың әрбір сөйлемнен кейін бетке қарай қарауына қаламаймын». Фут тарихшылардың көпшілігі «оқиғаның қандай болғанын анықтауға тым алаңдап, фактілерді шындықпен теңестіретін қателік жасайды – фактілерден шындықты білуге болмайды. Шындық – сіз оны қалай сезінесіз». Фут бірнеше апта бойы жоспар жасады және оның жоспары Церфтің талаптарына сай келмейтінін анықтады. Ол жобаны әрқайсысы 500 000–600 000 сөзден тұратын үш томдыққа кеңейтуді сұрады және жобаның толық аяқталуына тоғыз жыл кетеді деп есептеді. Ол Улисс С. Грант, Уильям Т. Шерман, Патрик Клебурн, Эдвин Стэнтон және Джефферсон Дэвис сияқты әртүрлі тұлғаларға жаңаша құрмет көрсетті. Керісінше, ол Фил Шеридан және Джо Джонстон сияқты тұлғаларды ұнатпайтын болды. Ол «ақ оңтүстік көзқарасынан жазады, тіпті белгілі бір көзқарасты ұстанады» деп сипатталды: оның еңбектерінде радикалды республикашылдар жағымсыз бейнеленген, ал Фредерик Дугластың аты оның баяндамасының ешбір томында кездеспейді. «Азамат соғысы» әдеби құндылығы үшін жағымды пікірлер алғанымен, Футтың еңбектері кәсіби тарихшылар мен құлдық туралы зерттеушілер тарапынан сынға ұшырады. Зерттеушілер Футты аяқбас қоймағаны үшін және Азамат соғысы дәуірінің экономикасы мен саясаты, сондай-ақ құлдықтың және афроамерикандықтардың қатысуы сияқты мәселелерді назардан тыс қалдырғаны үшін сынады. Шындығында, тарихшы Джон Ф. Марсалек 3-томды қарап шығып, Футтың әскери тарихты түсінуін мақтап: «Жыйырма жылдық адал еңбек нәтижесінде Шелби Футты Азамат соғысының әскери тарихының соңғы сөзін айтқан тарихшылардың санатынан табамыз» деді. Футтың еңбектеріндегі «жоғалған себептер» туралы пікірлерінің нәтижесінде Джефферсон Дэвистің бейнесі басқа тарихшылардың айтуынша, көптеген кемшіліктерінен айырылған трагикалық кейіпкер ретінде бейнеленген. 1997 жылы Дональд Фолкнер мен Уильям Кеннедимен сұхбаттасқанда Фут Конфедерация үшін күресер едіін және «әрине, жағдайлар осылай болса, бүгін де Конфедерация үшін күресер едім. Конфедерация, конфедерациялық ту, құлдық, барлық нәрсе туралы көптеген қате түсінік бар. Бүгінгі саяси дұрыстық 19 ғасырдың ортасын қарастырудың дұрыс жолы емес. Конфедерациялықтар кейбір маңызды жақсы нәрселер үшін күресті. Штаттардың құқықтары адамдарды басу үшін теориялық сылтау емес. Сіз құрылымды түсінуіңіз керек. Конфедерациялық әскер, құлдарға ие емес және Конституцияны оқуға тіпті жарамаған, оны түсінбеген, тұтқынға алынғанда...» деді.

Мұра

"Азамат соғысы: Баяндама" атты көптеген шолулар оның стилін жоғары бағалады. Дегенмен, академиялық сарапшылар жиі түрғын жазбалардың болмауына және Футтың әлеуметтік, экономикалық және нәсілдік тақырыптарды жамылудан әдейі бас тартуына наразылық білдірді. Оңтүстік тарихшысы К. Ванн Вудворд сияқты басқалар Футтың еңбегін "кәсіби емес мамандардың барлығын басып алғаны" десті, оны "оқиғалық тарих" деп атады. Кәсіби тарихшылар арасында талдамалық ізденістің күшеюіне байланысты оқиғалық жанрдың ыдырауы, тарихшының ең ежелгі және құрметті рөлінен – әңгімеші рөлінен бас тартуға әкелді. Кәсіби мамандығынан бас тарғандықтан, ол өз жұмысын тастаған қажетті функцияны орындайтын әуесқойларды қолдауға лайық емес. Лейте шығанағы шайқасының теңіз тарихының бестселлерін жазған Вудвард: "Әскери тарих саласында, қатаң әскери, қару-жарақ және шайқас аспектісінде, ең маңызды жағынан кәсіби мамандардың бас тартуы одан да айқын көрінеді". 1993 жылы Ричард Н. Курент Футтың тірілгендей егжей-тегжейлі суреттемелері үшін бір ғана, расталмаған дереккөзге тым көп сүйенгенін, бірақ "көптеген тарихшылар сияқты дәлдігімен, Футтың монументалды баяндамасы оның түрінің классикасы ретінде оқылып, есте қалатыны сөзсіз" деді. 2011 жылы Та Нехиси Коутс Футтың "жаңа конфедерациялық ақталуға" кінәлі емес екенін мәлімдеді. Алайда, Фут "өмірінің жиырма жылын және Азамат соғысы туралы үш маңызды томды жазды, бірақ ол өзін құлдың орнына қоя алмады. Ол еркін нанның еркін қолмен теңесе алмайтынын түсінбеді. Шелби Фут "Азамат соғысы" кітабын жазды, бірақ оны түсінбеді. Азамат соғысын түсіну оның ақ терілілігіне берілген мүмкіндік еді". 2013 жылы Конфедерация ветерандарының ұлдары Футтың Натан Бедфорд Форресті "адамгершілікпен құлдарды ұстаған" деп көрсетуін Мемфистегі оның ескерткішін алып тастауға қарсылық білдіру үшін пайдаланды. Фут Форресттің "отбасыларды бөліп-жарудан немесе құлдарды қатыгез плантация иелеріне сатудан аулақ болғанын" айтты. 2017 жылы консервативті жазушы Билл Кауффман "The American Conservative" журналында Футтың Оңтүстікке деген ыстық сезіміне қайта оралуды ұсынды. Осыдан туындаған дауға жауап ретінде Ақ үйдің баспасөз хатшысы Сара Хакаби Сандерс Келлиді қорғау үшін Футтың еңбегін сілтеді: "Мен көптеген тарихшылардың, соның ішінде Кен Бернстің әйгілі Азамат соғысы туралы деректі фильміндегі Шелби Футтың, азамат соғысының себебі келіспеушілік екенін мойындағанын білемін". 2019 жылдың 18 қазанында Миссисипи штатының Гринвилл қаласында Шелби Футтың әдеби және тарихи еңбектеріне құрмет көрсету үшін Миссисипи жазушылары жолының тарихи белгісі орнатылды. Футтың ерекше Оңтүстік акценті 2019 жылы түсірілген "Knives Out" фильміндегі Дэниел Крейг кейіпкерінің үлгісі болды.

Азамат соғысы: баяндама

Азамат соғысы: Ша narrative. 1-том: Форт Самтерден Перривиллге дейін (1958)
Азамат соғысы: Ша narrative. 2-том: Фредериксбургтен Мердианға дейін (1963)
Азамат соғысы: Ша narrative. 3-том: Қызыл өзеннен Аппоматтокске дейін (1974)

Басқа

Фут Чикамауга және басқа да Азамат соғысы оқиғаларының қазіргі заманғы басылымын (бұрын "Чанселлерсвилл алдындағы түн және басқа да Азамат соғысы оқиғалары" деп жарияланған) редакциялады. Фут 1993 жылы Стивен Крейннің "Құрметтің қызыл белгісі" кітабының (үлкен шығарманың батырының өмірінің соңындағы жағдайын көрсететін "Ветеран" әңгімесімен бірге жарық көрген) "Қазіргі кітапхана" басылымына едәуір кіріспе жазды. Осы кіріспеде Фут Крейннің өмірбаянын Футтың Азамат соғысы туралы еңбектерімен салыстырылатын стильде баяндайды. Фут әйелінің туысы, фотограф Нелл Дикерсонмен бірлесіп, "Кетті: сақтауға шақыру фотоальбомы" атты кітап жасады. Дикерсон Футтың 1954 жылғы "Иордания округі: Повесть тәрізді ландшафт" романынан алынған "От тірегі" әңгімесін оңтүстік штаттарының соғысқа дейінгі қираған ғимараттарының суреттерін түсіру үшін мәтін ретінде пайдаланды.

Негізгі дереккөздер

Картер, Уильям С., ред. Шелби Футпен сұхбаттар, (Миссисипи университетінің баспасы, 1989)
Толсон, Джей, ред. Шелби Фут пен Уокер Персидің хаттары (W. W. Norton Company, 1997). онлайн шолу