Кіріспе

Ресейлік революционер және әскери көшбасшы (1889–1922)

Александр Степанович Антонов (26 шілде 1889 – 24 маусым 1922) (Алекса́ндр Степа́нович Анто́нов) – Ресейлік революционер, Социалистік революциялық партияның мүшесі және большевиктер режиміне қарсы Тамбов көтерілісінің басшыларының бірі.

Ерте өмір

Антонов 1889 жылы Мәскеуде Наталья Ивановна Соколова мен Степан Гаврилович Антоновтың отбасында дүниеге келді, бірақ оның отбасы туылғаннан кейін көп ұзамай әкесінің туған жері Тамбов губерниясындағы Кирсановқа көшіп кетті. Қауымдық құжаттар отбасының шағын буржуазияға жататындығын көрсетеді. Кирсановта Наталья тігінші және шляпник болып жұмыс істеді, ал Степан, бұрынғы орыс армиясының сержанты, өте табысты болмаған майдагерлікпен айналысты. Антоновтың екі үлкен әпкесі, Валентина мен Анна, және кіші інісі Антонов, Дмитрий Степанович болды. Ол жасөспірім кезінде жергілікті астық саудагерінде жұмыс істеді. Анасы шамамен 16 жасында қайтыс болды. Степан мен Дмитрий 1907 немесе 1908 жылдары Инжавиноға көшіп келген кезде ол үйде болмады.

Саясатта

Антоновтың қашан радикалды саясатқа араласқаны белгісіз. Бір кезде ол Социалистік-революциялық партияға қосылды. Ол алғаш рет 1908 жылы полиция тізімінде, өзінің тобы мен Тамбов социалистік-революционерлері арасында байланыс орнату үшін Тамбовқа сапар шеккен белгілі революционер ретінде тіркелді. Антонов "экспроприатор" атанды, яғни революциялық мақсаттарды қолдау үшін қарақшылық жасаған адам ("экспроприация" деп революционерлер атаған). Антонов Инжавинодағы теміржол станциясын тонаумен байланысты, онда "анархист-индивидуалистер партиясы" алған нақты соманы көрсеткен хабарлама және "партия мүшесі" деген қолтаңба қалдырылды. Ол сондай-ақ Канинскийдегі банк тонауына қатысты, онда алынған сома "Тәуелсіз социалистік-революционерлердің Волга одағы" тәркілеген деп есеп кітабына жазылды. 1909 жылдың 20 ақпанында Антонов Саратовта Қазан облысының бас қолбасшысы генерал Садецкийді өлтіру жоспары бойынша жүргізілген тергеу кезінде тұтқындалды. Ол бұл жоспарға қатысқан жоқ, бірақ қарақшылыққа қатысқандығы үшін түрмеге қамалды. Оған 20 жылға каторга жазасы берілді, ал жазасының бірінші бөлігін Шлиссельбург бекінісінде, ал қалғанын Владимир орталық түрмесінде өткізді.

Ақпан төңкерісі мен Кирсанов республикасы

1917 жылы ақпанда Антонов Ресейдің Уақытша үкіметі ақпан революциясынан кейін саяси тұтқындарға амнистия жариялағаннан босатылды. Алғашында ол Тамбов қаласында қарындасы Валентинамен бірге тұрып, түрмеде өткізген уақытынан кейін денсаулығын қалпына келтіруге шамамен бір ай жұмсады. Антонов милицияда, яғни патшалық полицияның орнын басатын жаңа құқық қорғау ұйымында жұмыс істеуге кірісті. Оның саяси жағдайда пайдалы байланыстары болды, мысалы, 1910 жылғы ісінде оны қорғаған адвокат В. П. Ишеев қазір Тамбов қалалық Думасының төрағасы еді. 13 мамырда Кирсановтың Дума өкілдері қаланы тәуелсіз республика деп жариялады. Бұл шараның жетекшісі – өзін «генералды прокурор» деп жариялаған кәсіпкер А. К. Трунин болды. Бұл халықтық қозғалыстың нәтижесі емес, провинциялық қалалардағы жергілікті республикалардың жариялануымен немесе помещиктік жерлердің тартылып алуымен байланысты болған жоқ. «Кирсанов республикасының» саяси мәні Уақытша үкіметке қарсылығынан басқа белгісіз, түрлі дереккөздер оны «буржуазиялық», «анархистік», «большевиктік» немесе «қара жүздік» деп сипаттайды. Антонов осы «республиканың» басшыларын тұтқындау үшін милиция жасағына жетекшілік етуге тағайындалды. Антоновтың адамы Кирсановтағы қалалық Дума ғимаратының алдында үлкен көшпен кездесті, Трунинді тұтқындауға жасаған тырысыстарына қарсылық көрсетілді және соңында атысқа ұшырады. «Республикалықтар» басылды, бірақ көшпендер Антоновтың тобына шабуыл жасап, оларды босатты, сонымен бірге Антоновты тұтқындады. Жергілікті әскерлік гарнизон Трунинді тұтқындап, тәртіпті қалпына келтіруге араласты, бірақ оқиға салдарынан 8 адам қаза тапты. Қазан айында Кирсанов уезінің шенеуніктері Антоновты уезд милициясының басшысы етіп тағайындауды сұрады. Осы шамада Антонов өзінің сүйіктісі София Васильевна Орлова Боголюбскаяға үйленді. Софияның ағасы Александр да Кирсановпен байланыста болды, және Антонов сияқты революциядан бұрын «экспроприацияларға» қатысқан. Антонов жаңа әйелін Тамбовта қалдырып, Кирсановтағы жаңа қызметіне бару үшін кетті.

Қазан төңкерісі, Тамбов көтерілісі және өлім

Қарашада большевиктер билікті басып алған кезде, Кирсановта большевиктердің өкілдігі болмады, онда Думада либералдар мен орташа социалистер басымдық құрды, ал Советте Социалистік-революционерлер мен меньшевиктер билік етті. Билік Думадан Советке біртіндеп ауысты. Кирсановта большевиктердің ықпалы бірінші дүниежүзілік соғыстан қайтып келген большевиктерді қолдаған әскерлердің саны артуымен өсе бастады, және большевиктер режимі елді өз бақылауына алуға кірісті. 1918 жылдың сәуір айында Кирсановта Чеканың бөлімшесі құрылды. Антонов сияқты большевиктерге қарсы шенеуніктерге режимге бейімделу немесе лауазымдарынан бас тарту үшін қысым көрсетілді. Антоновның ақырында большевиктермен бірауызда болған Солшыл социалистік-революционерлерге қосылғаны белгілі, алайда оның партия ішіндегі қатысы шамалы болды, бұл оның лауазымын сақтау үшін жасаған прагматикалық шешім болған тиянақты тұжырым. Кирсановта ол большевиктер режиміне қарсы Тамбов көтерілісін ұйымдастырды және оның басшыларының бірі болды. 1922 жылдың 24 маусымында Борисоглебск маңындағы Шыбрай ауылына жақын жерде Чека жасағымен қоршалып, ағасы Дмитриймен бірге атыс кезінде қаза тапты. Құжаттарда оның соңына дейін қарсы тұрғаны, қаруын тастамағаны айтылған. Антонов Тамбовта, оның тобының басқа мүшелерімен және інісі Дмитриймен бірге, қаза болғаннан кейін бесінші күні Қазан анасы монастырының қабырғаларына жақын жерге жерленді.