Э.Дж. Манделла: Британ саяхатшысы және реформаторы

Кіріспе

Британдық саясаткер, индустриалист, либералдық депутат және министр, А. Ж. Мундела

British politician

the industrialist, Liberal MP and cabinet minister, A. J. Mundella

Anthony John Mundella (28 March 1825– 21 July 1897) was an English manufacturer and later a Liberal Party MP and Cabinet Minister who sat in the House of Commons of the United Kingdom from 1868 to 1897. He served under William Ewart Gladstone as Vice President of the Committee of the Council on Education from 1880 to 1885 and as President of the Board of Trade in 1886 and from 1892 to 1894. As education minister he established universal compulsory education in Britain and played the major part in building the state education system. At the Board of Trade he was instrumental in the reduction of working hours and the raising of minimum ages in the employment of children and young people. He was among the first to prove the effectiveness of arbitration and conciliation in industrial relations. He also brought in the first laws to prevent cruelty to children. His political achievements in the late Victorian age are said to have anticipated 20th century society. but the Great Meeting baptismal register confirms that he was christened Anthony John. Though from a Catholic and nonconformist background, he attended the Church of England school of St Nicholas in Leicester, an establishment maintained by the National Society for Promoting Religious Education to provide elementary education for children from poor homes, until the age of nine. Though he rebelled against the catechism and disliked the creed, describing them in later life as "my especial abomination", Mundella remained loyal to his early education in anglicanism for the rest of his life. Because of the family's then abject financial circumstances, when Rebecca Mundella's eyesight worsened and she could no longer work at lacemaking the boy had to be withdrawn from school so that he could earn money to help the family. At nine, he started work in a printing office as a printer's devil, an opportunity used by him to extend his education. From his father, and the exiled Italians who occasionally visited the family home, Mundella acquired at an early age what was described as "a kind of strange unconventional political education". At the same age he made his first political speech, in support of the Charter. He was further politically inspired by the arrival in Leicester of Richard Cobden on his nationwide campaign for the repeal of the Corn Laws, and was always active in advocating the causes of the working classes. He was one of the first industrialists in the Midlands to realise that steam power was something far more than a means to great wealth. He believed that it could be "so applied and developed as to lift the mass of workers out of serfdom".

Энтони Джон Мундела (28 наурыз 1825 – 21 шілде 1897) – ағылшын өндірушісі, кейіннен Либералдық партияның депутаты және министр, ол 1868 жылдан 1897 жылға дейін Ұлыбританияның Парламентінің палатасында отырды. Ол Уильям Эварт Гладстон басшылығымен 1880 жылдан 1885 жылға дейін Білім комитетінің вице-президенті, ал 1886 жылы және 1892 жылдан 1894 жылға дейін Сауда кеңесінің президенті қызметін атқарды. Білім министрі ретінде ол Ұлыбританияда міндетті білім беруді орнатты және мемлекеттік білім беру жүйесін құруда маңызды рөл атқарды. Сауда кеңесінде ол жұмыс уақытын қысқарту және балалар мен жастарды жұмысқа орналастырудың ең төменгі жасын көтеруде ықпалды болды. Ол өнеркәсіптік қатынастарда төрелік пен келісімнің тиімділігін алғашқылардың бірі ретінде дәлелдеді. Сондай-ақ, ол балаларға қатыгездік жасауды болдырмау үшін алғашқы заңдарды қабылдады. Виктория дәуірінің соңындағы оның саяси жетістіктері ХХ ғасыр қоғамын болжаған деп есептеледі. Бірақ Ұлы жиынның крещениелік тізілімі оның Антони Джон болып крещение алғанын растайды. Католик және бейконформисттік отбасынан шыққан болса да, ол Лестердегі Англия шіркеуінің Сент-Николас мектебінде оқыды, бұл мектепті Ұлттық діни білім беру қоғамы кедей отбасылардан келген балаларға бастауыш білім беру үшін ұстады, тоғыз жасқа дейін. Ол катехизиске қарсы шығып, сенімін ұнатпаса да, кейінірек оларды «өзімнің ең жақтырылмайтын нәрсем» деп сипаттағанмен, Мундела өмірінің соңына дейін англикандық біліміне адал болды. Отбасының сол кездегі қиын қаржылық жағдайына байланысты, Ребекка Мунделаның көзі нашарлап, ол енді қайыс жасаумен айналыса алмайтын болғандықтан, баланы отбасына көмектесу үшін ақша табу үшін мектептен алуға тура келді. Тоғыз жасында ол баспаханада жұмыс істей бастады, бұл оның білімін кеңейтуге мүмкіндік берді. Әкесінен және отбасылық үйге келетін итальяндық эмигранттардан Мундела ерте жасында «ерекше, дәстүрден тыс саяси білім» деп сипатталатын білім алды. Ол сол жасында Хартияны қолдап, алғашқы саяси сөйлемін жасады. Ол Ричард Кобденнің Лестерге келуінен және жүгері заңдарын жою жөніндегі жалпыұлттық науқанынан одан әрі саяси шабыттанды және жұмысшы табының мүдделерін қорғауда әрдайым белсенді болды. Ол Мидлендс аймағындағы алғашқы өнеркәсіпшілердің бірі болды, ол бу күшінің байлыққа жеткізу құралынан гөрі әлдеқайда көп нәрсе екенін түсінді. Ол оны «жұмысшылардың көпшілігін құлдықтан азат ету үшін қолдануға және дамытуға болады» деп сенді.

Өндірістік мансап

1848 жылы Мунделлаға Нотингемдегі Hine & Co тоқыма өндірушілері серіктестік ұсынды, олар үлкен жаңа фабрика салуға және ашуға көмек іздеп жүрген. Ол компанияның серіктесі болды, ол көп ұзамай Hine & Mundella деп аталды. Ол көптеген жаңалықтарды енгізді, соның ішінде шұлық тоқыма станогының тік тоқуынан гөрі түтікше тоқуды өндіретін жаңа машиналар. Мунделла ұзақ жылдар бойы тоқыма өнеркәсібіндегі ең жақсы машиналардың «негізінен жұмысшылардың өнертабысы» екенін айтқан. Өзі өнертапқыш болмаса да, компания ішіндегі өнертапқыштарды (көбінесе тоқыма станогы операторларын) ынталандырып, олармен патенттерді бөлісу арқылы Мунделла көптеген жаңа шұлық тоқу машиналарын, соның ішінде технологиялық революцияны жасады: алғаш рет машина тоқтап тұрмай, автоматты түрде шұлықты тоқып, қалыпқа келтірді. 1860 жылы Нотингемдегі тоқыма бизнесінде ереуілдер мен жұмыстан босатулар болды. Үйде тоқыма тоқумен айналысатын жұмысшылардың жалақысы фабрикадағы жұмысшылардың жалақысымен салыстырғанда өте төмен болғандықтан, жалақыны көтеру талаптары көтерілді (Мунделланың қызметкерлері бұл процеске қатыспады). Мунделла жұмысшылар мен жұмыс берушілер арасында конференция ұйымдастырды. Ол күдікпен қараған жұмыс берушілермен және ықпалды кәсіподақ өкілдерімен күресуге, сондай-ақ мұңайған үйде тоқыма тоқушыларды салыстырмалы түрде жақсы жалақы алатын және білікті фабрика жұмысшыларымен келісуге тиіс болды. Жергілікті саяси шаралардан басқа, Мунделланың кәсіби тәжірибесі өнеркәсіптегі прогресс жұмысшылар мен жұмыс берушілердің өзара түсіністігіне байланысты екенін көрсетті, ал прогресс жалпы алғанда ұлттың білім беру жүйесінде, соның ішінде техникалық білім беруде маңызды жақсартуларды талап етеді. Ол сондай-ақ, егер балалар зауыттарда жұмыс істесе, оларға тиісті білім беру мүмкін емес екенін түсінді. Континенттік Еуропаға іскерлік сапарлар мен демалысқа шыққанда Мунделла басқа елдердің, әсіресе Швейцария мен Германияның білім беру жүйелерінің қаншалықты жоғары деңгейде екенін көрді және ағылшын жүйесінің салыстырмалы кемшіліктеріне қатты ренжіді.

In 1848 Mundella was offered a partnership by old established hosiery manufacturers, Hine & Co of Nottingham, who needed help to construct and open a large new factory. He became a partner in the company, which soon became known as Hine & Mundella.|group=note He pioneered many changes, including new machines which produced tubular knitting rather than the stocking frame's straight knit. Mundella had long maintained that the best machines in the hosiery trade were "principally the inventions of working men". Not by his own invention, but by encouraging inventors within the company (many of them loom operators) and sharing patents with them, Mundella was able to develop plentiful new hosiery making machinery, a lot of it steam driven, including a technological revolution: a machine which for the first time enabled a stocking to be made and fully fashioned automatically without stopping the action. In 1860, a series of strikes and lock outs hit Nottingham's hosiery business. The inadequate wages of home framework knitters compared to those of the factory operatives led to demands for higher pay (although Mundella's employees were not involved). Mundella organised a conference between workers and the employers. He had to contend with suspicious employers and with powerful trade unionists, and reconcile the penurious framework knitters with the comparatively well paid and skilled factory workers. Aside from local political action, Mundella's business experience showed him that progress in industry depended on reciprocal understanding between workers and employers, and that progress generally required significant improvements in the nation's education system, including technical training. He also recognised that very young children could not be properly educated if they were spending their time working in factories. When travelling in continental Europe on business and on personal relaxation, Mundella saw how superior the education systems of other countries were, particularly in Switzerland and the German states, and was dismayed at the comparative shortcomings of the English system.

Саяси мансап

Мунделла 116 либералдық партияның көпшілігі ретінде Палаталар палатасында орын алды. Өзінің айқын сенімділігі, өнеркәсіптік арбитраждың пионері ретіндегі беделі және әлеуметтік мәселелер жөніндегі сарапшы ретінде құрметтелуі, сондай-ақ оның еңбекқор екендігі туралы ерте қалыптасқан пікір оны жаңадан сайланған депутаттардың ішіндегі ең жоғары бағаланған депутаттардың біріне айналдырды. Премьер-министр Уильям Эварт Гладстон оны сөйлегені үшін жылы құттықтады. Бұл заң ресми түрде «Таза су балық шаруашылығы туралы» заң деп аталады, ал балық аулаушылар арасында «Мунделла заңы» деп танымал. Сонымен қатар, Мунделла Англия мен Уэльс үшін төртінші қайырымдылық комиссары болып тағайындалды. Кеңес төрағасынан төмен лауазымда болғанына қарамастан, Мунделла білім беруді басқарды, осылайша ол өзінің бірқатар мақсаттарына жетуге мүмкіндік алды, әсіресе міндетті бастауыш білім беруді енгізу мақсатына. Ол күшпен жұмысқа кірісті, күшті қарсылыққа қарамастан. «Таймс» газеті Мунделланың континенттік Еуропадағы мектеп білімі туралы зерттеулеріне сілтеме жасай отырып, «міндетті білім беру сакстар үшін жарайды, бірақ англосакстар оны ешқашан қабылдамас» деп жазды. Мәжбүрлілік ағылшын емес деп мәлімдеген ұйымдар мен адамдарға Мунделла «білімсіздікке риза болу – ағылшынға тән ерекшелік» деп жауап берді. Бұл қорытынды Мунделланы жергілікті билікті балаларға арзан тамақпен қамтамасыз етуге шақыруға итермеледі. Англия мен Уэльсте жоғары білім беру мектептеріне бөлінетін қаражат зерттелді және қажет болған жағдайда реформалар жасалды, бірақ Шотландияда мұндай шаралар қабылданбады. Мунделла шотланд қаражатын қайта құру және Шотландияда міндетті бастауыш білім беруді кеңейту туралы заң жобаларын ұсынды. Мунделла Білім жөніндегі кеңес комитетін жаңғыртуға тырысты, білім беру департаментін құруды ұсынды, оны министр басқарады және оның лауазымы кабинетте болады, сондай-ақ ветеринариялық міндеттерін (білім беру портфелінің бір бөлігі) өз мойнына алатын ауыл шаруашылығы департаментін құруды ұсынды, бірақ Кеңес төрағасының қарсылығы оның жолын кесті. 1885 жылдың мамырында Мунделла Уэльсте орта білім беруді дамыту шараларын енгізу процесін бастады, бірақ 1885 жылдың 9 маусымында Гладстон отставкаға кетті, нәтижесінде Мунделла вице-президенттік лауазымынан кетуге мәжбүр болды. Оның Уэльс заңдары парламент таратылғаннан кейін күшін жойды. Бұл қауымдастық білім беруді дамытуға, соның ішінде орта және техникалық білім беруге үлкен үлес қосты. Мунделла сонымен қатар «ұлттық білім берудің еркін, прогрессивті жүйесін, мемлекеттік бақылаудағы және діни мүдделерден азат» жүйені жариялау және дамыту арқылы жаңа Ұлттық білім беру қауымдастығына төрағалық етті, мектеп тақталары жүйесін насихаттады және діни және жеке мектептердің ықпалын әлсіретті. 1888 жылы Мунделла балаларға қатыгездік жасаудың алдын алу туралы заң жобасын ұсынды. Қарсылықтардың арқасында заң жобасының қабылдануы баяу болды, Мунделла комитетте 65 рет сөз сөйледі. Нәтижесінде қабылданған 1889 жылғы «Балаларға қатыгездік жасауды болдырмау және оларды қорғау туралы» заң (көбінесе «Балалар хартасы» деп аталады) балаларға қатыгездік жасауды заңсыз деп таныған парламенттің алғашқы заңы болды. Ол ата-ана мен бала арасындағы қарым-қатынасқа мемлекеттің араласуына мүмкіндік берді, балаларды қараусыз қалдыруды немесе оларға жаман қарауды қылмыс деп жариялады және 10 жасқа дейінгі балаларды жұмысқа алуды тыйымлады. Мунделла бұл заңды өзінің ең үлкен жетістіктерінің бірі деп есептеді.

Mundella took his seat in the House of Commons as part of the Liberal Party majority of 116. With his evident confidence, the respect in which he was held as a pioneer of industrial arbitration and as an expert on social matters, combined with the early perception that he was a hard worker, he immediately found himself to be one of the most highly regarded MPs of the new intake. The prime minister, William Ewart Gladstone, warmly congratulated him on his speech.|group=note Known officially as the Freshwater Fisheries Act and colloquially amongst anglers as the Mundella Act, it became law in 1878. At the same time, Mundella was also appointed the fourth Charity Commissioner for England and Wales. Despite being junior to the Lord President of the Council Mundella was in charge of education, and he was now positioned to achieve a number of his aims, in particular that of compulsory elementary education. He set to work with vigour, despite strong opposition. Referring to Mundella's researches into schooling in continental Europe, The Times stated that "compulsory education might do for the Saxons, but would never be endured by the Anglo Saxons". To those organisations and people who maintained that compulsion was un English Mundella replied that it was "peculiarly English to be content to be in ignorance". This conclusion roused Mundella to urge local government to provide cheap meals for children. While in England and Wales, endowments for higher education schools were being surveyed and where necessary reformed, no such action was taking place in Scotland. Mundella introduced bills to overhaul the Scottish endowments and extend compulsory elementary education to Scotland. Mundella tried to modernise the Committee of the Council on Education by proposing the institution of an education department headed by a minister with a position in the cabinet, and the setting up of a department of agriculture which would take over his veterinary responsibilities (part of the education portfolio), but he was forestalled by the opposition of the Lord President of the Council. In May 1885 Mundella was able to begin the process of introducing a measure to promote intermediate education in Wales, but on 9 June 1885 Gladstone resigned and as a result Mundella was forced to leave the vice presidency. His Welsh legislation fell at the dissolution of parliament. The association became a force behind educational development, including secondary as well as technical education. Mundella also presided over the new National Education Association formed to promote a "free progressive system of national education, publicly controlled and free from sectarian interest" by publicising and advancing the School Board system and undermining denominational and private schools. In 1888 Mundella introduced a bill for the prevention of cruelty to children. Due to opposition, progress of the bill was slow, with Mundella speaking 65 times in committee. The ensuing Prevention of Cruelty to, and Protection of, Children Act 1889 (commonly known as the Children's Charter) was the first Act of Parliament to outlaw cruelty to children. It enabled the state to intervene in relations between parents and children, made it an imprisonable crime to neglect or ill treat children, and outlawed the employment of children under the age of 10. Mundella regarded this Act as one of his greatest successes.

Отставка

1869 жылы Мундела Жаңа Зеландияның несие және сауда агенттігі компаниясының басқармасына қосылды. Бұл табысты кәсіпорын болды және Мунделланың қаржылық мүддесі дамыды. Жаңадан бекітілген ережелерге сәйкес, 1892 жылы Сауда кеңесінің президенті болғаннан кейін ол барлық директорлық лауазымдарынан бас тартты және одан кейін компанияның қызметіне бақылау жасаған жоқ. 1893 жылы экономикалық төмендеудің нәтижесінде компания таратылуға мәжбүр болды және Сауда кеңесінің тергеуіне түсті. Мунделла енді директор болмағандықтан және ешқандай кінәсі болмағанмен, мүдделер қақтығысы туды, себебі соттағы қоғамдық тергеуден кейін (онда Мунделла куәлік берді) қандай шаралар қолдану керек деген соңғы шешімді Мунделла өзі Сауда кеңесінің президенті ретінде қабылдауы керек еді. Ол ықпалға түсті, және президенттік лауазымы уақытша тоқтатылды. 24 мамырда ол бұл мәселе бойынша Парламентке сөз сөйледі. "Панч" журналы былай деп жазды: "Парламент мұнда қиындыққа тап болған жақсы адам бар екенін сезінді. Бұл оның лайықты емес еді, төменге құлап, мақтан тұтатын мансабын уақытша жойды, оның тыныш биіктіктеріне жеткендей көрінді, бұл оқиғаны көтеруді қиын етті. Мунделла Парламенттің құрметін тудыратын қадір-қасиетпен өзін ұстады. (Ол) екі жақтан да қолдау көрсетілгенде отырды". Мунделла өзінің әпкесі Терезаға былай деп жазды: "Мен Парламентке кіргенде жоғары дауыспен қарсы алыстым, мен сөз сөйлеу үшін тұрғанда, мен отырғанда барлық жақтан ең жоғары дауыс естілді. Адамдар менімен қолдасу үшін түгел түн бойы айналамда жиналды, ал барлық әріптестерім мен оны керемет және өте лайықты орындадым деді". Глэдстон мен Розбериден құрмет көрсетілді (соңғысы оның "үлкен" қызметінен айырылғандығы үкіметке "қайғы мен әлсіздіктің көзі" екенін мәлімдеді), және елдің түкпір-түкпірінен жұмысшылардан жүздеген қолдау хаттары келіп түсті, оған еңбекке өмір бойы қызмет еткені үшін алғыс айтылды.

Өлім

Мундела күтпеген жерден қайтыс болды. 1897 жылғы 14 шілдеде оның үй ішкі қызметшісі оны жатын бөлмесінің еденінде "құлаған және есінен танып қалған" күйде тапты. Ол инсульт алған, соның салдарынан толыққанды сөйлеу қабілетін жоғалтып, сегіз күн бойы есін жоғалтқан күйде жатты. Королева Виктория (жаңалықтар үшін бірнеше рет телеграмма жіберді) және түрлі саяси көзқарастарды ұстанатын жетекші саясаткерлер де оның қайтысына алаңдаушылық білдірді. 1897 жылғы 21 шілдеде сағат 13:55-те 72 жасында дүние салды. Мунделаның табыты Лондон орталығы арқылы Сент-Панкрас вокзалына жеткізіліп, содан пойызбен Ноттингемге салынды. Мунделаның қызы Мария Тереза оның өмірбаянын жазуды жоспарлаған (демек, мадақтау мазмұнында болар еді), бірақ оның мұрағатымен бірнеше жыл жұмыс істегеніне, басқалардан материалдар жинағанына және көптеген мәтіндерді көшіргеніне қарамастан, ешқандай жариялым жарық көрмеді. Ол 1922 жылы қайтыс болды. Оның жинаған құжаттары кейін немересі Доротея Бенсонға, Чарнвуд ледиіне берілді, ол оларды 1930 жылдары Шеффилд университетінің кітапханасына тапсырды. Соңында өмірбаяны жарық көрді. Гарри Армейдждің "А. Дж. Мунделла 1825–1897. Еңбек қозғалысының либералдық негізі" атты кітабы 1951 жылы жарық көрді. Ол Мунделаның қызының мол зерттеулерін кітабында, сондай-ақ ғылыми мақалаларында және радио хабарларында пайдаланды. Мунделла викториялық шұлық бизнесі, білім беру тарихы және еңбек қатынастарының бастапқы кезеңдері туралы жазылған еңбектерде жиі еске алынады. Академиялық диссертациялар оның саяси беделін зерттеді.

Мунделаға ұқсас

Майлы портрет: Сэр Артур Стокдейл Коуп РА (1857–1940). Шеффилд тұрғындары үшін Мунделланың парламент депутаты болып сайланғанына 25 жыл толуына орай жасалған тапсырыс бойынша салынған. Мунделланың Сауда кеңесінің төрағасы ретінде үш төрттен бір бөлігі бейнеленген, қолы ведомстволық хаттар жәшігіне тиеп тұр. «Шеффилд телеграф» газеті былай деп жазды: «Оның беті біршама мұңды және ойлы көрінеді, суретші оның жасын толыққанды көрсеткен». Суретшіні Мунделланың өзі таңдаған. Сурет 1894 жылдың көктемінде Лондондағы Корольдік өнер академиясында көрмеге қойылды және 1894 жылдың 11 желтоқсанында Мунделлаға тапсырылды, содан кейін Шеффилд қалалық кеңесіне берілді. Қазіргі уақытта Шеффилд галереялары мен мұражайлар трестінің иелігінде. Портреттің көшірмесі, сонымен қатар Коп салған, сол күні Мунделланың қызы Мария Терезияға сыйға тартылды. Мектеп 1985 жылы жабылып, портрет оның ізбасарлары – Роланд Грин және Ноттингем Эммануэль мектептеріне берілді. Кейін ол Мунделла грамматикалық мектебінің бұрынғы түлектерінің тобына тапсырылды, олар 2009 жылы оны тазалап, Ноттингемдегі Бромли үйі кітапханасына берді, онда қазір көрсетіліп тұр. Мәрмәр бюст: Сэр Джозеф Эдгар Боем РА (1834–1890). 1874 жылғы Фабрика заңының арқасында пайда көрген жұмысшы әйелдер мен балалар, көбінесе бір теңшеден, Мунделла мен оның әйеліне құрмет көрсету үшін жиналған ақшаға тапсырыс берді. Бұл Боем салған бюст түрінде жасалып, мына жазумен белгіленген: «80 000 фабрика жұмысшысы, негізінен әйелдер мен балалар, күйеуінің қызметіне алғыс айту ретінде Мэри Мунделлаға сыйға тартты». Ол Мэри Мунделлаға 1884 жылдың тамызында Манчестерде өткен салтанатта, Фабрика заңы қабылданғанынан кейін он жыл өткен соң табыс етілді. Лондонның Ұлттық портрет галереясы мен Шеффилд университетінің кітапханасы. Карикатура, хромолитография: Сэр Лесли Мэтью Уордтың (1851–1922) Спай псевдонимімен белгілі. Алғаш рет 1893 жылдың 30 қарашасында «Vanity Fair» журналында жарияланды. Оның атауы – «Террасадағы саяси көрініс: «Жақтастар жеңіске жетті – қарсы дауыс берушілер жеңіске жетті» және ол Мунделланың оң жақтағы алдыңғы планмен бірге бейнеленген топтық карикатуралық портрет. Оның бір данасы Лондонның Ұлттық портрет галереясында сақтаулы.

Portrait in oil: by Sir Arthur Stockdale Cope RA (1857–1940). Painted on commission for the citizens of Sheffield to celebrate Mundella's 25th anniversary as an MP. A three quarter length portrayal of Mundella as president of the Board of Trade with his hand resting on a departmental despatch box. The Sheffield Telegraph commented: "His face wears a somewhat sad and serious expression, and the artist has given him the full measure of his years". The artist was Mundella's own choice. The painting was exhibited at the Royal Academy of Arts in London in the spring of 1894 and presented to Mundella on 11 Dec 1894 before being given to Sheffield Town Council. It is on loan to Sheffield Galleries and Museums Trust. A replica of the portrait, also painted by Cope, was presented to Mundella's daughter Maria Theresa on the same occasion. The school closed in 1985 and the portrait was passed to its successor schools, Roland Green Comprehensive and The Nottingham Emmanuel School. It was then taken into the care of a group of former students of the Mundella Grammar School, who in 2009 had it cleaned and loaned it to the Bromley House Library, Nottingham, where it is now displayed. Bust, marble: by Sir Joseph Edgar Boehm RA (1834–1890). Working women and children, who had enjoyed the benefit of the Factory Act of 1874 subscribed, mostly in single pennies, to a tribute to Mundella and his wife. It took the form of the bust by Boehm and bears the inscription: "Presented to Mrs. Mundella by 80,000 factory workers, chiefly women and children, in grateful acknowledgement of her husband's services". It was presented to Mary Mundella at a ceremony in Manchester in August 1884, ten years after the Factory Act had passed. the National Portrait Gallery, London, and the University of Sheffield Library. Caricature, chromolithograph: by Spy, the pseudonym of Sir Leslie Matthew Ward (1851–1922). It was first published in Vanity Fair on 30 November 1893. It is entitled "On the Terrace, A Political Spectacle: – The Ayes have it – the Noes have it" and it is a group cartoon portrait with Mundella in the right foreground. A copy of it is owned by the National Portrait Gallery in London.