Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Канадада туған американдық химик (1915–2005)
Canadian born American chemist (1915–2005)
Генри Тауб (30 қараша 1915 – 16 қараша 2005) – 1983 жылы химия саласындағы Нобель сыйлығын «электрондық көшіру реакцияларының механизмдерін зерттеуі үшін, әсіресе металл кешендерінде» алған канадалық-американдық химик. Ол Нобель сыйлығын жеңіп алған екінші канадалық химик және Саскачеван облысында туған жалғыз Нобель лауреаты. Тауб Саскачеван университетінде бакалавр және магистр дәрежелерін, ал Калифорния университетінде (Беркли) докторлық дәрежесін аяқтады. Аспирантураны бітіргеннен кейін Тауб Корнелл университетінде, Чикаго университетінде және Стэнфорд университетінде жұмыс істеді. Нобель сыйлығынан басқа, Тауб көптеген маңызды ғылыми наградаларды алды, соның ішінде 1985 жылғы Пристли медалін, мансабының басында екі Гуггенхайм стипендиясын (1949 және 1955) және көптеген құрметті докторлық дипломдарды иеленді. Оның зерттеулері тотығу-тотықсыздану реакцияларына, өтпелі металдарға және реакцияларды қадағалау үшін изотоптық белгіленген қосылыстарды қолдануға бағытталған. Оның 600-дан астам жарияланымы, соның ішінде бір кітабы бар, және мансабында 200-ден астам студентке жетекшілік етті. Тауб пен оның әйелі Мэридің үш баласы болды; оның ұлы Карл Калифорния университетінде (Риверсайд) антрополог болып жұмыс істейді.
Henry Taube, (November 30, 1915 – November 16, 2005) was a Canadian born American chemist who was awarded the 1983 Nobel Prize in Chemistry for "his work in the mechanisms of electron transfer reactions, especially in metal complexes." He was the second Canadian born chemist to win the Nobel Prize, and remains the only Saskatchewanian born Nobel laureate. Taube completed his undergraduate and master's degrees at the University of Saskatchewan, and his PhD from the University of California, Berkeley. After finishing graduate school, Taube worked at Cornell University, the University of Chicago and Stanford University. In addition to the Nobel Prize, Taube also received many other major scientific awards, including the Priestley Medal in 1985 and two Guggenheim Fellowships early in his career (1949 and 1955), as well as numerous honorary doctorates. His research focused on redox reactions, transition metals and the use of isotopically labeled compounds to follow reactions. He had over 600 publications including one book, and had mentored over 200 students during his career. Taube and his wife Mary had three children; his son Karl is an anthropologist at the University of California Riverside.
Білім
12 жасында Таубе туған қаласын қалдырып, Регина қаласына Льютер колледжіне оқуға кетті, онда орта мектепті бітірді. Саскачеван университетінде оның дипломдық жетекшісі Джон Спинкс болды.
At 12, Taube left his hometown and moved to Regina to attend Luther College where he completed high school. His thesis advisor at the University of Saskatchewan was John Spinks.
Академиялық лауазымдар
Білімін аяқтағаннан кейін Таубе АҚШ-та қалып, 1941 жылға дейін Берклиде химия пәнінен оқытушы болып жұмыс істеді. Бастапқыда ол Канадаға оралып жұмыс істеуді жоспарлаған, бірақ Канаданың ірі университеттеріне жұмысқа өтініш білдіргенде жауап алмады. Берклиден кейін 1946 жылға дейін Корнелл университетінде оқытушы және ассистент-профессор қызметін атқарды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Таубе Ұлттық қорғаныс зерттеу комитетінде қызмет етті. Таубе 1946 жылдан 1961 жылға дейін Чикаго университетінде ассистент-профессор, доцент және профессор болып жұмыс істеді. 1956 жылдан 1959 жылға дейін Чикагодағы химия кафедрасын басқарды, бірақ әкімшілік жұмысты ұнатпады. Дегенмен ол 2001 жылға дейін ғылыми зерттеулермен айналысып, 2005 жылы қайтыс болғанға дейін күнделікті зертханасына барып тұрды.
After completing his education, Taube remained in the United States, becoming an instructor in chemistry at Berkeley until 1941. He initially wanted to return to Canada to work, but did not receive a response when he applied for jobs at the major Canadian universities. From Berkeley, he served as an instructor and assistant professor at Cornell University until 1946. During World War II, Taube served on the National Defense Research Committee. Taube spent time at the University of Chicago as an assistant professor, associate professor and as a full professor from 1946 to 1961. He served as chair of the chemistry department in Chicago from 1956 to 1959, but did not enjoy administrative work. but he continued to perform research until 2001, and visited his labs every day until his death in 2005.
Ғылыми қызығушылықтары
Корнелл университетіндегі Таубтың алғашқы зерттеулері ол аспирант ретінде зерттеген салаларға – оттегі мен галогендері бар тотықтырғыштарға және осы элементтерді қамтитын тотығу-тотықсыздану реакцияларына бағытталған. Ол бұл реакцияларды зерттеу үшін изотоптық белгіленген оттегі-18 және радиоактивті хлорды пайдаланды. 1955 жылы Америкалық химия қоғамы оны изотоптарды зерттеуі үшін мойындады. Таубтың координациялық химияға деген қызығушылығы Чикаго университетінде оған жоғары деңгейдегі бейорганикалық химия курсын жасау тапсырылғанда оянды. Ол сол кезде қолжетімді оқулықтарда жеткілікті мәлімет таба алмады. Тауб өзінің органикалық реакциялардағы көміртекті алмастыру жөніндегі жұмысының бейорганикалық кешендермен байланысты болатынын түсінді. Бұл зерттеу лиганд алмастыру жылдамдығы мен металдың d электрондық конфигурациясы арасындағы корреляцияны алғаш рет көрсетті. Тауб рутений мен осмийді зерттеді, екі элементтің де кері байланысқа қабілеті жоғары. Мұндай электрондық донорлық химиялық реакция кезінде молекулалар арасында электрондардың қалай беріліп-алынатынын зерттеуде маңызды рөл атқарды. Ол 1983 жылдың 8 желтоқсанында сыйлығын алды, ал марапаттау сөзін Швеция Корольдік ғылым академиясының өкілі Ингвар Линдквист жасады. Таубтың Нобель лекциясы «Металл кешендері арасындағы электрондық трансфер: Ретроспекция» деп аталды. Оның Нобель сыйлығы Канадада туған химикке берілген екінші сыйлық болды (біріншісі Уильям Гиаук еді).
Taube's initial research at Cornell University focused on the same areas he studied as a graduate student, oxidizing agents containing oxygen and halogens, and redox reactions featuring these species. He used isotopically labeled oxygen 18 and radioactive chlorine to study these reactions. He was recognized by the American Chemical Society in 1955 for his isotope studies. Taube's interest in coordination chemistry was sparked when he was chosen to develop a course on advanced inorganic chemistry while at the University of Chicago. He was unable to find much information in the textbooks available at the time. Taube realized that his work on the substitution of carbon in organic reactions could be related to inorganic complexes. This research was the first to recognize the correlation between the rate of ligand substitution and the d electron configuration of the metal. Taube researched ruthenium and osmium, both elements have a high capacity for back bonding. This type of electron donation was key when studying the way electrons are transferred between molecules in a chemical reaction. He received his award on December 8, 1983, with the presentation speech being delivered by Ingvar Lindqvist of the Swedish Royal Academy of Sciences. Taube's Nobel Lecture was entitled "Electron Transfer between Metal Complexes – Retrospective." His Nobel Prize was the second awarded to a Canadian born chemist (the first one was William Giauque).
Басқа марапаттар
Таубе 1959 жылы Ұлттық ғылым академиясының мүшесі болып қабылданды. Президент Джимми Картер Таубеге 1976 жылы «органикалық емес химиядағы реактивтілік және реакция механизмдерін түсінуге қосқан үлесі үшін» Ұлттық ғылым медалін табыс етті. 1981 жылы Америка философиялық қоғамының мүшесі болып сайланды. 1985 жылы Таубе Америка химия қоғамының ең жоғары наградасы – «химияға қосқан еңбегі үшін» берілетін Пристли медалін алды. Ол 1949 және 1955 жылдары Гуггенхайм стипендиясын иеленді. Таубе Каталония және Белеар аралдарының химияшылар коллегиясының (1984), Канада химия қоғамының (1986) және Венгрия ғылым академиясының (1988) құрметті мүшесі аталды. Таубе көптеген оқу орындарынан, соның ішінде Саскачеван университетінен (1973), Чикаго университетінен (1983), Нью-Йорк политехникалық институтынан (1984), Нью-Йорк штатының Стони Брук университетінен (1985), Гюльф университетінен (1987), Сетон Холл университетінен (1988), Венгриядағы Дебрецен қаласындағы Лайош Кошут университетінен (1988) және Солтүстік-Батыс университетінен (1990) құрметті доктор дәрежесін алды. 1997 жылға қарай Таубе 600-ден астам ғылыми еңбек жариялап, 250-ден астам студентпен жұмыс істеді. 1970 жылы «Ерітіндідегі күрделі иондардың электрондық реакциялары (қазіргі химиялық ұғымдар)» атты кітабы жарық көрді. Оның шәкірттері Корнелл, Рутгерс, Джорджтаун және Джорджия Технологиялық институты сияқты беделді университеттерде профессорлық қызмет атқарады. Бірге түлек Кэрол Кройцпен ол [Ru(NH3)5]2(C4H4N2)5+ формуласына ие металл кешені – Кройц-Таубе кешенінің атымен аталады. Оның ғылыми еңбектері бірнеше жолмен құрметтелді, соның ішінде 1982 жылы Америка химия қоғамының жылдық мәжілісінде өткен симпозиумда. «Органикалық емес химиядағы прогресс» жылдық сериясының 30-шы томы «Генри Таубеге арналған құрмет» деп аталды. Оның еңбегінің құрметіне Стенфордта семинарлар циклы құрылды. Таубе осы циклдағы ашылу лекциясын оқыды. Әріптестері Таубені адал ғалым ретінде еске алады, Стенфордтан Джим Коллман: «Генри – ғалымдардың ғалымы және органикалық емес химия саласындағы жетекші тұлға болды», – деді. Бұрынғы студенті Питер Форд Таубе «химияны ғана емес, қиын да, ынталандыратын, сонымен қатар қызықты да еткенін» еске алады.
Taube was accepted as a member of the National Academy of Sciences in 1959. President Jimmy Carter presented Taube with the 1976 President's National Medal of Science "in recognition of contributions to the understanding of reactivity and reaction mechanisms in inorganic chemistry." He was elected to the American Philosophical Society in 1981. In 1985, Taube received the American Chemical Society's highest honor, the Priestley Medal, which is awarded to recognize "distinguished services to chemistry". He was awarded Guggenheim Fellowships in 1949 and 1955. Taube was made an honorary member of the College of Chemists of Catalonia and Beleares (1984), the Canadian Society of Chemists (1986), and the Hungarian Academy of Sciences (1988). Taube received honorary degrees from many institutions, including the University of Saskatchewan (1973), the University of Chicago (1983), the Polytechnic Institute of New York (1984), the State University of New York Stony Brook (1985), the University of Guelph (1987), Seton Hall University (1988), the Lajos Kossuth University of Debrecen in Hungary (1988) and Northwestern University (1990). As of 1997, Taube had over 600 publications, and had worked with over 250 students. He published a book, Electron Transfer Reactions of Complex Ions in Solution (Current Chemical Concepts) in 1970. His students have had faculty positions at many prestigious universities, including Cornell, Rutgers, Georgetown and Georgia Tech. Together with graduate student Carol Creutz, he is the namesake of the Creutz Taube complex, a metal complex with the formula [Ru(NH3)5]2(C4H4N2)5+. His research contributions have been honored in several ways, including a symposium at the 1982 annual American Chemical Society meeting. The annual series Progress in Inorganic Chemistry dedicated its 30th volume to Taube, entitled "An Appreciation of Henry Taube." A seminar series was created in honor of his work at Stanford. Taube gave the inaugural lecture in the series. Colleagues remember Taube as a dedicated scientist, Jim Collman of Stanford said "Henry was a scientist's scientist and a dominant figure in the field of inorganic chemistry." Former student Peter Ford remembers that Taube "made chemistry not only challenging and stimulating, but a lot of fun as well."
Жеке өмір
Таубе 1915 жылғы 30 қарашада Саскачеван штатының Нойдорф қаласында төрт ұлдың кенжесі болып дүниеге келді. Оның ата-анасы 1911 жылы Украинадан Саскачеванға көшіп келген украин немістері еді. 18 ғасырда Екатерина II Орталық Еуропа шаруаларын Ресейге қоныстануға шақырды. Екатеринаның осы қоныс аударушыларға берген құқықтары біртіндеп қысқартылғандықтан, көптеген қоныс аударушылар Солтүстік Америкаға бет бұрды, Саскачеван жақсы егістік жерлермен және иммигранттарға басқа да жеңілдіктер ұсынды. Таубе Саскачеванда өткен балалық шағын жылы еске алып, былай деді: "Әрине, сол кездегі жағдайларды ескеретін болсақ, Саскачевандағы алғашқы 21 жылымда ештеңе өзгергенін қаламаймын. Мен үшін ең бағалысы – фермада өскен керемет тәжірибем, ол маған табиғатты қадірлеуге және қажетті жұмыстарды аяқтау үшін өзімді тәртіпке салуға үйретті."
Taube was born November 30, 1915, in Neudorf, Saskatchewan, as the youngest of four boys. His parents were ethnic Germans from Ukraine who had immigrated to Saskatchewan from Ukraine in 1911. In the 18th century, Catherine the Great encouraged Central European farmers to settle in Russia. As the rights afforded to these settlers by Catherine were gradually diminished, many of the settlers headed to North America, with Saskatchewan offering good farmland, and other incentives for immigrants. Taube reflected fondly on his experiences growing up in Saskatchewan, noting: "Certainly, there is nothing about my first 21 years in Saskatchewan, taken in the context of those times that I would wish to be changed. The advantages that I enjoyed include: the marvelous experience of growing up on a farm, which taught me an appreciation of nature, and taught me also to discipline myself to get necessary jobs done "
Таубе 2005 жылғы 16 қарашада Калифорния штатының Пало-Альто қаласындағы үйінде 89 жасында қайтыс болды.
Taube died at his home in Palo Alto, California on November 16, 2005, at the age of 89.
Жарияланымдар
Тауб, Х., Джексон, Дж. А. және J. F. Lemons. "Сулы ерітінділерде Cr{Sup ++} салдарынан туындаған Оксиген-17 ЯМР ығысулары", Лос-Аламос ғылыми зертханасы, АҚШ Энергетика министрлігі (Атом энергиясы жөніндегі комиссияның ізбасар агенттігі арқылы), (1962). Тауб, Х. "Солватталған иондардың реакциялары жөніндегі қорытынды есеп", Чикаго университеті, АҚШ Энергетика департаменті (Атом энергиясы жөніндегі комиссияның ізбасар агенттігі арқылы), (24 қыркүйек 1962). Тауб, Х. және А. Висте. "Сұйық аммиактағы кейбір ерітінділердің изотоптық ажыратылуы", Чикаго университеті, Стэнфорд университеті, АҚШ Энергетика департаменті (Атом энергиясы жөніндегі комиссияның ізбасар агенттігі арқылы), (1966). Тауб, Х. "Зерттеудің соңғы техникалық есебі", Стэнфорд университеті, АҚШ Энергетика департаменті (Атом энергиясы жөніндегі комиссияның ізбасар агенттігі арқылы), (3 сәуір 1972).
Taube, H., Jackson, J. A. & J. F. Lemons. "Oxygen 17 NMR Shifts Caused by Cr{Sup ++} in Aqueous Solutions", Los Alamos Scientific Laboratory, United States Department of Energy (through predecessor agency the Atomic Energy Commission), (1962). Taube, H. "Reactions of Solvated Ions Final Report", University of Chicago, United States Department of Energy (through predecessor agency the Atomic Energy Commission), (September 24, 1962). Taube, H. & A. Viste. "Isotopic Discrimination of Some Solutes in Liquid Ammonia", University of Chicago, Stanford University, United States Department of Energy (through predecessor agency the Atomic Energy Commission), (1966). Taube, H. "Final Technical Report of Research", Stanford University, United States Department of Energy (through predecessor agency the Atomic Energy Commission), (April 3, 1972).