Кіріспе
автомобиль өндіруші украиналық автомобиль өндірушісі ZAZ немесе Запорижжя автомобиль құрылыс зауыты (ЗАЗ, Запорізький автомобілебудівний завод, Zaporiz'kyi avtomobilebudivnyi zavod немесе Zaporiz'kyi avtozavod) – Украинаның оңтүстік-шығысындағы Запорижжя қаласында орналасқан негізгі автомобиль өндірушісі. Ол автобустар мен жүк көліктерін де шығарады және бұрынғы бас компаниясы AvtoZAZ атымен танымал.
Ukrainian car manufacturer
ZAZ or Zaporizhzhia Automobile Building Plant (ЗАЗ, Запорізький автомобілебудівний завод, Zaporiz'kyi avtomobilebudivnyi zavod or Zaporiz'kyi avtozavod) is the main automobile manufacturer of Ukraine, based in the south eastern city of Zaporizhzhia. It also produces buses and trucks and is known for its former parent company's name, AvtoZAZ.
Тарих
Зауыттың құрылған жылы 1863 жыл деп есептеледі. 1908 жылы компания құрылды, ол кейіннен Мелитополь мотор зауыты (MeMZ) аталды. 1923 жылы бұрынғы Абрам Куп зауыты Коммунар деп өзгертілді. 1960 жылы Мелитополь мотор зауыты өндірген қозғалтқыштарын Запорожье автомобиль зауытына жеткізуді бастады. 1975 жылдан бастап MeMZ «АвтоЗАЗ» өндірістік бірлестігінің құрамына кірді. Бүгінде ол «ЗАЗ» АҚ-ның құрылымдық бөлігі болып табылады. 1961 жылы зауыт «Запорожье автомобиль зауыты» деп аталды. Зауыт тек бір модель – ЗАЗ 965 автокөлігін шығарды, ол тарихқа «дөңгелекті Запорожец» деп жазылды. «АвтоЗАЗ ДЭУ» АҚ (2003 жылғы қаңтардан бастап «ЗАЗ» ААҚ) 1998 жылғы 15 сәуірде «АвтоЗАЗ» АҚ-ның өндірістік базасында жабық акционерлік қоғам ретінде құрылды. Уставтық капитал негізінен құрылтайшылардың үлесінен қалыптасты: «АвтоЗАЗ» АҚ мүлігі – 150 доллар эквивалентінде; «Дэу Моторс» – 150 миллион доллар. Запорожьедегі негізгі кәсіпорыннан басқа, бірлескен кәсіпорынға Мелитополь мотор зауыты (AvtoZAZ Motor бөлімшесі), Автомобиль агрегаттарының Қара теңіз зауыты (ChZAA бөлімшесі) және Пологи зауыты «Искра» (Iskra бөлімшесі) да өз өзін қамтамасыз ететін кәсіпорындар ретінде кірді. 2001 жылы «Дэу Моторс» банкротқа ұшырағаннан кейін, 2002 жылы «UkrAvto» «АвтоЗАЗ»-ды сатып алды. «АвтоЗАЗ»-дың барлық өндірістік қуаты (негізінен MeMZ және Қара теңіз мотор зауыты) «ZAZ»-ға айналдырылды. Компания тіпті жаңа логотипті де қабылдады. «Дэу»-дің бірлескен кәсіпорындағы үлесінің (50%) 2003 жылы швейцариялық «Hirsch & CIE» компаниясы сатып алды. «ЗАЗ» АҚ қазір Украинадағы жолаушылар автомобильдерін өндірудің толық циклын қамтитын жалғыз компания болып табылады, оған штамптау, дәнекерлеу, бояу, кузов жинағы және автомобильдерді құрастыру кіреді. Зауыт ISO 9001 стандартының 2000 нұсқасының талаптарына сай келетін жаңа, заманауи және жоғары технологиялық өндіріс құрды және оны үнемі жетілдіріп келеді. Запорожьеде жасалған автомобильдердің VIN-кодының алғашқы үш таңбасы Y6D болып табылады.
А. Ж. Куптан Коммунарға дейін
ZAZ компаниясы неміс кәсіпкері Абрам Дж. Куптың ауыл шаруашылығы машиналарын өндіру үшін құрған төрт кәсіпорнының дамуынан пайда болды. Зауыт 1863 жылы жергілікті меннонит өнеркәсіпшісі Абрам Дж. Куп үшін салынған. Ол жел диірмендері, орақтар, бағаналар және тырмалар үшін темір бөлшектерін өндірді. Олар мемлекеттік меншікке алынып, мемлекеттік басқарудағы Коммунар зауыты ретінде қайта іске қосылды, ол жиырма төрт түрлі машинаны өндіруді жалғастырды. 1929 жылы алғашқы комбайндары пайда болды, 1952 жылға дейін 129 724 дана (соғыс жылдарын қоспағанда) салынды. 1930 жылы Коммунар алғашқы советтік комбайнын – америкалық Holt Caterpillar атпен жететін комбайнының негізінде жасалған «Коммунар» комбайнын шығара бастады. Комбайн өндірісі Кеңес Одағына комбайндарды шетелден импорттауды тоқтатуға мүмкіндік берді.
Жүзім жинау машиналарынан бастап машиналарға дейін
1956 жылы көпшілікке қолжетімді автомобильді жобалау жұмысы басталды, ол жартылай «Москвич 401» машинасының орнын алмастыруға арналған еді. Кіші көліктерге деген сұраныс артып келе жатқан кезде (сол кезде Еуропадағы барлық автомобиль сатудың 25-40% осы санатқа тиесілі болды), Минавтропром (Кеңес автоөнеркәсібі министрлігі) басшысы жаңа Fiat 600 үлгісін таңдады. Ол Ирбитский мотоцикл зауытынан жеткізілген MD 65 екі цилиндрлі қозғалтқышымен жабдықталған, ол «мүлдем қолайсыз» болды: өндірілген қуаты өте төмен еді және күрделі жөндеулер арасында аз ғана уақытқа қызмет етті. Артықшылығы, V4 қозғалтқышы NAMI G, LuAZ 967 үшін әзірленген болатын. Жаңа бейнені көрсету үшін зауыттың атауы ZAZ (Запорожье автомобиль құрылысы зауыты) деп өзгертілді. Запорожье зауытына Мелитопольдегі Микоян дизель құрастыру зауыты қосылды, ол «Союздизель» комбинатының құрамында болды. Алғашқы автомобиль, ZAZ 965 Zaporozhets деп аталды, 1959 жылдың 12 маусымында тапсырылды. Сорочкин Кеңес Одағында үнемі тапшылық болатын шағын көліктер нарығын басып алуды жоспарлады. Жоба Юрий Данилов басқаратын командамен прототиптелді, олар Кеңес Одағында алғаш рет қалың болатты пайдаланды. Болат Запорожский металлургия зауытынан жеткізілді. 1962 жылы үш прототип салынды: жүк көтеру қабілеті және көлемі бар фургон, жүк көтеру қабілеті бар пикап және алты немесе жеті адамға арналған микроавтобус; тіпті төрт дөңгелекті модельдердің (971, 971B және 971V) өндірісі де жоспарланды. Бұрынғы зауыттар ZAZ құрамына қайта енгізілді. Компания жаңа логотипті де қабылдады. 2003 жылы бірлескен кәсіпорнындағы Daewoo-ның үлесін швейцариялық Hirsch & CIE компаниясы сатып алды. 2004 жылдың соңында толыққанды отандық ZAZ Lanos (T150) өндірісі басталды, себебі Lanos CKD жиынтықтары енді жеткізілмейтін болды. 2006 жылы ZAZ қытайлық Chery Automobile компаниясымен жолаушылар автомобильдерін жинау туралы келісімге келді және 2011 жылдан бастап Chery A13 моделін ZAZ Forza деген атпен толыққанды өндіріске шығарды. Сол жылы Chevrolet Aveo (T250) өндірісі FSO автозауытынан ZAZ-ға көшірілді. Украина Президентінің жарғысымен 2009 жылы «ЗАЗ» АҚ-ның қызметкерлері Украинаның мемлекеттік наградаларымен марапатталды. 2012 жылдың бірінші жартысында ZAZ 20,060 автомобиль өндірді, бұл 2011 жылдың осы кезеңімен салыстырғанда 30% төмендеуді көрсетті. 2012 жылы Запорожье автомобиль құрылысы зауыты жаңа ZAZ Vida моделінің толыққанды сериялық өндірісін бастады.
"Запорожец" дәуірі
Запорожьедегі жолаушылар автомобильдерінің тарихы, жалпы украиналық автомобиль өнеркәсібінің тарихымен байланысты, 1960 жылға дейін жетеді, осы жылы алғашқы украин микроавтомобилі ZAZ 965 "Запорожец" Коммунар зауытының (қазіргі "PJSC ZAZ") конвейерінен түсті. Сериялық машиналардың өндірісі 1960 жылдың 1 қазанында басталды, ал жыл соңына дейін шамамен бір жарым мың "Запорожец" шығарылды. ZAZ 965 "Запорожец" тез арада танымал болды. Ол салыстырмалы түрде арзан және экономикалық болды. 100 км жолға жұмсалатын жанармай мөлшері 7,3 литрді құрады, бұл "Москвич 402" немесе "Москвич 407" үшін 10 литрден кем. Толық төрт орындық автомобиль ықшам және маневрлі болды: ұзындығы 3,33 м, ал сыртқы дөңгелектің ізінен тысқары бұрылу радиусы 5 м. Барлық дөңгелектердің тәуелсіз серіппесі, тегіс, "кардан" үшін туннельсіз, төменгі, 20 сантиметрлік жерден арақашықтығы артқы оське жақсы өтімділік қабілетін қамтамасыз етті. Әрине, кемшіліктері де болды. Мысалы, артқы орындықтардағы жолаушыларды жиі мазалайтын шу. Есіктер ескіше, қозғалысқа қарсы ашылатын, ал қозғалыс кезінде кездейсоқ ашылған жағдайда, машинаны жолдан оңай шығарып жіберуі мүмкін желкенге айналуы мүмкін. Газ бакінің корпустың алдында орналасуы өрт қауіпсіздігі тұрғысынан тиімсіз болды. Көптеген автокөлік жүргізушілері "Запорожецтің" жеткіліксіз қозғалтқыш қуатына және, демек, нашар динамикасына қанағаттанбады. Сондықтан 1962 жылдың қазан айында жаңартылған ZAZ 965A өндірісі басталды. Қозғалтқыштың көлемі 746 см³-ден 887 см³-ге дейін ұлғайтылды, ал қуаты 22 а.к.-дан 27 а.к.-ға дейін артты. Ең жоғары жылдамдық та 80 км/сағ-тан 90 км/сағ-қа дейін өсті. 1993 жылдың қыркүйегінде зауыттың 130 жылдығы тойланған кезде мерекелік кортежді 332 106 нөмірі бар баннермен безендірілген алғашқы "Запорожецтердің" бірі ашты. Бұл 1960 жылдан 1969 жылға дейінгі өндіріс кезеңінде шығарылған автомобильдердің саны. 1961 жылы ZAZ дизайнерлері ZAZ 966 автокөлігін жаңа корпуспен әзірлеуді бастады. Алайда, оның өндірісі одақтас басшылық тарапынан кейінге шегерілді, мүмкін экономикалық себептерге байланысты, алдыңғы модельден бір жыл өткен соң ғана жаңа модельді конвейерге қою орынсыз деп есептелді. Сондықтан ZAZ 966 тек алты жылдан кейін ғана шығарылды. Оның қозғалтқышы да артқы жағында орналасқан. Бастапқыда бұл 30 ат күші бар MeMZ 966A болды, ол "горбатый" алдыңғы нұсқасының соңғы модификацияларына орнатылды. Содан кейін 40 ат күші бар MeMZ 966V пайда болды, ол автомобильге түзу жолда сағатына 120 км жылдамдықпен жүруге мүмкіндік берді. Алайда, іс жүзінде мұндай жылдамдыққа барлығы қол жеткізе алмады, ал "Запорожец" үшін жылдамдық режимін сақтамағандықтан берілетін айыппұлдар соншалық сирек болды, оның өзі әзілге лайық жағдай ретінде қарастырылды. 1969 жылдан бастап ZAZ 966 моделі негізінде жаңа қозғалтқышпен және кейбір ұсақ өзгерістермен ZAZ 968 өндіріле бастады. 1975 жылдан бері ZAZ 968A, бірдей корпуспен. Ол жаңа тежегіш жүйесімен, жақсартылған алдыңғы орындықтармен және ұрлыққа қарсы құрылғысы бар тұтану жүйесімен жабдықталған. 1972 жылы ZAZ 968A-дан бұрын аздап жаңартылған ZAZ 968 моделі болды, онда корпустың алдыңғы бөлігінде сәндік панель болмады, жаңа агрегат болды. Модель 1979–1980 жылдары күрделі жаңартудан өтті. ZAZ 968M тек артқы қозғалтқышы бар соңғы отандық автомобиль ғана емес, сонымен қатар ең берік автомобиль болды, өйткені ол 1994 жылға дейін өндірілді. Бірақ ол жаңа қозғалтқыштар тізімін алды: қуаттырақ MeMZ 968 GE (45 а.к.) және MeMZ 968 BE (50 а.к.). Барлығы (1960–1994) 3,422,444 "Запорожец" автокөлігі Запорожьеде, ал ауамен салқындатылатын қозғалтқыштар Мелитопольде өндірілді.
Таврия дәуірі
"Таврия" тарихы қызықты және алуан түрлі, себебі қазіргі автомобильдің алдында көптеген әртүрлі прототиптер жасалды, олардың кейбіреулері ZAZ дизайн бюроларында шаң басып, модель түрінде мәңгілікке сақталды, ал қалғандары металлдан құйылып, сынақтан өтті. Зауыттан өздігінен шыққан алғашқы тұжырымдамалық үлгі – 1970 жылғы модельдің алдыңғы жетектегі ZAZ 1102 "Таврия" болды, оны бас дизайнер Стешенко басшылығымен "Коммунар" мамандары тобы әзірледі. Бірақ сынақтар кезінде осы автомобильдің мұражайға қойылатынын анықтаған көптеген конструкциялық кемшіліктер анықталды. 1973 жылы үш есікті хэтчбек және төрт есікті седан нұсқаларында тағы екі эксперименталды модель дайындалды, бірақ олардың ешқайсысы серийлік өндіріс деңгейіне жетпеді. ZAZ 1102 "Таврия" эволюциясының келесі кезеңдері – 1974 жылғы алдыңғы жетектегі прототип, әдемі седан корпусы және 1976 жылғы модельдің толық жетектегі нұсқасы, сол кездегі заманауи көрінісімен ерекшеленді. "Коммунар" зауытының дизайнерлеріне ZAZ 1102 "Таврия" машинасының соңғы нұсқасын дайындау және 1988 жылы оны серийлік өндіріске жіберу үшін көп уақыт қажет болды. 1991 жылы, өндіріс басталғаннан кейін үш жыл өткен соң, автомобиль қайта жаңартылды, оның барысында алдыңғы қанаттар мен интерьер элементтерінің пішіні өзгерді. Автомобильдің құнын төмендету мақсатында, қымбат чех оптикасынан отандық оптикаға көшуге әрекеттер жасалды. 1990 жылдардың ортасында "Таврия" өндірісі тоқталу қаупіне тап болды, себебі сатып алушылардың жаңа автомобильге ақшасы жетпеді. ZAZ өнімдерінің сапасы да нашар болды: бұл өндірістің өзіне де, комплектеуші бөлшектерге де қатысты. Бірақ қиын жағдайларға қарамастан, 1995 жылы зауыт "Таврия" платформасында бес есікті ZAZ 1105 "Дана" универсалын өндіріске дайындады, ол 1997 жылға дейін шығарылды. 1994 жылдан бастап электр желдеткішті қосу схемасы жаңартылды және жарты осьтердің конструкциясы өзгертілді. Бірақ жергілікті украиндық комплектеуші бөлшектерді пайдалану, әсіресе 1992 жылдан кейін, модельдердің жалпы сапасына кері әсер етті. 1998 жылы "АвтоЗАЗ Daewoo" бірлескен кәсіпорны құрылғаннан кейін, конструкцияны жаңғырту және нарықты импорттық (корей) комплектеуші бөлшектермен қанықтыру арқасында автомобильдің сапасын жақсартуға үміт пайда болды. 1998 жылы әлі де "өтпелі үлгілер" өндірісте болды, олардың жиынтығы жарияланғаннан өзгеше болуы мүмкін. 1995 жылдың күзінде "Таврия" платформасында бес есікті лифтбек – ZAZ 1103 "Славута" таныстырылды. 1999 жылы оның серийлік өндірісі басталды.
The first conceptual variant that left the plant on its own was the front wheel drive ZAZ 1102 "Tavria" of the 1970 model, developed by a group of Kommunar specialists under the leadership of chief designer Steshenko. However, the tests revealed many design flaws that determined the museum's future of this car. In 1973, two more experimental models were prepared with a 3 door hatchback and a 4 door sedan, which also failed to reach the level of a production car. The next stages in the evolution of the ZAZ 1102 Tavria were the 1974 front wheel drive prototype with an elegant sedan body and the all wheel drive version of the 1976 model with a completely modern appearance at the time. The designers of the Kommunar plant needed a lot of time to prepare and launch into serial production in 1988 the final version of the ZAZ 1102 "Tavria". In 1991, three years after the start of production, the car was restyled, during which the shape of the front wings and interior elements changed. To reduce the cost of the car, attempts were made to switch from expensive front Czech optics to domestic. The cessation of production threatened "Tavria" in the mid 1990s, because buyers did not have money for a new car. And the quality of ZAZ products was severely lame: it concerned both the production itself and the components. But despite the difficult times in 1995, the plant prepared for production a new model based on "Tavria" a five door station wagon ZAZ 1105 "Dana", which was produced until 1997. Since 1994, a new circuit for switching on the electric fan has been introduced and the design of the half axles has been changed. But the introduction of local Ukrainian components has negatively affected the overall quality of the models, especially after 1992. After the founding of JV AvtoZAZ Daewoo in 1998, some modernization of the structure and saturation of the market with imported (Korean) components, there was hope for the rehabilitation of the quality of the car. In 1998, the so called "transitional samples" were still in production, the complete set of which may not correspond to the declared one. In the fall of 1995, the ZAZ 1103 Slavuta, a five door liftback based on the Tavria base, was presented. In 1999, its serial production began.
"АвтоЗАЗ-Дэйу"
1998 жылы шетелдік инвестициялармен құрылған украин-корейлік бірлескен кәсіпорны "АвтоЗАЗ Daewoo" жабық акционерлік қоғамы ретінде тіркелді. Жаңа сапалы "Таврия Нова" 110206 үлгісіндегі автомобильдің өндірісі іске қосылды. Өндірістік дайындық жұмыстары аяқталды және Қара теңіз автомобиль құрастыру зауытында Daewoo Lanos, Daewoo Nubira, Daewoo Leganza автомобильдерінің еуропалық деңгейдегі ірі көлемді құрастырылуы басталды. Шетелдік серіктестің қаржылық қолдауы, жаңа технологиялар, бірегей сапаны бақылау жүйелері, инвестициялармен бірге енгізілген инженерлік әзірлемелер, сондай-ақ мемлекеттің тұрақты көмегі арқасында Запорожье зауыты үшін жаңа тарихи кезең ашылды. 1999 жылы "УкрАвто" корпорациясына зауыттың мемлекеттік үлесін басқару функциясы жүктелді. 2002 жылы "УкрАвто" корпорациясы "Запорожье автомобиль зауытының" мемлекеттік акциялар пакетінің иесі атанды (ол "АвтоЗАЗ" АҚ акцияларының 82% астам бөлігін, ал ол өз кезегінде "ЗАЗ" АҚ акцияларының 50% иесі болды) және кәсіпорынды басқару құқығын, әсіресе оның өндірістік бағдарламаларын жүзеге асыру құқығын алды. 2003 жылдың қаңтар айында компанияның атауы "Запорожье автомобиль зауыты" болып өзгертілді. 1998-2003 жылдар аралығында компания жаңа, әлемдік стандарттарға сәйкес терең құрылымдық өзгерістерге ұшырады; өнімдердің сапасын халықаралық стандарттарға сай ұйымдастыру жүзеге асырылды; Daewoo автомобильдерін шығару Қара теңіздегі автомобиль құрастыру зауытында басталды; Запорожьедегі негізгі зауытта жаңғыртудан кейін жаңа сапалы "Таврия" өндірісі қайта жандандырылды; әкімшілік және кадр саясаты өзгертілді. Бұл кезең стратегиядағы маңызды өзгерістермен де ерекшеленді, ол DaimlerChrysler, General Motors, Opel, Renault және басқа да әлемдік автомобиль өнеркәсібінің көшбасшыларымен ынтымақтастыққа жаңа перспективалар мен мүмкіндіктер ашты, соның нәтижесінде әлемдік жетекші брендтердің толыққанды өндірісін ұйымдастыруға бағытталған инвестициялық жобалар іске асырылды.
"ЗАЗ" АҚ
2003 жылы зауыт меншік нысанын өзгертіп, шетелдік инвестициялармен "Запорожжья автомобиль зауыты" жабық акционерлік қоғамына айналды. Сондай-ақ 2003 жылы UkrAvto Corporation (UkrAvtoZAZ Service бөлімшесі арқылы өкілдік еткен), "Запорожжья автомобиль зауыты" және неміс компаниясы Adam Opel GmbH (GMC-нің еуропалық өкілдігі) арасында өзара тарату туралы келісім жасалды. Opel компаниясы ZAZ және UkrAvto компанияларының өндірістік серіктесі болып, олардың модельдік қатарының ірі және шағын көлемде өндірісін дамытуға инвестициялар жасады. Сол жылы швейцариялық қаржы және инвестициялық компания Hirsch & Cie, Daewoo Motors-қа тиесілі ZAZ-дың 50% үлесін сатып алды. 2004 жылы Opel Astra Classic көлігінің сериялық өндірісі басталды. 2005 жылы Daewoo Lanos көлігі "Запорожжья автомобиль зауытында" толық көлемде өндіріле бастады. UkrAvto Corporation Польша автомобиль өнеркәсібінің жетекші кәсіпорны – FSO зауытының басты акционеріне айналды. "Запорожжья автомобиль зауытында" шығарылған Chevrolet Lanos көлігі Ресейге экспортталды. 2005 жылы ZAZ дизайнерлері ZAZ Lanos Pick-up үлгісін жасады. 2005 жылы зауыт 148 163, ал 2006 жылы 193 113 автомобиль өндірді. 2006 жылы белгілі үндістандық TATA компаниясының платформасы негізінде I VAN автобустарын өндіру басталды. 2010 жылы жетекші еуропалық компаниялардың жүк көтергіш корпусы мен құрамдас бөліктері бар ZAZ A10 автобустарын шығару басталды. 2010 жылдың 10 қыркүйегінде Киевте өткен автосалонда ZAZ Lanos Electro фургоны, сондай-ақ ZAZ A10C31 және ZAZ A10L50 автобустары таныстырылды. 2011 жылы жаңа ZAZ Forza үлгісін өндіру басталды. 2011 жылы "ЗАЗ" АҚ 60 862 автомобиль өндірді, бұл 2010 жылғы көрсеткіштен (45 465) 33,9% артық, ал өндірілген автомобильдердің 50% -ден астамы экспортқа жіберілді.
ZAZ және оның беделі
ЗАЗ өнімдері Кеңес азаматтары арасында ешқашан жоғары бағаланбаған. Шындығында, ZAZ-дың бастапқы мақсаты Volkswagen-тің алғашқы мақсатына ұқсас, "халыққа арналған автомобиль" жасау еді. 2009 жылдың мамыр айында ZAZ Әзірбайжан ардагерлері мен мүмкіндігі шектеулі адамдар үшін көлік құралдарын өндіру бойынша халықаралық тендерді жеңіп алды.