Кіріспе
Канадалық киттерді зерттеуші және нейробиолог Пол Спонг (1939 жылы туған) - Жаңа Зеландияда туған канадалық киттерді зерттеуші және нейробиолог. Ол 1967 жылдан бері Британдық Колумбияда косаткаларды (немесе қатыгез киттерді) зерттеп келеді және Greenpeace ұйымымен байланысы арқылы кит аулау туралы халықтың білуін арттырды.
Paul Spong (born 1939) is a New Zealand born Canadian cetologist and neuroscientist. He has been researching orcas (or killer whales) in British Columbia since 1967, and is credited with increasing public awareness of whaling, through his involvement with Greenpeace.
Ерте өмір
Спон 1939 жылы Жаңа Зеландияның Окленд қаласында дүниеге келген. Ол өмірінің алғашқы жылдарын Жаңа Зеландияның солтүстік-шығыс жағалауындағы Уакатане қаласында өткізді. Ол Крайстчерчтегі Кантербери университетінде құқық және психологияны оқыды. 1963 жылы Спон Лос-Анджелестегі Калифорния университетінің психология факультетінде Дональд Б. Линдслидің зертханасында аспирантураға қабылданды. Ол сондай-ақ UCLA-ның Ми зерттеу институтында (BRI) Росс Адейдің ғарыш биологиясы зертханасында жұмыс істеді. Спонгтың жұмысына адам миы толқындарының компьютерлік талдауы және ақпараттық жолдарды қадағалау кірді. Спонгтың докторлық диссертациясы сезімдік стимуляция, қабылдау және адам санасы туралы болды.
Ванкуверге ауысу
1967 жылы Ванкувер аквариумының Мюррей Ньюман Британдық Колумбия университетінің (UBC) неврологиялық зертханасының меңгерушісі Патрик МакГирден аквариумға көмектесу үшін "кит ғалымын" табуды сұрады. Сәтті әңгімелесуден және UCLA зертханасының жетекшісінің ұсынысынан кейін Спонг Ванкувер аквариумында оркалармен жұмыс істеуге кандидат ретінде таңдалды. Спонг 1967 жылдың сәуір айында әйелі Линдамен бірге Ванкуверге келді. Бұл, Спонг жұмыс істейтін Скананы Ванкувер аквариумы Тынық мұхитының солтүстік-батыс қайық көрмесінен сатып алғаннан кейін бірнеше ай өткен соң болды.
Киттерді зерттеу
Спонг зерттеуін Диана атты дельфиннің көру қабілетін тексеруден бастады. Ол оның су астында мысықтың ауада көретінідей жақсы көре алатынын анықтады. Содан кейін ол Скананың көру қабілетін сынап, аппараттың ойықтарына салынған карточкалардағы бір немесе екі тік сызықты дұрыс ажыратқан сайын жарты кескішпен сыйлады. Скананың міндеті – екі сызық бар карточканың жанындағы батырманы басу болатын. Сызықтар арасындағы қашықтық Скананың оларды ажырата алмайтын уақытын анықтау үшін өзгертілді. Ол бастапқы айырмашылықты үйренуге жүздеген рет сынақтан өтті және ынталы орындаушыға айналды. Содан кейін, Скана 100% дұрыс орындаған кезде, ол кенеттен мінез-құлқын өзгертті және тек "бұрыс" батырманы баса бастады. Оның нәтижесі 0% -ға төмендеді және бірнеше күн бойы солай қалды. Біраз ойланып, мінез-құлық әдебиетінде ұқсас жайт кездеспегенін байқағаннан кейін, Спонг кит қасақана дұрыс емес жауап беріп, оған бірдеңе жеткізуге тырысып жатыр деген қорытындыға келді. Бір ғана сөз: "Жоқ!" Бұл Полдің косаткаларды түсінудегі алғашқы табысы болды. 1968 жылдың сәуір айында екінші косатка, Хяк тұтқынға алынып, аквариумға әкелінді. Хяк Сканадан бөлек бассейнде сақталды. Көп ай бойы оқшауланғаннан кейін, Хяк күні-түні бассейннің бір бұрышында жүзіп, жалқау болып кеткен. Спонг акустикалық сыйлық Хяк мінез-құлқын өзгертуге болатынын анықтау үшін тәжірибе жасауға шешім қабылдады. Ол су асты динамигін бассейннің бір бұрышына орнатып, оны жанындағы зертханадағы аудио жабдыққа қосты. 3 кГц жиілікті дыбыс тәжірибені бастады. Егер Хяк бұрышынан қозғалса, Спонг сыйлық дыбысын қосты. Көп ұзамай Хяк бассейнде тыныш жүзіп жүрді. Содан кейін Спонг сыйлық критерийін өзгертіп, бассейннің бір бұрышында тұрмаған кез келген нәрсе дыбыспен марапатталатынын айтты. Көп ұзамай Хяк өте ынталы болды. Спонг осы тәжірибелер арқылы косаткалар үшін акустиканың маңыздылығын білді. Оның музыка және дыбыспен жасаған тәжірибелері Хяк летаргиядан айығуға көмектесті. Хяк пен Скананы бір бассейнге орналастырғанда, олардың бірге дыбыстағанын байқады. Спонгтың косаткамен жиі байланыста болған жағдайларының бірі Сканамен болған оқиға. Спонг аквариумға ерте таңертең, жұртшылық келгенге дейін барып, кішкентай жаттығу платформасына отырып, суға бос аяқтарын малып алуға әдеттенген. Скана оған жақындап, Спонг оның аяқтарымен Скананың басын және денесін сипап жататын. Оған бұл ұнаған сияқты. Бір күні таңертең Скана әдеттегідей оған қарай баяу жүзіп, содан кейін, Спонгтың аяқтарына бар-жоғы бір-екі дюйм қашықтықта аузын ашып, оларды кесіп өтті, сондықтан Спонг аяқтарының үстінен және астынан тістерін сезіне алды. Әрине, Спонг аяқтарын судан шығарып алып, платформада дірілдеп отырды. Біраз уақыттан кейін ол тынышталып, аяқтарын суға қайта салды. Скана қайтадан солай істеді, ал Спонг та солай реакция берді. Осы кезде Спонгтың қызығушылығы арта түсті. Скана не істеп жатыр? Олар бұл циклді 10 немесе 11 рет қайталап өтті, содан кейін Спонг Скана оның аяқтарын кесіп жатқанда реакция бермей аяқтарын суға тастай алды. Содан кейін Скана тоқтады. Сол сәтте Спонг Сканадан қорықпайтынын түсінді. Ол Спонгтың өте күшті жауы мен тістерінен сезінетін қорқынышын тез және тиімді түрде жойды. Ғажабы сонда емес, ол өзінің денесін толық бақылайтынын және оған зиян келтірмейтінін көрсетті. Спонг мұны Скананың оған жасаған үлкен сыйы деп есептеді, өйткені ол содан бері косатканың алдында қорқыныш сезінбеген.
1968 жылғы дәріс
1968 жылы Спонг Британдық Колумбия университетінде лекция оқып, Ванкувер аквариумындағы екі китпен болған тәжірибесін айтты. Ол киттерді "жоғары интеллектілі, әлеуметтік жануарлар" деп сипаттап, оларды қамауда ұстауға болмайтынын мәлімдеді. Киттерді табиғи ортада зерттеу үшін оларды жартылай жабайы ортаға (мысалы, Пендер гаваньына) көшіруді ұсынды. Спонг сондай-ақ адамдардың бір күні киттермен қарым-қатынас жасай алатынын айтты. Оның осы лекциясынан айтқан сөздері жергілікті газеттерде жарияланды және радиостанциялармен сұхбаттасу жоспарланды. Бірақ аквариум директоры доктор Ньюман Спонгтың киттерді босату туралы ұсынысын қабылдамады. Бұл Ньюманды Спонгтың жұмыс істеп жатқан зерттеу жобасын тоқтатуға мәжбүр етті. Одан кейін Спонгтың аквариуммен шартты жаңарту кезегі жетті. Шарт жаңартылмады.
КВОУФ
Қатерлі кит (Orcinus Orca) қоры, немесе KWOOF – Спонг аквариумды тастап кеткеннен кейін құрған қоры. Қордың мақсаттарының бірі – Канаданың Британ Колумбиясында кит аулауды тоқтату еді. 1969 жылдың желтоқсан айында Спонг Пендер портына сапар шекті, онда балықшылар 12 кит ұстаған. Ұсталған 12 киттің ішінде тек біреуі, Корки, 50 жылдан астам уақыт бойы тұтқындықта өмір сүрді. Спонг оны босатуға үш он жылдан астам уақыт жұмсады.
Көлтасты саздықтар
1972 жылы Спонг Солтүстік Ванкувердегі "Мейплвуд батпақты жерлері" деп аталатын хиппилер коммунасында тұрды. Солтүстік Ванкувер ауданы осы батпақты жерді сауда орталығына айналдыруды жоспарлады. Спонг бұл ұсынысқа қарсы күресті жетекшілік етті. Ол Роберт Фреско мен Крис Паттерсонның "Батпақты жерде өмір" (Mudflats Living) деген NFB (Канаданың Ұлттық кино басқармасы) үшін түсірген фильмде осы қауым туралы сұхбат берді. https://www.nfb.ca/film/mudflats_living/ Сиэтлдік кинорежиссер Шон Малоун "Батпақта өмір" (Living on the Mud) деген тағы бір фильм түсірді. Батпақты жерлерден жатақтар қуылып, үйлері өртеліп, ақырында осы жерлер табиғат қорғау аймағы мен жануарлар қорығына айналды.
OrcaLab
1970 жылдың жазында Спонг Хансон аралында OrcaLab құрды. Лаборатория Ванкувердің солтүстік-батысына қарай 200 шақырымдай жерде, Блэкни асуында орналасқан. Орка отбасылары Джонстон бұғазына қарай жүзеді, онда олар көшіп келе жатқан лососьпен қоректенеді, өз қауымдастықтарының басқа мүшелерімен байланысады және арнайы "ден сақтау жағажайларына" барады. Хансон аралы – оркаларды табиғи орталарында зерттеуге өте қолайлы жер болды. Зертханада Спонг киттердің әндерін және модуляцияларын гидрофон арқылы бақылап, жаздыра бастады. Гидрофон шығанақтың ыңғайлы жартасты тірегіне іліндіріліп, магнитофонға қосылды. Көп ұзамай OrcaLab гидрофондар желісін құрды, ол Солтүстік тұрғын орка қауымдастығы үшін маңызды мекен ретінде танылды. Алғашқыда гидрофон сигналдары зертханаға VHF радиоарқылы, содан кейін сымсыз микротолқындық желі арқылы жіберілді. OrcaLab-тің құрлықтағы ғылыми-зерттеу станциясы ретіндегі жұмыс философиясы – "араласпай оқу". 2000 жылы Спонг жапондық әріптестерімен бірге "www. orcalive.net" онлайн порталын құрды, ол OrcaLab гидрофондарынан тікелей дыбыстарды Интернет арқылы таратып, интернетке қол жеткізе алатын әлемнің кез келген жеріндегі адамдарға оркалардың дыбысын естуге мүмкіндік берді. Жобаға тікелей бейнекамералар да қосылды. Көрермендер тікелей эфирде оркаларға құмар адамдармен әңгімелесе алатын болды. Табиғат желісі аясында Жапонияда тасбақаларды бақылау үшін серіктес сайт құрылды. Тасбақаларға қатысты жобаның бөлігі кейін тоқтатылды, бірақ оркалардың тікелей эфиры жалғасуда және explore.org компаниясымен серіктестікте кеңейтілуде.
Тіркелу мәселесі
1980 жылдары Хансон аралының ормандық аймағына толықтай кесіп тастау қауіп төндірді. Спонг әйелі Хелена Саймондспен және көптеген жақтастарымен, соның ішінде "Намгис" бірінші ұлты ағаш кесуге қарсы науқан ұйымдастырды. Британдық Колумбия үкіметіне әлемнің түкпір-түкпірінен, оның ішінде Еуропа мен Жапониядан жүздеген хаттар жазылды. Ағаш өңдеу компаниясының меншігі өзгерді. Бір кезде Спонг жаңа иесі – Флетчер Челлендж компаниясының төрағасына шағымдану үшін Жаңа Зеландияға сапарлады. Ақырында Хансон аралының ормандық аймағы Британдық Колумбия үкіметі, бірінші ұлттар, экологиялық ұйымдар және ағаш өңдеу компаниялары арасындағы келіссөздер арқылы қорғалды, нәтижесінде Ұлы Аю Ормандық аймағы құрылды. Бүгінде оны Юкусам мұра қоғамы басқарады, оның құрамына Хансон аралын қамтитын үш бірінші ұлттың өкілдері кіреді. OrcaLab компаниясы Қоғамнан лицензия алып жұмыс істейді. Юлусам – Хансон аралының дәстүрлі атауы.
Киттер аулау
1972 жылы Спонг «Китіңді өлтіру үшін» кітабын жарнамалап, ұлттық турнеде жүрген канадалық автор Фарли Моватпен кездесті. Фарли Спонгты көптеген кит түрлерінің қиын жағдайында екеніне көндірді. Спонг әйелі Линдамен бірге Канаданы кит аулауды тоқтатуға көндіру мақсатында «Жоба Жонаның» канадалық бөлімі ретінде науқан бастады. Бір жыл ішінде Канада кит аулауды тоқтатты. Спонг одан да жоғары мақсат қойып, сол кезде ядролық сынаққа қарсы ұйым болған «Гринписке» киттердің мүддесін қорғауға көндірді. «Ванкувер Сан» газетінің тілшісі Боб Хантер және басқа «Гринпис» мүшелері «Гринпис» ұйымының «Ахавты тоқтату» комитетін құрып, ашық теңізде кит аулаушыларға қарсы тұруды жоспарлауға кірісті. 1973 жылы Спонг пен Хантер Ванкувердегі Королева Елизавета театрында Рождестволық кит шоуын ұйымдастырды. Бұл шоудан түскен қаражатты Жапонияға сапар жасап, кит аулауды тоқтатуға көндіру үшін жинады. Шоу кезінде канадалық музыкант Гордон Лайтфут телефон соғып, бұл мақсатқа қолдау көрсету үшін 5000 доллар көмектесетінін уәделеді. 1974 жылы Спонг отбасымен бірге Жапонияға сапар шегіп, сауда орталықтары мен мектептердегі театрларды қоса алғанда, 21 жерде презентация жасады. Спонг сондай-ақ кит аулау индустриясының және үкімет өкілдерімен кездесті. Бұл әрекеттер сәтті болмады, Спонг Канадаға оралып, кит аулаушылармен тікелей күресу қажеттігіне көз жеткізді. 1975 жылы Спонг пен оның отбасы «Гринпис» деп аталған кит шоуын Канада бойынша, содан кейін Исландия мен Норвегияға алып барды. Норвегияда олар Халықаралық кит аулау статистика бюросына барды, онда Спонг өзін киттерді зерттейтін ғалым ретінде таныстырып, Калифорния жағалауында кит аулау операцияларының орналасқан жерлерін көрсететін кит аулаушылардың кестелеріне қол жеткізді. Хантер бұл ақпаратты алғаннан кейін қайда бару керектігін білді, бірақ Ресейдің кит аулау флоты Калифорния жағалауына келгенге дейін бұл ақпаратты құпия сақтады. «Филлис Кормак» кемесі шілде айында Мендосиноға бет бұрып, кит аулаушылармен кездесті. Хантер мен Пол Уотсонның бастарының үстінен арқанның ұшып өткенін көрсететін драмалық көрініс Уолтер Кронкайттың CBS кешкі жаңалықтарында көрсетілді, ал Халықаралық кит аулау комиссиясы (IWC) Лондонда жиналғанға дейін бұл жаңалық тарады. Бұл оқиға кит аулау мәселесіне қоғамның назарын аударды және Комиссияға қысым жасады, ол сол кезде негізінен кит аулаушылардың клубы болды. Спонг сәйкес келіп Комиссияның отырысына қатысып, кейіннен IWC ғылыми комитетінің және Комиссияның жалпы отырыстарына бейімді ұйымның өкілі ретінде қатыса алды, олардың мақсаты коммерциялық кит аулауды тоқтату болды. 1982 жылы Халықаралық кит аулау комиссиясы коммерциялық кит аулауға мораторий енгізуге 3/4 көпшілік дауыспен келісті. Бұл мораторий 1986 жылы күшіне енді және бүгінгі күнге дейін сақталып тұр.
Шұжық
1990 жылы Швейцарияның Беллерив қоры тұтқындағы киттерді талқылау үшін конференция өткізді. Спонг Солтүстік резидент А5 тобының мүшесі, Корки (А16) туралы ақпарат ұсынды және оның отбасы жақсы таныс болатын жабайы табиғатқа қайта жіберуге болатын кандидат екенін айтты. Корки 1969 жылы Британдық Колумбияның Пендер Харбор аймағында ұсталған және Тынық мұхитының «Маринлендке», содан кейін Сан-Диегодағы «SeaWorld-ке» жеткізілген. Одан кейін халықаралық науқан басталды, онда 21 елден келген балалар «SeaWorld-ке» шақыруларын білдіріп, 2 шақырымға жуық ұзындықтағы үлкен туылған суреттерді ұсынды. Коркидің «БОСАЗДЫҚ ТУЫ» идеясы австриялық Ники Энтрупқа тиесілі болды. Ол «SeaWorld» төңірегінде, Еуропа астаналарында, АҚШ-тың батыс штаттарында және Британдық Колумбияда көрсетілді. «SeaWorld» Коркиді босату туралы ұсынысты қабылдаудан бас тартты. 2000 жылы Коркидің анасы Стрип (А23) қайтыс болды, осылайша олардың қайтадан кездесу мүмкіндігі жойылды. Коркиді босату науқаны жалғасты, қазіргі уақытта Хансон аралында Коркидің зейнеткерлік үйі ретінде Дабл Бэй қасиетті орнын құру жоспарлануда, онда оған «SeaWorld» қызметкерлері күтім жасайтын болады. Қасиетті орынды салушы, ескі Дабл Бэй пансионатының иесі Майкл Реппиге «Namgis First Nation» және Спонг қолдау көрсетуде. Корки әлі тірі (2022 жылдың шілде айына дейін), сондықтан оның отбасымен қайта кездесу мүмкіндігі бар.