Кіріспе
Құртты киттердің ас қорыту жүйесінде түзілетін зат – амбергрис (Ambergris; ambra grisea; ambergrease) – құртты киттердің ас қорыту жүйесінде пайда болатын, күңгірт сұр немесе қара түсті, қатты, балауыз тәрізді, жанғыш зат. Жаңа түзілген амбергрис теңіздік, нәжіс иісімен ерекшеленеді. Уақыт өте келе ол тәтті, топыраққа ұқсас хош иіске ие болады, көбінесе изопропил спиртінің иісімен салыстырылады, бірақ оның булы химиялық дәмі болмайды. Парфюмерлер амбергрисді иісті ұзақ сақтауға мүмкіндік беретін фиксатор ретінде жоғары бағалайды, алайда қазіргі кезде оның орнына көбінесе синтетикалық амброксид қолданылады. Иттер амбергрис иісіне тартылады және кейде оны амбергрис іздеушілер пайдаланады.
Ambergris ('/æ//m//b//ər//g//r//iː//s/// or '/æ//m//b//ər//g//r//ɪ//s///; ambra grisea; ), ambergrease, or grey amber is a solid, waxy, flammable substance of a dull grey or blackish colour produced in the digestive system of sperm whales. Freshly produced ambergris has a marine, fecal odor. It acquires a sweet, earthy scent as it ages, commonly likened to the fragrance of isopropyl alcohol without the vaporous chemical astringency. Ambergris has been highly valued by perfume makers as a fixative that allows the scent to last much longer, although it has been mostly replaced by synthetic ambroxide. Dogs are attracted to the smell of ambergris and are sometimes used by ambergris searchers.
Этимология
Ағылшын тіліндегі "amber" сөзі араб тіліндегі "ʿanbar" (عنبر; көне парсы тіліндегі "ambar", ambergris) сөзінен, орта латын тіліндегі "ambar" және орта француз тіліндегі "ambre" арқылы келген. "Amber" сөзі "ambergris" мағынасында орта ағылшын тілінде 14 ғасырда қабылданды. "Сұр" деген қосымша роман тілдерінде "amber" сөзінің мағынасы Балтық амберіне (тас шайыр) – ақ немесе сары амбер (ambre jaune) ретінде 13 ғасырдың соңынан бастап қолданылған кезде пайда болды.
Құрылу
Амбергрид – бұл сперма китінің ішегіндегі өт жолының секрециясынан пайда болады және теңізде жүзіп немесе жағалауға соғылып келуі мүмкін. Кейде ол өлген киттердің ішінде табылады. Тағы бір теория бойынша, киттің тоқ ішегіндегі ішек құрттары мен моллюскалардың қалдықтарынан туындаған бітелу салдарынан кит өлді де, осы масса теңізге шығарылады. Амбергридтің қалыптасуына жылдар қажет. "Жүзбелі алтын: Амбергридтің табиғи (және табиғи емес) тарихы" кітабының авторы Кристофер Кемп, оның тек сперма киттері арқылы, және олардың шамамен бір пайызы ғана өндірілетінін айтады. Амбергрид сирек кездеседі; киттен шыққаннан кейін, ол құрлыққа жеткенше жылдар бойы теңізде жүзуі мүмкін. Амбергридті табудың қиындығы және заңдық белгісіздік парфюмерлерді одан бас тартты, ал химиктерді тиімді баламаларды іздеуге итермеледі. Амбергрид негізінен Атлант мұхитында және Оңтүстік Африка, Бразилия, Мадагаскар, Шығыс Үндістан, Мальдив аралдары, Қытай, Жапония, Үндістан, Австралия, Жаңа Зеландия және Молукка аралдарының жағалауларында кездеседі. Көбінесе коммерциялық мақсатта жиналатын амбергрид Атлант мұхитындағы Багама аралдарынан, әсіресе Нью-Провиденс аралдарынан алынады. 2021 жылы балықшылар Йемен жағалауында 127 кг (280 фунт) салмақты, 1,5 миллион АҚШ долларына бағаланған амбергридті тапты. Сондай-ақ, 1,75 миллион жыл бұрынғы қазбаланған амбергрид те табылды.
Физикалық қасиеттері
Амбер грисі әр түрлі пішіндегі және өлшемдегі кесектер түрінде табылады, әдетте салмағы 2,5 кг-нан асатын немесе одан да көп. Шикі амбер грисін спиртте қыздыру арқылы одан амбер гравитациясын бөліп алуға болады, содан кейін пайда болған ерітіндінің сууына рұқсат етіледі. Иісі жоқ амбреиннің тотығуы нәтижесінде амброксид және амбринол пайда болады, олар амбер грисінің негізгі иіс компоненттері. Амброксид қазір синтетикалық түрде өндіріліп, парфюмерия индустриясында кеңінен қолданылады.