Кіріспе

Фарер аралдарындағы киттер мен дельфиндерді ұстау
Фарер аралдарындағы киттерді аулау

Фарер аралдарында киттерді аулау, немесе grindadráp (фарер тіліндегі grindhvalur, пилот киті дегенді білдіреді, және dráp, өлтіру дегенді білдіреді) – киттер мен дельфиндердің түрлі түрлерін, бірақ негізінен пилот киттерін, жағалауға тіреп, өлтіріп, етін бөлуге бағытталған ұстаудың бір түрі. Жыл сайын жазғы аулау маусымында шамамен 700 ұзын қанатты пилот кит және бірнеше жүз Атлантикалық ақжақ дельфин ұсталады. Бұл практика 9 ғасырдан бастау алады, және көптеген Фарер аралдарының тұрғындары кит етін жеуді өз тарихының маңызды бөлігі деп санайды. 1948 жылдан бері аулау Фарер аралдарының билігімен реттеліп келеді, қатысушылардың оқытылуын талап етеді, заманауи қайықтар мен байланыс құралдары қолданылады және полиция бақылауымен жүзеге асырылады. Аулау 1980 жылдардан бері күшейтілген бақылауда. Ішкі тұрғыда, кит етінің, әсіресе жас балалар мен жүкті әйелдер үшін, зиянды болуы мүмкін деген алаңдаушылықтар туындады. Халықаралық деңгейде, аулауды қатыгездік және қажетсіз деп санайтын жануарларды қорғау ұйымдары оған қарсы наразылықтар, бойкоттар және кейде тікелей араласулар ұйымдастыруда.

Тарих

Фарер аралдарында кит аулау туралы деректер викинг дәуірінде скандинавиялықтардың қоныстануының алғашқы кезеңіне (800–900 жж.) дейін жетеді. 999 жылдан кейін, Зигмундр Брестиссон христиан дінін Фарер аралдарына әкелгеннен кейін, арал тұрғындары Норвегия короліне төленетін салықтарды есепке алу үшін кит аулау туралы жазбалар жасауды бастады. 20 ғасырда Фарер аралдарында кит аулауды реттеу күшейді. 1907 жылдың 4 маусымында Данияның amtmaður (губернаторы) және sysselmann (шериф) кит аулау ережелерінің алғашқы жобасын Дания билігіне Копенгагенге жіберді, ал 1932 жылы алғашқы қазіргі заманғы кит аулау заңнамасы қабылданды. 1948 жылғы "Өзін-өзі басқару туралы" заңның аясында Фарер аралдарында балық аулау және аң аулауды заңдастыру және реттеуге қатысты өкілеттіктер Дания Парламентінен Фарер Парламентіне берілді. 21 ғасырда Фарер аралдарында кит аулау мәдениетінің қайта жаңғыруымен қатар, "өткенді қалпына келтіру, сақтау және қайта құруға халықаралық назар аудару" және ұлттық және жергілікті "өзін анықтау іздеуі" жүзеге асырылды.

Кит аулау

Белгілі бір аң аулау маусымы жоқ, бірақ кит аулау көктем мен жаз айларында, маусымнан қазанға дейін жүргізілуі мүмкін. Киттерді жағаға тіреу тек теңіз және ауа райы жағдайларына байланысты жүзеге асырылады. Егер ер адамдар grindaboð (жағалауға жақын байқалған кит үйіршігі) туралы естіп, sysselman-нан рұқсат алғаннан кейін, теңіздегі балықшылар киттерге қарай бет алып, басқаларының келуін күтеді. Кит аулау ережелері киттердің үйірін қалай жағаға тіреу керектігін көрсетеді, ал жағаға тіреу жұмысы киттерді қайықтардың кең жартылай шеңберімен қоршау арқылы іске асырылады. Кит аулау басшыларының сигналы бойынша, киттердің қашып кетуіне кедерес келтіру үшін олардың артынан суға тас байланған сымдар тасталады, ал қайықтар киттерді рұқсат етілген жағажайға немесе фьордқа қарай айдайды, онда жануарлар өздігінен жағаға шығады. Бұл қайықтар әлі де қолданыста, бірақ көңіл көтеру үшін. Жағаға шыққаннан кейін, киттер арнайы пышақ – mønustingari (монустингри) арқылы дорсальды аймақтан бір терең кесіледі, бұл омырша жолғысын үзеді. Mønustingari 2011 жылы қолданыла бастады және 2015 жылы міндетті талапқа айналды. Киттердің өлгені расталғаннан кейін, олардың мойындары grindaknívur (гриндакнивур) пышағымен кесіледі, осылайша етті жақсы сақтау үшін киттен мүмкіндігінше көп қан шығарылады. Бұрын, жағаға шықпаған киттер тарихи түрде sóknarongul (сокнаронгул) деп аталатын өткір ілгекпен майға шаншылып, содан кейін жағаға тартылған. 1993 жылы blásturongul (бластуронгул) – тұйық ілгек ойлап табылды, ол жағаға шыққан киттерді олардың үскірігінен ұстап, жағаға тартуға мүмкіндік берді. 1985 жылы Фарер аралдарында кит аулау кезінде найзалар (skutil – скутил) мен гарпундар (hvalvákn – хвалвакн) қолдануға тыйым салынды, өйткені бұл қарулар киттерге қажетсіз жамандық келтіруі мүмкін деп есептелді. 2013 жылғы «Кит аулау туралы» заңға сәйкес, киттерді заңды түрде өлтіру үшін олар жағаға шығуы немесе теңіз түбіне батып қалуы керек.

Аң ауланған түрлер мен популяциялар

Фарер аралдарындағы кит аулаудың басты нысанасы – ұзын қанатты кит. 1993 жылы Солтүстік Атлантикада жалпы саны 780 000 қысқа және ұзын қанатты кит бар екені бағаланды. Оларды теңізде ажырату қиын болғандықтан, зерттеуде екеуі де біріктірілді. Солтүстік Атлантика теңіз сүтқоректілері комиссиясы Солтүстік Атлантикадағы киттердің саны туралы қазіргі уақытта ақпараттың аз екенін атап өтті. Америкалық кит қоғамы (АКҚ) ұзын қанатты киттердің саны шамамен бір миллионға, ал қысқа қанатты киттердің саны 200 мыңға жетеді деп есептейді. Халықаралық табиғатты қорғау одағы (IUCN) Қауіп төнген түрлердің қызыл тізімінде киттердің екі түрін де "қауіпсіз" деп санайды және Фарер аралдары маңындағы ұзын қанатты киттердің қосалқы популяциясы шамамен 100 000 жеке басқа жетеді, ал Фарер аралдарындағы аулау "ұзаққа созылуы мүмкін" деп бағалайды. Фарер аралдары заңнамасына сәйкес, киттерден басқа, шағын киттердің кейбір түрлерін аулауға да рұқсат етіледі. Ірі киттердің (фин және минк киттері) аулауы 1984 жылы Фарер аралдарында тоқтатылды.

Бейнелеу

Қазір теңізде гарпун, найза және атыс қаруын қолдануға тыйым салынғандықтан, киттердің барлығы жағажайларда көрермендердің көз алдында өлтіріледі. Осы процесте, балық тұмсығының арқасы кесіліп, омыртқасы қиылып, негізгі артериялары ашылады, бұл өте қанды және жағымсыз көрініс тудырады. Кит аулауға арналған жағажайға жақын теңіздің барлығы қан қызыл түске боялады, және бұл жарқын бейне көрермендерге қатты әсер етеді. Осы себепті, кит аулау Сицилия мен Сардиниядағы матанза туна аулау процесімен салыстырғанда туризмге қолайлы практика емес деп есептеледі.

Орналасқан жерлер

Киттерді қуу үшін ең қолайлы орындардың "жағалау геоморфологиясы" өте нақты сипатталады: құмды түбі, ірі тастар мен лайдың болмауы, сондай-ақ киттердің эхолокациясымен анық көре алатын және қашуға тырысатын жағалауға жақын тік жарлы сөрелердің – жергілікті атауы марбакки деп белгілі – жоқтығы. Қолайлы жағдайларда киттерді оңай жағаға жақын немесе толығымен шығаруға болады, кейде олар өздігінен жағаға тіреліп қалады.

Мәдени маңызы

Қитық киттің еті мен майы Фарер аралдарының халқының дәстүрлі тағамдарының бірі болып табылады. Теңіз сүтқоректілерінің майы бұрын шам майы жасауға және емдік мақсаттар үшін де қолданылып келген. Китық киттің терісі бір кезде балық аулауға арналған жіптер мен арқандар жасауға пайдаланылса, оның ішегі балық аулауға арналған иінтірек ретінде қолданылған. Ал жануарлардың басқа да бөліктері аяқ киім жасауға жұмсалған. Осының нәтижесінде, қыс айларында Фарер аралдарының тұрғындары көбінесе тұздалған немесе кептірілген тағамдарды, соның ішінде қой еті, балық, теңіз құстары және теңіз сүтқоректілерінің еті мен майын жеп, дәстүрлі түрде өмір сүрген. Кит аулау Фарер әдебиеті мен өнерінде қайта-қайта кездесетін тақырып, мысалы, Самал Йоэнсен Микинестің "grindadráp" суреттері, олар Фарер өнер мұражайында қойылған. Кит аулау кезінде "grindadansur" деп аталатын дәстүрлі мәдени бимен тойлаған, ал 1835 жылы Фарер аралдарының Дания губернаторы (amtmand) Кристиан Плойен кит аулау туралы баллада жариялаған. Фарер жерлерінің атаулары көбінесе кит аулау мәдениетіне тікелей сілтеме жасайды, мысалы, "кит шығанағы" деген мағына беретін Хвалвик қаласы.

Кулинарлық дәстүр

Бұл - кашалот еті мен майын жеу дәстүрі. Бүгінде ол Фарер аралдарында деликатес ретінде тағамдалады. Ет пен май, фарер тілінде Tvøst og spik, әртүрлі тәсілдермен сақталып, дайындалуы мүмкін. Жаңа еттен "гриндабуфур" деп аталатын стейк жасауға болады. Ет, май және картоп бірге қайнатылып, тұйықталған май кесегі құрғақ балыққа қосымша ретінде жиі беріледі. Арнайы жағдайларда "кальт борð" деп аталатын тағам ұсынылады, ол суық тағамдар мен торттардан тұрады, көбінесе құрғатылған кашалот еті мен тұздалған майы болады. Ет пен майды сақтаудың дәстүрлі тәсілі - тұздау немесе ауада кептіру, бұл процесс шамамен сегіз аптаға созылады. Тұздау үшін ет немесе май тұзды суға батырылады, оның тұздылығы соншалық, картоптың бетіне қалуы керек. Осы күйде ет пен май ұзақ сақталады, бірақ тікелей жеуге болмайды. Одан бұрын еттен немесе майдан тұзды су ағызылып шығарылуы керек. Бүгінде көптеген адамдар ет пен майды мұздатып сақтайды, бірақ дәстүрлі сақтау әдісі, әсіресе ауылдарда қолданылады. 2008 жылдың тамызында Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДҰ) бұрынғы зерттеулерді қорытындылаған баяндамасында Фарер аралдарының халқының негізгі көзі ластанған кашалот еті арқылы метил сынапқа ұшырағаны, оның құрамында шамамен 2 мг/кг өте жоғары деңгейде болғаны айтылды. Филипп Гранжанның 900-ге жуық фарерлік балалармен жүргізген 10 жылдық зерттеуі метил сынапқа жүктілік кезеңінде ұшыраудың 7 жасқа дейінгі нейропсихологиялық кемшіліктерге әкелгенін және дамудағы кешігулердің метил сынаптың әсерімен, тіпті төменгі деңгейде де байланысты екенін көрсетті. 2008 жылдың қарашасында Фарер аралдарының бас дәрігері Хогни Дебес Йоенсен және ғалым Пал Вейхе жануарлардағы жоғары сынап, полихлорирленген дифенилдер (ПХД) және ДДТ туындыларының болуына байланысты кашалот етінің адамдарға пайдалы емес екенін ұсынды. Джоенсен мен Вейхе жүргізген зерттеулер Фарер үкіметіне кашалот етін тұтынуға қарсы ұсынымдар жасауға әкелді, бірақ ешқандай шешім қабылданбады. 2011 жылдың маусым айында Фарер аралдарының азық-түлік және ветеринариялық басқармасы ересектердің айына бір порциядан аспайтын кашалот еті мен майын жеуін, кашалоттың бүйрегі мен бауырларын ешқашан жемеуін және әйелдердің жүктілік кезеңінде ерекше сақтық танытуын ұсынды. 2012 жылдың шілдесінде Джоенсен мен Вейхе жариялаған соңғы зерттеу кашалот етінің құрамындағы сынаптың мөлшері Еуроодақтың (ЕО) нормасынан екі есе жоғары екенін көрсетті. Сондай-ақ, Вейхе кашалот етін үнемі тұтынудан туындаған сынаптың адамның жүйке жүйесінің ұрықтық дамуына тигізетін зиянды әсерін ашты. Бұл Паркинсон ауруы, гипертония, артериосклероз және кейінгі өмірде репродуктивті функцияларға кері әсер ету қаупін де арттырады. 2013 жылы жүргізілген сауалнама студенттердің майдан гөрі ет жеуге бейім екенін, ал ерлердің әйелдерге қарағанда көбірек ет жейтінін көрсетті, бұл жүкті әйелдерге берілген ескертулердің салдары болуы мүмкін. Фарер аралдарының тұрғындары бұл денсаулық сақтау мәселелері кашалот етін тұтынуды азайту қажеттігін және жүкті аналардың оны жемеуі керектігін мойындайды.

Сайысқа түскен түсіндірмелер

Фарер аралдарындағы кит аулау тәжірибесі экологиялық ұйымдар, ең әйгілісі – Sea Shepherd Conservation Society тарапынан қатыгез және қажетсіз деп сынға алынуда, сыншылар жануарлардың күйзелісі туралы айтылған мәлімдемелерге қарағанда, жануарлардың азап шегу дәрежесі шектеулі емес екенін атап көрсетеді. Сүтқоректілердің өліміне жұмсалатын уақыт туралы есептер өте әртүрлі, бірнеше секундтан ондаған минутқа дейін ауытқиды, және бұл жануарлар шығанақтарға шоғырландырылып, бір-бірінің алдында өлтірілген кезде туындайтын психологиялық азапты ескермейді – бұл мәселені Sea Shepherd ерекше атап өтеді. Сыншылар мен құқық сарапшылары сондай-ақ Фарер аралдарының Құрып бара жатқан жабайы флора мен фауна түрлерінің халықаралық саудасы туралы конвенцияны (CITES) және Берн конвенциясын бұзуын көрсетіп, Дания оған қол қойған екенін айтады. Дания мемлекеті де Халықаралық кит аулау комиссиясының (IWC) коммерциялық кит аулауға қатысты мораторийін бекітуден бас тартты. Халықаралық жануар құқығын қорғайтын ұйымдар наразылық акциялары, бойкоттар және кейде тікелей араласу арқылы кит аулауға қарсы күресіп келеді. Фарер кит аулауын қолдайтындар оны Фарер мәдениеті үшін маңызды деп санайды және ауланған киттердің саны жалпы популяцияға зиян келтірмейді деп мәлімдейді. Олар сондай-ақ кит аулауды гуманизациялау және жануарлардың қажетсіз азаптарын азайту мақсатында қабылданған Фарер аралдарының жаңа заңдарын да атап көрсетеді. Фарер аралдарының Балық шаруашылығы департаменті жариялаған материалдарда көрсетілгендей, жергілікті халық қолдайтын бір көзқарас – Фарер кит аулауына қарсылықтың себебі "қалыпты Батыс әлеміндегі табиғат және адам қоғамы туралы басым мәдени түсініктермен байланысты түсініксіздіктерде" жатыр. Бұл пікір басқа ғалымдар тарапынан да қайталанды, мысалы, 2008 жылғы Австралия археологиясы журналында жарияланған мақалада, табиғатты қорғаушылар Фарер кит аулауын ерекше қорқынышты деп санайды, себебі ол "ежелгі" тайпалар туралы дәстүрлі Батыс көзқарастарына сәйкес келмейді. Кит аулауды қолдайтындар халықаралық кит аулау ережелері кит аулауды пайда табуды барынша арттырудан қарапайым формаға дейін қысқартқанын, ал тиімді балық шаруашылығын басқару сияқты, кит аулау қауымдастықтары кит аулаудың тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін экономикалық түрде ынталандырылғанын айтады.

Энтони Хопкинс фильмі

1989 жылы Киттер мен дельфиндерді қорғау қоғамы Антони Хопкинстің дауысымен, Чарли Полдің режиссерлігімен және Гэри Беллдің музыкасымен бір минуттық анимациялық қоғамдық ақпараттық фильм жасады. Бұл фильм Фарер аралдарындағы қанатты киттердің аулануын жағымсыз бейнелейді, киттердің қиналуына және арал тұрғындарының садистікке бейімділігіне назар аударады.

Sea Shepherd науқандары

Sea Shepherd 1980 жылдан бері Фарер аралдарында киттерді аулауға қарсы науқан жүргізіп келеді, бірақ 2014 жылдың маусым айының ортасында «Гриндстоп» операциясын бастағанда күш-жігерін арттырды. Бұл операция аясында жүздеген еріктілер Фарер аралдарына барап, суларда күзету жұмыстарын жүргізіп, киттер мен дельфиндерді қорғауға тырысты. Келесі жылы Sea Shepherd Фарер аралдарында «Sleppið Grindini» деп аталатын тағы бір маңызды операция өткізді, бұл сөздердің тікелей мағынасы «киттерді босатыңыз» (кіт аулау бригадасының кит аулауды тоқтату үшін қолданатын дәстүрлі бұйрығы). Бұл жергілікті полициямен қақтығыстарға және бірнеше адамның қамауға алынуына әкелді. Ұйымның науқаны Дания Парламентіне киттерді аулауды тоқтатуға қысым жасауға бағытталған және бұл туралы халықаралық БАҚ-та жарияланды. Фарер үкіметі 2014 жылғы «Гриндстоп» науқанынан кейін 2015 жылғы «Sleppið Grindini» операциясы басталғанға дейін Sea Shepherd-ге Фарер аралдарына кіруге тыйым салуды Дания үкіметінен сұрады, бірақ Дания үкіметі бас тартты. Осы қақтығыстар Фарьер аралдарындағы сотта да, Østre Landsret-те де сот процестеріне әкелді. Фарер аралдары соты Sea Shepherd-дің бес белсендісін кінәлі деп танып, оларға 5000 DKK-дан 35000 DKK-ға дейін айыппұл салды, ал Sea Shepherd Global-ге 75000 DKK айыппұл салынды. Бұл істегі бес белсенді кейіннен жоғары Дания соты Østre Landsret-ке шағымданып, ол кейбір жазаларды жеңілдетті, бірақ 5000 DKK айыппұл 12500 DKK-қа дейін өсірілді. 2017 жылы Sea Shepherd өз науқанының аясында Еуропалық комиссияға заңдық шағым түсірді, Данияның Фарер аралдарында дельфиндерді союға көмектесу арқылы Еуроодақ заңдарын бұзғанын көрсететін дәлелдерді ұсынды. Sea Shepherd мәлімдемесіне сәйкес, комиссия бастапқыда бұл істі қараудан бас тартты.

2021 жылғы дельфиндерді аулау

2021 жылдың 15 қыркүйегінде Фарер аралдарындағы киіт аулаушылар 1428 Атлантикалық ақжақты дельфинді Естуройдағы Скалаботнур жағажайының жай суларына жинап, өлтірді. Бұл рекордтық жаппай қырғын оқиғасы тіпті киіт аулау қауымдастығының кейбір мүшелерінен де сынға ұшырады, олар әдетте бір жыл ішінде осы санның бір бөлігін аулайды. Кейінгі хабарламаларда дельфиндерді шығанаққа айдап әкелуде «көптеген қателіктер» жасалғаны және киіт аулаушылардың жетіспеуі дельфиндердің азаптарын ұзартқаны айтылды. Аулаудан кейін жүргізілген сауалнама көрсетті, Фарер аралдарының көпшілігі дельфиндерді аулауға қарсы, бірақ киіт аулаудың жалғасуын қалайды. Жануарлар құқығын қорғаушылар Фарер аралдарында өндірілген теңіз өнімдерін бойкоттауға және Brexit-тен кейінгі 580 миллион фунт стерлингтік сауда келісімін тоқтатуға шақырды. 16 қыркүйекте Фарер аралдарының премьер-министрі Бардур а Штейг Нильсен наразылық пен халықаралық БАҚ назарына байланысты дельфин аулауды ресми түрде қарауға уәде берді. 2022 жылдың шілдесінде Фарер аралдарының үкіметі жылына 500 дельфин аулау квотасын белгіледі. Белсенділер бұл мақсатты «қарсылыққа толы» деп сынады, өйткені 1996 жылдан бері 2021 жылғы қырғыннан басқа, тек үш жыл ғана 500-ден астам дельфин өлтірілді: 2001, 2002 және 2006 жылдар. Orca теңізді сақтау қайырымдылық қорының өкілі Салли Гамильтон үкіметтің нақты квота ұсынысы бұрын реттелмеген нәрсені «реттеу» үшін жасалғанын атап өтті, тіпті дельфин етіне сұраныс аз және Фарер аралдарының 53% дельфин аулауға қарсы, ал пилот киттерді өлтіруді 83% арал тұрғындары қолдайды.