Кіріспе

Азиядағы кішкентай антилопа (Tetracerus quadricornis)

Түрлер қорабы
| атау = Төрт мүйізді антилопа
| сурет = Tetracerus quadricornis I. jpg
| сурет түсірілімі = Бондала жабайы табиғат қорығы, Үндістан
| мәртебесі = VU
| мәртебе жүйесі = IUCN3.1
| мәртебесінің сілтемесі =
| ата-аналарды көрсету = 3
| ата-аналық билік = Лич, 1825
| таксон = Tetracerus quadricornis
| билік = (Бленвиль, 1816)
| бөлініс қатарлары = Ішкі түрлер
| бөлініс = T. q. iodes (Ходжсон, 1847)
T. q. quadricornis (Бленвиль, 1816)
T. q. subquadricornutus (Эллиот, 1839)
| ауқым картасы = Tetracerus quadricornis map. png
| ауқым картасының түсіндірмесі = Төрт мүйізді антилопаның таралу картасы
| синонимдер =
| синонимдердің сілтемесі = Quadricornis деген атау латын тіліндегі "төрт" деген мағынаны білдіретін "quattuor" сөзінен шыққан.

Tetracerus атауына қатысты Халықаралық зоологиялық номенклатура кодексіне сәйкес әртүрлі пікірлер бар. Атау алғаш рет 1825 жылы ағылшын натуралисі Томас Хардвикке жариялаған, бірақ басылымның соңындағы түсіндірмеде ағылшын зоологы Уильям Элфорд Личтің есімі редактор тарапынан автор ретінде көрсетілген. Филип Склатер мен Олдфилд Томас Хардвиккені басылым авторы болғандықтан, оны туыс атауының авторы деп санады. Дегенмен, қазіргі таңда Лич Зоологиялық кодекстің 50.1.1-бабына сәйкес тиісті автор ретінде танылды. Бұл 1999 жылғы ұқсас зерттеумен де расталды. Төмендегі кладограмма 1992 жылғы зерттеуге негізделген:
T. q. iodes (Ходжсон, 1847): Непалдағы Ганг өзенінен солтүстікке қарай таралған
T. q. quadricornis (de Blainville, 1816): Үндістан түбегінде таралған
T. q. subquadricornutus (Elliot, 1839): Батыс Гаттар мен Оңтүстік Үндістанда таралған.

Эволюция

Боселафини тайпасының қазір Африкада өкілдері жоқ болса да, палеонтологиялық дәлелдер континентте Миоценнің соңғы кезеңінде болғанын көрсетеді. Шындығында, осы тайпаның екі тірі антилопасы, басқа бовидтерге қарағанда, алғашқы бовидтермен (мысалы, Eotragus түрлерімен) жақын туыс екені анықталды. Бұл тайпа кем дегенде 8,9 миллион жыл бұрын, қазіргі төрт мүйізді антилопаның таралған аймағында пайда болған және бовидтер отбасының ең "алғашқы" өкілі болуы мүмкін, себебі отбасының пайда болуынан бері ең аз өзгерген. Боселафини тайпасының тірі және жойылған түрлері мүйіздің орталық сүйекті бөлігі – мүйіз ядросының ұқсас дамуын көрсетеді. Болжам бойынша, ататектер бовидтерінің диплоидты хромосома саны 58 болған, ал тетрацерастарда кейбір хромосомалардың бірігу процесі арқылы 38-ге дейін азайған. Миоценнің соңғы кезеңіне жататын Protragocerus labidotus және Sivoreas eremita қазбалары Кениядағы Нгорора формациясынан табылды. Сол кезеңге жататын қазбалар Жерорта теңізінің шығыс аймағында да қазылып алынған. Миоцендегі боселафинилердің басқа да табылған қалдықтарына Миотрагоцерус, Трагоцерус және Трагопортакс жатады. Миотрагоцеронның қалдықтары Африкада сирек кездеседі (тек M. cyrenaicus түрі континенттен хабарланған), бірақ Үндістан мен Пәкістанның Шивалик төбелерінде, сондай-ақ бірнеше Tragoportax түрлерімен бірге кең таралған. 2005 жылғы зерттеу Миотрагоцеронның 8 миллион жыл бұрын Шығыс Азияға қоныс аударғанын көрсетті. Табиғат тарихы мұражайының ғалымы Алан В. Джентри Оңтүстік Африкадағы Лангебанвегтен табылған Mesembriportax атты тағы бір боселафинидің бар екенін хабарлады. Оңтүстік Үндістанның Курнул үңгірлерінде мезолит дәуірінде (5,000-8,000 жыл бұрын) төрт мүйізді антилопаны аулаған ерте адамдарға қатысты мәліметтер табылды, ал ұқсас мәліметтер Ориссада (Шығыс Үндістан) халколит дәуірінен (3,000 жыл бұрын) де табылды.

Сипаттама

Төрт мүйізді антилопа – Азиядағы ең кішкентай бовидтердің бірі. Оның мүйіздерінің саны оны көптеген басқа бовидтерден ерекшелейді, олардың көбінде екі мүйіз болады. Төрт мүйізді антилопаның иық биіктігі және салмағы; бас және дене ұзындығы әдетте -тей болады. Жыныстық диморфизм айқын емес, алайда мүйіз тек еркектерде ғана болады. Жүні қалың, антилопаларға тән жылтыр емес, бұғының жүніне ұқсайды. Мүйіздер 10-14 айлық кезде пайда болады.

Экология және мінез-құлық

Төрт мүйізді антилопа күндізгі (күндіз белсенді) жануар, бірақ түскі уақытта тығыз өсімдіктер арасында көбінесе демалады немесе азығын қорытады. Табиғатынан жалғыз өмір сүретін төрт мүйізді антилопалар үш-беске дейін шала топтасады. Топтар бір немесе бірнеше ересек антилопадан тұрады, кейде оларға жас антилопалар да қосылады. Аталықтары мен аналықтары көбейту маусымында ғана өзара әрекеттеседі. Бағыну белгісі – денесін кішірейте беру, басын төмен түсіру және құлақтарын артқа тартып алу. Олар леопардтар мен жолбарыстардың шабуылына ұшырайды.

Диета

Төрт мүйізді антилопа шөптермен, дәрілік шөптермен, бұталармен, жапырақтармен, гүлдермен және жемістермен қоректенеді. Мудумалаи ұлттық паркінде (Тамил Наду, Үндістан) жүргізілген зерттеуде антилопаның Cyperaceae тұқымдасына жататын шөп түрлерін – Axonopus, Cynodon, Digitaria, Echinochloa, Panicum, Sehima және Sporobolus туыстарын; сондай-ақ Imperata cylindrica, Ottochloa nodosa, Pseudanthistria umbellata және Themeda cymbaria түрлерін артық көретіні анықталды. Grewia hirsuta бұтасы жиі желінеді. Артық көретін дәрілік шөптерге Helichrysum, Indigofera және Tinospora түрлері, сондай-ақ Leucas aspera жатады. Төрт мүйізді антилопа Cordia wallichii, Emblica officinalis, Randia dumetorum және Zizyphus xylopyrus сияқты ағаштардың жапырақтарымен де қоректенеді. Рационының шамамен 29 пайызын шөп құрайды, одан кейін ағаштардың жапырақтары (шамамен 9 пайыз) келеді. Шөп пен жапырақтар шамамен бірдей мөлшерде тұтынылады. Пана ұлттық паркінде (Мадхья-Прадеш, Үндістан) жүргізілген зерттеуде Zizyphus mauritiana, Acacia nilotica, A. leucophloea және A. catechu түрлерін артық көретіні анықталды. Бабуль гүлдері жиі желінеді. Антилопа көбінесе жеміс ағаштарының астында лангурлармен бірге болады, бұл хиталға да тән. Хитал сияқты, бір мекендегі (симпатриялық) түрмен өзара әрекеттесу жиі кездеспейді. Ол ашық, құрғақ жапырақты ормандарда, жазықтан төбелі жерлерге дейін кеңінен таралған. Қауіпсіздік үшін ол суға жақын, шөпті немесе тығыз өсімдіктермен жабылған жерлерді ұнатады. Көптеген тұяқты жануарлардың табиғатынан қорқақ екенін ескеретін болсақ, шосингха, әсіресе, адам қоныстарынан қашық болады; зерттеулер адамның қызметі, құрылыс және жабайы иттер шосингха популяциясына кері әсер ететінін көрсетеді, сондықтан адамдар аз қоныстанған аймақтарда шосингха популяциясы тұрақтырақ болады. Бұрын төрт мүйізді антилопа Үндістанның жапырақты ормандарында кеңінен таралған, бірақ уақыт өте саны азайды. 2001 жылы олардың саны шамамен 10 000 ересек жеке дарадан тұрады деп есептелді, бірақ саны азаюда.