Бонго – сиыр тұқымдас жануарлардың екі түрі

Кіріспе

Сүтқоректілер түрі

Батыс немесе жазық бонго, *T. e. eurycerus*, тұрақты түрде популяциясы азайып келеді және IUCN антилопалар мамандары тобы оны қорғау статусы бойынша қауіпке жақын деп санайды. Кенияда таралған шығыс немесе тау бонгосы, *T. e. isaaci*, *T. e. eurycerus*-тан тіпті жарқынырақ түске ие. Тау бонгосы тек Кенияның орталық аймақтарындағы бірнеше таулы жерлерде ғана кездеседі. IUCN антилопалар мамандары тобы осы бонгоны өте қауіпті түр деп санайды, оның жабайыдағы саны тұтқындағыдан (қайда ол оңай көбейеді) кем. 2000 жылы АҚШ-тағы зоопарктар мен аквариумдар қауымдастығы (AZA) бонгоны Түрлерді сақтап қалу жоспарына қатысушы деп жаңартты, ал 2006 жылы Кения тауындағы Бонгоны қалпына келтіру жобасын жылдың ең табысты он жануарларды қорғау жетістігіне қосты. Дегенмен, 2013 жылы орман кесу мен браконьерлік салдарынан жабайыда бар болғаны 100 тау бонгосы қалған деген хабарлар осы жетістіктерге нұқсан келтірген сияқты.

Таксономия

Бонгоның ғылыми атауы Tragelaphus eurycerus, және ол Tragelaphus туысына және Bovidae тұқымдасына жатады. Оны алғаш рет 1837 жылы ирланд табиғаттанушысы Уильям Огилби сипаттаған. Tragelaphus деген жалпы атау екі грек сөзінен құралған: trag, яғни ешкі; және elaphos, яғни бұғы. Eurycerus атауы eurus (кең, жайылымды) және keras (жануардың мүйізі) сөздерінің қосылуынан пайда болған. "Бонго" деген жалпы атау, болжам бойынша, Габонның келе тілінен шыққан. Ағылшын тілінде "bongo" атауы алғаш рет 1861 жылы қолданылған. Бонголар тағы екі түрге бөлінеді: T. e. eurycerus, яғни жазықтық немесе батыс бонгосы, және одан да сирек кездесетін T. e. isaaci, яғни тек Кения тауларында ғана таралған тау немесе шығыс бонгосы. Шығыс бонгосы батыс бонгосынан ірілеу және салмақтырақ. Батыс және Орталық Африкадан тағы екі түр сипатталған, бірақ таксономиялық анықтама қажет. Олардың 19 жылға дейін өмір сүретіні байқалған.

Сыртқы келбеті

Бонго – орман антилопаларының ішіндегі ең ірілерінің бірі. Олардың терең қоңыр түсті терісіне қоса, жасыруға көмектесетін жарқын ақ жолақтары болады. Ересектердің екі жынысы да шамамен бірдей мөлшерде болады. Ересектердің иықтан биіктігі шамамен , ал ұзындығы, құйрығын қоса есептегенде , құрайды. Әйелдердің салмағы шамамен , ал еркектердің салмағы шамамен болады. Оның ірілігі Bovidae тайпасының Strepsicerotini бұтағында үшінші орынға қояды, жалпы және үлкен эландтан шамамен кем, ал үлкен кудудан шамамен артық. Екі жыныстың да салмақты спираль тәрізді мүйіздері бар, бірақ еркектердің мүйіздері ұзағырақ және массивті. Қазіргі уақытта тұтқында ұсталған барлық бонголар Орталық Кениядағы Абердар тауларынан шыққан.

Шапан және дене

Бонгоның түсі ашық қызыл немесе каштана түсті болады, ал мойны, кеудесі және аяқтары әдетте дененің қалған бөлігінен қараңғырақ, әсіресе еркектерде. Еркек бонголардың түсі қартайған сайын қою магони түсіне дейін жетеді. Әйел бонголардың түсі еркектерге қарағанда көбінесе жарық болады. Шығыс бонгосы батыс бонгосынан қараңғырақ, бұл ересек еркектерде айқын байқалады, олардың денелерінің алдыңғы бөлігі каштана түсіне жуық болады. Тегіс түсі мойынның түбінен құйрыққа дейін созылған 10–15 тік ақ-сары жолақтармен белгіленген. Әр жақтағы жолақтардың саны сирек бірдей болады. Оның иығынан құйрыққа дейін қысқа, қылқалам тәрізді, қоңыр түсті арқалық жүні бар; ақ жолақтар осы жүнге еніп кетеді. Көздерінің арасында ақ үшбұрыш пайда болады, әр жақта екі үлкен ақ дақ бар. Тағы бір ақ үшбұрыш мойынның кеудеге қосылған жерінде орналасқан. Бонголарда арнайы секреция бездері жоқ, сондықтан олар иіс сезу арқылы басқа ұқсас антилопалар сияқты бір-бірін табуға көп сүйенбейді. Бонгоның ерні ақ, үстінде қара тұмсық бар.

Мүйіздер

Бонгоның екі ауыр және сәл спираль тәрізді мүйізі болады, олар арқасына қарай еңкейеді. Бонго аталықтарының мүйіздері ірі, кері қарай иілген, ал аналықтарының мүйіздері кішкентай, жұқарақ және көбінесе параллель болып келеді. Мүйіздерінің мөлшері әртүрлі. Бонго мүйіздері спиральді болып келеді және бұл қасиетті ньяла, ситатунга, бушбук, куду және эланд сияқты туыс антилопа түрлерімен ортақ. Бонго мүйіздері бір рет бұрылады. Бұғылар сияқты жыл сайын түсіп, қайта өсетін бұтақталған мүйіздерінен айырмашылығы, бонголар мен басқа антилопалардың мүйіздері бұтақталмайды және өмір бойы сақталады. Барлық антилопа мүйіздері сияқты, бонго мүйізінің ішкі бөлігі қуыс, ал сыртқы қабаты кератиннен тұрады – бұл адам тырнақтары, аяқ-қол тырнақтары мен шаштарының құрамындағы материал. Бонго тығыз лианалардың арасынан да әдемі және жоғары жылдамдықпен жүгіреді, салмақты спиральді мүйіздерін арқасына тигізіп, бұталар оның жолына тосқауыл қоймайды. Адамдар бонголарды мүйіздері үшін аулайды.

Әлеуметтік ұйым және мінез-құлық

Басқа орманды тұяқтылар сияқты, бонголарды да үлкен топтарда көру сирек. Аталықтары – бұқалар, көбінесе жалғыз өмір сүреді, ал аналықтары жас балаларымен бірге 6-8-ден тұратын топтарда болады. 20-дан астам бонгодан құралған үйірлер сирек кездеседі. Жүктілік шамамен 285 күн (9,5 ай) жалғасады, әр туғанда бір жас болады және 6 айда сүтінен айырылады. Жыныстық пісілуге 24-27 айда жетеді. Бұл түрдің таңдаған ортасы соншалықты тығыз және қиын, 1960 жылға дейін еуропалықтар мен американдықтардың көпшілігі оны байқамаған. Жас аталықтары жетіліп, аналық топтардан кеткеннен кейін, көбінесе жалғыз қалады, бірақ кейде ересек аталыққа қосылады. Шамамен бірдей өлшемдегі немесе жастағы аталықтар бір-бірінен аулақ жүреді. Кездейсоқ кездескенде мүйіздерімен ритуалдық түрде шайқасады, бірақ қақтығыстар сирек болады. Дегенмен, мұндай ұрыстар көбінесе аталықтар мойындарын ширыштырып, көздерін домалатып, мүйіздерін тік ұстап, бірін-бірің алдынан баяу жылжып тұрып көрнекі көрсетілімдер арқылы болдырмайды. Олар тек көбейтілу кезінде ғана аналықтарын іздейді. Аналықтардың үйірімен бірге жүргенде, аталықтар оларды басқа антилопалар сияқты мәжбүрлемейді немесе қозғалысын шектемейді. Көбінесе түнгі жануарлар болғамен, кейде күндіз де белсенді болады. Алайда, бұғы сияқты, бонголар да көшпенді мінез-құлық танытады. Бонголар ұялды және оңай қорқады; қорқытқаннан кейін, тіпті тығыз өсімдіктердің арасынан да жоғары жылдамдықпен қашып кетеді. Жасырынғаннан кейін, сақтанып, алаңдаушылық көзінен аулақ жүреді, бірақ жағдайды тексеру үшін уақыт-уақытпен қарап отырады. Бұзаулар тез өседі және жақын арада аналарымен бірге балалар үйіріне қосыла алады. Мүйіздері тез өсіп, 3,5 айда көріне бастайды. 6 айда сүтінен айырылады және шамамен 20 айда жыныстық пісілуге жетеді.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Бонго тропикалық орманды жерлерде, тығыз өсімдігі бар Орталық Африканың 780 метрге дейінгі биіктікте, Кениядағы оқшауланған топтарында, сондай-ақ Батыс Африка елдерінде кездеседі: Камерун, Орталық Африка Республикасы, Конго Республикасы, Конго Демократиялық Республикасы, Кот-д'Ивуар, Экваториалдық Гвинея, Габон, Гана, Гвинея, Либерия, Сьерра-Леоне, Оңтүстік Судан. Тарихи тұрғыдан алғанда, бонго Африканың үш аймағында таралған: Шығыс, Орталық және Батыс. Бүгінде ауыл шаруашылығы үшін және бақылаусыз ағаш кесу салдарынан олардың мекендеу ортасының қысылуына, сондай-ақ ет үшін аң аулауға байланысты барлық үш топтың ареалы кішірейді. Бонголар жаңа, төменгі қабаттағы жасыл өсімдіктерге толы, бұзылған ормандық мозаикаларды жақсы көреді. Мұндай ортаны филдердің көптеп жайылуы, өрттер, су тасқыны, ағаштардың кесілуі (табиғи немесе орман шаруашылығы арқылы) және егістік жерлердің қалпына келтірілуі арқасында құруға болады. Шығыс Африкада бамбуктердің жапсарылуы олар үшін өте қолайлы ортаны құрайды. Олар бамбук ормандарында да өмір сүре алады.

Диета

Көптеген орман жануарлары сияқты, бонголар шөп жейтін, жапырақтармен, бұталармен, жүзімдермен, шіріген ағаштардың қабығы мен жұмыр бөлігімен, шөптермен, тамырлармен, дәнді дақылдармен және жемістермен қоректенеді. Бонголардың тамақтануында тұз қажет, сондықтан олар табиғи тұзды орындарға жиі барады. Дауылдан кейін бонголар күйген ағаштарды жейді, себебі олар тұз бен минералдарға бай. Осылайша, олар өз тамақтарына тұз бен минералдарды қосады деп саналады. Окапилерде де осындай мінез-құлық байқалған. Бонго мен окапидің тағы бір ортақ белгісі – бонгоның шөптер мен жапырақтарды ұстауға арналған ұзын, икемді тілі. Бонголарға қолайлы ортада судің болуы міндетті. Ірі жануар болғандықтан, бонго көп мөлшерде тамақ қажет етеді және жыл бойы шөптер мен аласа бұталардың көп өсетін аймақтарында ғана табалады.

Халық саны және қорғау

Халық тығыздығының бағалаулары аз ғана қол жетімді. Олардың кең таралған немесе көптеп кездесетін аймақтардағы орташа халық тығыздығы 0,25 жануар/км² деп, ал басқа жерлерде 0,02 жануар/км² деп есептесек және жалпы қоныстанған ауданы 327 000 км² болса, жалпы саны шамамен 28 000-ға жетеді деп болжануда. Олардың шамамен 60% ғана қорғалатын аумақтарда қоныстанғандықтан, жазық жерлердегі түрінің нақты саны он мыңнан аспауы мүмкін. Кенияда олардың саны айтарлықтай азайды, ал Кения тауында соңғы он жылдың ішінде иттермен заңсыз аң аулау салдарынан жойылып кетті. Табиғи ортадағы жағдайы туралы мәліметтер жетіспесе де, қазіргі уақытта жазық жерлердегі бонголар қорғауға алынбаған түрлерге жатпайды. Бонголар 1890 жылдары түрдің жаппай қырылуына себеп болған ірі қараның обасы сияқты ауруларға ұшырайды. *Tragelaphus eurycerus* түрлерінде зоб ауруы дамуы мүмкін. Аурудың барысында қалқанша безі үлкеніп (10 x 20 см-ге дейін) поликистозға айналуы мүмкін. Бонгодағы зобтың пайда болу себебі генетикалық бейімділік пен қоршаған орта факторларының, соның ішінде зобты тудыратын заттарға ұзақ уақыт бойы тозудың салдары болуы мүмкін. Леопардтар мен дақты гиеналар – негізгі табиғи жыртқыштар (арыстандар мекендеу ортасының өзгешелігіне байланысты сирек кездеседі); питон кейде бонго төлдерін жейді. Адамдар оларды терісі, мүйіздері және еті үшін аулайды, бұл түр жергілікті тұрғындар үшін "жабайы еттің" кең таралған көзі болып табылады.

Қорғау

Соңғы онжылдықтарда браконьерлік пен олардың мекендеу ортасына адамның қысымы салдарынан жабайы тау бонгосының саны күрт төмендеді, Кениядағы Черангани және Чепалунгу төбелеріндегі жергілікті популяциялардың жойылып кетуі тіркелді. Кенияның жабайы табиғат қызметімен бірлесіп жұмыс істейтін «Бонго бақылау бағдарламасы» Абердаре ормандарындағы шалғай тұздықтарда бонголардың суреттерін камера-тұзақтар арқылы түсірді және нәжістен алынған ДНК-ны талдау арқылы Кения тауындағы, Эбурру және Мау ормандарында бонгоның бар екенін растады. Бағдарлама бойынша, төрт оқшауланған популяцияға тараған 140-қа жуық жануар ғана қалған. Еуропа мен Солтүстік Америкада осы түрдің тірі қалуын қамтамасыз етуде шаруашылыққа негізделген өсіру бағдарламалары сәтті болды деп санауға болады, бірақ жабайы табиғаттағы жағдай одан да қиын. Кенияда бонгоның сақталып қалғанына дәлелдер бар. Дегенмен, бұл популяциялардың шағын, фрагменттелген және жойылу қаупі бар деп есептеледі. Генетикалық әртүрлілігі төмен жануарлар популяциясы өз ортасының өзгеруіне (мысалы, климаттың өзгеруі, аурулардың пайда болуы, мекендеу ортасының өзгеруі және т.б.) бейімделуге нашар мүмкіндікке ие. Қалған төрт шағын бонго популяциясының оқшаулануы, олардың өзі де төмендеп бара жатқан сияқты, әр буын сайын генетикалық материалдың маңызды бөлігінің жоғалуына әкеледі. Халықтың саны шағын қалғанда, трансферттердің әсері үлкен болады, сондықтан тау бонгосының жабайы табиғаттағы болашақ тірі қалуын қамтамасыз ету үшін «метапопуляцияны басқару жоспарының» құрылуы in situ популяцияның өсуін күшейтуге бағытталған консервациялық шаралармен бірге жүзеге асырылады, бұл бастама шұғыл және маңызды. Батыс/жазық жерлердегі бонгоның санының азаюына олардың мекендеу ортасының жойылуы және адам қоныстануының үздіріссіз кеңеюімен байланысты аңшылық қысымының күшеюі себеп болып отыр. Оның ұзақ мерзімді тірі қалуы белсенді қорғау мен басқаруға ие аймақтарда ғана қамтамасыз етіледі. Қазіргі уақытта мұндай аймақтардың ауданы шамамен 30 000 км² құрайды, олардың көп бөлігі саяси тұрақтылығы нашар елдерде орналасқан. Сондықтан, жақын болашақта оның статусы қауіпті түрге төмендеуі мүмкін. Ең үлкен және ең әдемі орман антилопасы ретінде батыс/жазық жерлердегі бонго ұлттық саябасы сияқты қорғалатын аумақтар үшін маңызды флагмандық түр және 1990 жылдары Орталық Африкада спорттық аңшылардың санының артуымен ауланған маңызды трофейлік түр болып табылады. Бұл екі фактор да халықты тиімді қорғау мен басқаруға күшті ынталандыру болып табылады. Трофейлік аңшылық ұлттық саябасынан гөрі бонгоның тіршілік ету ортасының үлкен аумақтарын сақтауға экономикалық негіз беруге мүмкіндік береді, әсіресе Орталық Африканың шалғай аймақтарында, онда коммерциялық сәтті туризмге мүмкіндіктер өте шектеулі.

In the last few decades, a rapid decline in the numbers of wild mountain bongo has occurred due to poaching and human pressure on their habitat, with local extinctions reported in Cherangani and Chepalungu hills, Kenya. The Bongo Surveillance Programme, working alongside the Kenya Wildlife Service, have recorded photos of bongos at remote salt licks in the Aberdare Forests using camera traps, and, by analyzing DNA extracted from dung, have confirmed the presence of bongo in Mount Kenya, Eburru, and Mau forests. The programme estimate as few as 140 animals left in the wild – spread across four isolated populations. Whilst captive breeding programmes can be viewed as having been successful in ensuring survival of this species in Europe and North America, the situation in the wild has been less promising. Evidence exists of bongo surviving in Kenya. However, these populations are believed to be small, fragmented, and vulnerable to extinction. Animal populations with impoverished genetic diversity are inherently less able to adapt to changes in their environments (such as climate change, disease outbreaks, habitat change, etc.). The isolation of the four remaining small bongo populations, which themselves would appear to be in decline, means a substantial amount of genetic material is lost each generation. Whilst the population remains small, the impact of transfers will be greater, so the establishment of a "metapopulation management plan" occurs concurrently with conservation initiatives to enhance in situ population growth, and this initiative is both urgent and fundamental to the future survival of mountain bongo in the wild. The western/lowland bongo faces an ongoing population decline as habitat destruction and hunting pressures increase with the relentless expansion of human settlement. Its long term survival will only be assured in areas which receive active protection and management. At present, such areas comprise about 30,000 km2, and several are in countries where political stability is fragile. So, a realistic possibility exists whereby its status could decline to Threatened in the near future. As the largest and most spectacular forest antelope, the western/lowland bongo is both an important flagship species for protected areas such as national parks, and a major trophy species which has been taken in increasing numbers in Central Africa by sport hunters during the 1990s. Both of these factors are strong incentives to provide effective protection and management of populations. Trophy hunting has the potential to provide economic justification for the preservation of larger areas of bongo habitat than national parks, especially in remote regions of Central Africa, where possibilities for commercially successful tourism are very limited.

Мәртебе

IUCN антилопалар жөніндегі мамандар тобы батыс немесе жазық жерде қоныстанған бонго, T. e. eurycerus-ты қауіп төмен (Қорықпаға жақын) деп, ал Кениядағы шығыс немесе таулы бонго, T. e. isaaci-ді аса қауіпті деп санайды. Бұл бонголар адамның қоршаған ортамен әрекеттесуі, сондай-ақ аң аулау және жабайы табиғатқа қарсы заңсыз іс-әрекеттердің салдарынан жойылу қаупінде болуы мүмкін. CITES бонголарды III қосымшаға енгізеді, бұл тек Ганадан экспорттауын реттейді. Ол АҚШ-тың жойылып бара жатқан түрлер туралы заңымен қорғалмайды және USFWS тізімінде де жоқ.