Кіріспе

Тік аяқты шайнаушы жануарларды білдіретін термин. Шөп жейтін сүтқоректілер. Антилопа термині Африканың көп бөлігінде, Үндістанда, Таяу Шығыста, Орталық Азияда және Шығыс Еуропаның шағын аймағында таралған Bovidae тұқымдасына жататын, қазіргі кезде кездесетін немесе жақында жойылған шайнаушы артіодактилдердің көптеген түрлерін білдіреді. Антилопалар монофилетикалық топты құрамайды, себебі кейбір антилопалар басқа антилопаларға қарағанда ірі қара мал, ешкі және қой сияқты басқа бовидтік топтарға жақын. "Нағыз антилопалар" деп те аталатын жақсырақ анықтамаға Gazella, Nanger, Eudorcas және Antilope туыстары ғана кіреді. Солтүстік Америкадағы бір сүтқоректі – пронгорн немесе "пронгорн антилопасы" көбінесе "американдық антилопасы" деп аталады, бірақ ол шын антилопалардан (Antilocapridae) толығымен бөлек отбасыға жатады; пронгорн – бұрын көптеген бірегей түрлерді қамтитын жойылған тарихи тектің жалғыз қалған өкілі. Антилопалар кейде "бұғы" (cervids) деп те аталады және олармен шатастырылады, бірақ шын бұғылар антилопалармен тек алыс туыс. Африкада антилопалар көптеп кездеседі, ал континентте тек бір бұғы түрі – Солтүстік Африканың барбарийлік қызыл бұғысы таралған. Керісінше, көптеген бұғы түрлері әдетте антилопалардың аз немесе мүлдем жоқ аймақтарында кездеседі, мысалы Оңтүстік-Шығыс Азия, Еуропа және Американың барлық бөліктерінде. Бұл ортақ ресурстар үшін бәсекелестікке байланысты болуы мүмкін, себебі бұғылар мен антилопалар өздерінің ортасында дерлік толық сәйкес келетін экологиялық нишаны толықтырады. Алайда, Үндістан сияқты елдерде эндемикалық бұғылар мен антилопалардың көп саны бар, түрлер әдетте өзінің "нишасында" қалады және араласуы азын ғана құрайды. Бұғылардан айырмашылығы, олардың еркектері жыл сайын түсіп, қайта өсетін әсем мүйіздерге ие, антилопалардың мүйіздері сүйектен жасалған және үнемі өседі, ешқашан түспейді. Егер мүйіз сынса, ол сынып қалған күйінде қалады немесе, түрлеріне байланысты, жартылай қалпына келтіруге бірнеше жыл қажет болады.

Этимология

"Antelope" деген сөз алғаш рет 1417 жылы қолданылған, ол ескі француз тіліндегі antelop сөзінен шыққан, ал ол орта ғасырлық латын тіліндегі ant(h)alopus сөзінен туындаған. Бұл сөз, өз кезегінде, Византиялық грек тіліндегі ἀνθόλοψ, anthólops сөзінен келген, бұл сөзді Антиохиялық Евстафий (шамамен 336 ж.) алғаш рет атаған, оның сөзіне сәйкес, ол Эфрат өзенінің жағалауларын мекендейтін, өте қатал, ұстау қиын және ағаштарды кесіп тастай алатын тісті мүйіздері бар мифологиялық жануар еді. Бұл грек тіліндегі ἀνθος, anthos (гүл) және ώψ, ops (көз) сөздерінен шыққан болуы мүмкін, бұл "әдемі көз" дегенді білдіреді немесе жануарлардың ұзын кірпіктеріне сілтеме жасайды. Алайда, бұл грек тіліндегі халықтық этимология болуы мүмкін, ол ертеректе пайда болған түбірге негіделген. Латын тіліндегі talopus және calopus сөздері геральдикада қолданыла бастады. 1607 жылы алғаш рет тірі, бұғы тәрізді жануарларға қатысты қолданылды.

Түрлер

Антилопаның 91 түрі бар, олардың көпшілігі Африкаға тән және шамамен 30 туысқа жатады. Бовоидея құрамындағы тайпалар немесе кіші тұқымдарын жіктеу мәселесі әлі де даулы, бірнеше балама жүйелер ұсынылған. Антилопалар кладистік немесе таксономиялық тұрғыдан анықталған топ емес. Бұл термин Bovidae тұқымдасының қой, сиыр немесе ешкі санатына жатпайтын барлық мүшелерін сипаттау үшін қолданылады. Көбінесе Antilopinae, Hippotraginae, Reduncinae, Cephalophinae, көптеген Bovinae, сұр ребок және импаланың барлық түрлері антилопа деп аталады.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Африкада антилопалардың басқа континенттерге қарағанда көбірек түрлері таралған, олар негізінен саванналарда мекендейді. Шығыс Африканың көп бөлігінде 25-40 түр бірге кездеседі. Африкадағы саванналар соңғы үш миллион жылда бес рет кеңейіп, тарылған, ал қазба жәдірелері қазіргі түрлердің көпшілігі осы кезеңде пайда болғанын көрсетеді. Сондықтан, тарылу кезеңдеріндегі рефюгиялардағы оқшаулану осы түрлердің әртараптануының маңызды факторы болды деп саналады. Азияда да антилопалар кездеседі: Арабия түбегі Арабия ориксі мен Доркас газелінің мекені, ал Үндістанда нилгай, чинкара, қара бұқа, Тибет антилопасы және төрт мүйізді антилопа таралған. Ресей мен Орталық Азияда Тибет антилопасы мен сайга кездеседі. Антилопалар Австралия мен Антарктидада таралмаған, сондай-ақ Америкада да жоқ, бірақ плейстоцен дәуірінде Солтүстік Америкада сайганың атаулы түр-тұқымы кездескен. Қазіргі Солтүстік Америкада жергілікті шыршалы бұқа мекендейді, таксономистер оны антилопалар тобына жатқызбаса да, оны жергілікті жерде осылай атайды (мысалы, "американдық антилопа"). Еуропада бірнеше жойылған түрлердің қазба қалдықтары табылды, ал сайга плейстоценде кеңінен таралған, бірақ Ресейдің Калмыкия және Астрахан облыстарынан басқа, кейінгі голоценде сақталмаған. Көптеген антилопа түрлері әлемнің басқа бөліктеріне, әсіресе АҚШ-қа экзотикалық аң аулау үшін әкелінді. Кейбір түрлердің керемет секіру және қашу қабілеттері бар, сондықтан олар қашып кетуі мүмкін. Атап айтқанда, Техаста көптеген аң аулау шаруашылықтары бар, сонымен қатар Африка және Азия далаларының антилопаларына өте қолайлы жағдайлар мен климат бар. Сондықтан Техаста қара бұқа, гемсбок және нилгайдың жабайы популяцияларын кездестіруге болады. Антилопалар кең ауқымды ортада мекендейді. Көбінесе олар Африка саванналарында кездеседі. Дегенмен, көптеген түрлер оқшауланған жерлерде таралған, мысалы, орман антилопасы, сондай-ақ суық климатта тіршілік ететін сайга, шөлге бейімделген Арабия ориксі, тасты беткейлерде тіршілік ететін клипспрингер және жартылай сулы ситатунга. Орман, тоғай немесе бұталарда мекендейтін түрлер көшпес болып келеді, ал далалық түрлердің көпшілігі ұзақ көші-қон жасайды. Бұл шөп жейтін түрлерге жаңбырмен бірге азық көзін іздеуге мүмкіндік береді. Шығыс Африкадағы гну мен газельдердің жаппай көші-қоны жолдары барлық сүтқоректілердің ішіндегі ең әсерлі жолдардың бірі болып табылады.

Морфология

Антилопалардың мөлшері әртүрлі. Мысалы, еркек қарапайым елландтың иығына дейінгі биіктігі және салмағы шамамен 5 кг, ал ересек корольдік антилопаның иығына дейінгі биіктігі ғана және салмағы шамамен 5 кг. Ұзын, жұқа, бірақ күшті аяқтары бар жануарлар үшін таңқаларлық емес, көптеген антилопалар ұзақ қадамдар жасап, тез жүгіре алады. Кейбір түрлер (мысалы, клипспрингер) тау-кен шоғырлары мен жартастарда өмір сүруге бейімделген. Дибаттагтар мен геренуктар әдетте екі артқы аяғына тұрып, акация және басқа да ағаштардың жапырақтарына жетеді. Антилопалардың дене пішіні әртүрлі, бұл олардың қозғалысына әсер етеді. Дуикерлер – қысқа, бұталарда тұратын антилопалар, олар қалың жапырақтардың арасынан өтіп, көлеңкеге тез секіре алады. Газельдер мен спрингбоктар жылдамдығымен және секіру қабілетімен танымал. Тіпті үлкен антилопалар, мысалы, нилгай, елланд және куду, секіруге қабілетті немесе одан да көп, бірақ олардың жүгіру жылдамдығы үлкен салмағымен шектеледі. Антилопалардың әртүрлі түк жабындары болады, бірақ көпшілігі қысқа түкті қалың түкке ие. Көптеген түрлерде түк (пелаж) қоңыр түстің түрлі нұсқаларынан (немесе қоңыр түстің бірнеше реңктерінен) тұрады, көбінесе ақ немесе ашық түсті құрсақпен. Бұл түрге зебра белгісі бар зебра дукері, сұр, қара және ақ Jentink's duiker және қара лехве кіреді. "Бұралаң мүйізді" антилопалардың көпшілігінің арқасында көмескі, тік жолақтар болады. Көптеген шөл және жартылай шөлдік түрлер ерекше ақшыл, кейбіреулері күміс немесе ақшыл (мысалы, Арабиялық орикс); бейса мен оңтүстік орикстерде сұр және қара түсті пелаж және жарқын қара-ақ беттері бар. Әртүрлі газельдердің ортақ белгілері – қауіптен қашқанда басқаларға ескерту жасайтын ақ тырнақтары және дене ортасындағы қара жолақтар (соңғы белгі спрингбок пен бейраға да тән). Спрингбоктың арқасында қылдай ақ түкті қап бар, ол жануар қауіпті сезгенде ашылып, арқадағы түктерін тік қояды. Антилопалар – қайталама жануарлар, сондықтан олардың жақсы дамыған моляр тістері бар, олар шайналған азықты (асқазанда сақталған азық-түлік топтарын) одан әрі қорыту үшін целлюлозаға айналдырады. Оларда жоғарғы қисайғыштары жоқ, керісінше, қатты жоғарғы сым төсегі бар, оған төменгі қисайғыштары шөп сабақтары мен жапырақтарын жыртып, шауып алады. Көптеген басқа өсімдікпен қоректенетін жануарлар сияқты, антилопалар да жыртқыштардан аулақ болу үшін өткір сезімдеріне сенеді. Олардың көздері бастарының екі жағына орналасқан, бұл оларға ең аз стереоскопиялық көрумен кең көру радиусын береді. Бұл үшін олардың көлденеңнен созылған қарындары да көмектеседі. Жақсы дамыған иіс сезу және есту қабілеттері антилопаларға түнде ашық жерде қауіпті сезуге мүмкіндік береді (құстар жиі аң аулайтын кезде). Бұл сезімдер бір түрдің мүшелері арасындағы байланыста маңызды рөл атқарады. Көптеген түрлер құйрықтарымен қатар осындай белгілерді "жарқыратады"; дауыстық байланыс қатты үрлеу, сыбызғы, "мышық" және дауыс шығаруды қамтиды; көптеген түрлер өз аумақтарын анықтау үшін немесе туыстарымен және көршілерімен байланыс орнату үшін иіс белгілерін қолданады. Көптеген антилопалардың жыныстық диморфизмі бар. Көптеген түрлерде еркек және әйел мүйіздері болады, бірақ еркек мүйіздері үлкен болады. Аталықтары аналықтарынан үлкен, бірақ аналықтары аталықтарынан ауыр болатын ерекшеліктер арасында бұталық дукер, карлик антилопа, Кейп грисбок және ориби бар, олардың барлығы кішкентай түрлер. Бірнеше түрдің мүйізсіз аналықтары бар (мысалы, ситатунга, қызыл лехве және суни). Кейбір түрлерде аталық пен аналықтың түсі әртүрлі болады (мысалы, қарақұрт пен ньяла). Антилопа мүйіздерінің көлемі мен пішіні әртүрлі. Дуикерлер мен карлик антилопалардың қарапайым "тіректері" болады, бірақ артқа бұрылған және артқа қарай бағытталған (мысалы, сары арқалы дукер) тік және тік (мысалы, стейнбок) бұрышынан ерекшеленеді. Басқа топтардың мүйіздері бұрмаланған (мысалы, қарапайым елланд), спиральді (мысалы, үлкен куду), "қайта бұрылған" (мысалы, қамыс), лира тәрізді (мысалы, импала) немесе ұзын, иілген (мысалы, орикстер) болады. Мүйіздер түсіп кетпейді және олардың сүйекті өзектері мүйізді материалдан жасалған қалың, тұрақты қабықпен жабылған, бұл екеуі де оларды мүйізден ерекшелейді. Мүйіздер тиімді қару болып табылады және еркектер әйелдер үшін күресетін түрлерде (үлкен балық малы) жалғызбасты немесе құртқа ұқсайтын түрлерге қарағанда жақсы дамыған. Аталықтар ұрыстарында мүйіздерін бір-бірімен шайқасады. Аталықтардың мүйізін басқа түрлерге қарағанда бір-біріне қарсы қолдануы жиі. Мүйіздердің негізі әдетте солай орналасқан, екі антилопа бір-бірінің мүйіздеріне соққанда бас сүйектерін жарылмауына мүмкіндік береді, бұл мүйіз арқылы болатын күресті одан да ритуалдырақ етеді. Көптеген түрлердің мүйіздерінде олардың ұзындығының кемінде екі үш бөлігінде тік жолақтар болады, бірақ бұл тік жолақтар жасқа тікелей байланысты емес.

Жұптасу стратегиясы

Антилопалар көбінесе олардың көбею мінез-құлқы бойынша жіктеледі. Дик-дик сияқты шағын антилопалар көбінесе моногамды болады. Олар ресурстары шашыраңқы орман ортасында тіршілік етеді, сондықтан аталық бір ғана аналыққа ие болып, оны қорғауға мүмкіндік алады. Ірі орман түрлері көбінесе екі-төрт аналықтан және бір аталықтан тұратын өте шағын топтарды құрайды. Кейбір түрлер, мысалы, лехвелер, «лек» деп аталатын жерде аталықтар жиналып, шағын аумақтар үшін бәсекелес болатын, ал аналықтар аталықтарды бағалап, жұптасу үшін біреуін таңдайтын ерекше көбею жүйесін қолданады. Импала немесе гну сияқты жайылымдық ірі антилопалар көптеген аналықтардан және бір көбейетін аталықтан тұратын үлкен топтарды құрайды, ол басқа барлық аталықтарды, көбінесе, күш көрсету арқылы ығыстырып шығарады.

Қорғау

Антилопалар түрлі қорғаныс стратегияларын қолданады, олардың морфологиясымен шартталған. Ірі антилопалар, мысалы, гнулар сияқты, үлкен топтарда жиналады және қорғану үшін көп сандылығы мен жүгіру жылдамдығына сенеді. Кейбір түрлерде ересек антилопалар балаларын қоршап, қауіп төнгенде жыртқыштардан қорғайды. Орман антилопаларының көпшілігі жыртқыштардан аулақ болу үшін жасырын түс пен жақсы есту қабілетіне тәуелді. Орман антилопаларында көбінесе өте үлкен құлақтар және қара немесе жолақты түс болады. Кішкентай антилопалар, әсіресе дуикерлер, жыртқыштардың қуып жете алмайтын тығыз бұталарға секіріп кіреді. Спрингбоктар жыртқыштарды шатастыру үшін "секіру" деп аталатын әрекетті пайдаланады. Ашық далалардағы антилопалардың жасырынуға ешқандай мүмкіндігі болмайды, сондықтан олар жылдам жүгіреді. Олар епті және жоғары төзімділікке ие – бұл гепардтар сияқты, жылдамдыққа тәуелді жыртқыштардан қашу кезінде маңызды артықшылықтар. Гепардтар құрлықтағы ең жылдам жануарлар, бірақ олар тез шаршайды. Жыртқыш түрі мен мінез-құлқына байланысты реакция қашықтығы өзгереді. Мысалы, газельдер арыстан 200 метрден (650 фут) жақын келгенше қашпауы мүмкін – арыстандар топтап немесе күтпеген жерден, көбінесе жасырынып аң аулайды; анық көрінетін арыстанның шабуылдауы аз ғана мүмкіндік. Дегенмен, жылдам жүгіруге тәуелді гепардтар газельдерді одан да алыс қашықтықтан қашуға мәжбүр етеді. Егер қашу мүмкін болмаса, антилопалар қарсы тұруға қабілетті. Орикстер, әсіресе, көптеген туыс емес бовидтер сияқты, өзінен үлкен көріну үшін бүйірімен тұрып, соңғы шара ретінде жыртқышқа шабуылдай алады.

Мәртебе

IUCN бағалауынша, шамамен 25 түрі жойылу қаупі төңкерілген, мысалы, дама газелі және тау ниаласы. Сонымен қатар, бірнеше түрдің ішкі түрлері де жойылу қаупі бар, оның ішінде алып сабель антилопасы және мхорр газелі. Бұл түрлерге қатысты алаңдаушылықтың басты себептері – қоныс орындарының жоғалуы, малмен жайылым үшін бәсекелесу және трофейлік аң аулау. Чиру немесе Тибет антилопасы оның терісі үшін ауланады, ол шальдар жасауға қолданылатын шахтуш жүнін алуға пайдаланылады. Бұл жүнді тек өлген жануарлардан ғана алуға болады, және әрбір жануардан өте аз мөлшерде жұмсақ жүн шығады, сондықтан бір шаль жасау үшін бірнеше антилопаны өлтіруге тура келеді. Осы тұрақты емес сұраныс чиру популяциясының қырынуына әкелді. Сайга өз мүйіздері үшін ауланады, кейбір мәдениеттер оларды құмарлықты қоздырғыш деп санайды. Мүйіздері тек аталықтарда болады, және олар соншалықты көп ауландырылған, кейбір топтарда бір аталыққа 800 аналыққа дейін жетеді. Бұл түрдің саны күрт төмендеді және олар жойылу қаупі төңкерілген.

Өмір сүру ұзақтығы

Табиғи ортада антилопалардың қанша уақыт өмір сүретінін анықтау қиын. Жыртқыштардың қартайған және дені сау емес жануарларды ұнататынына байланысты, енді жоғары жылдамдықпен жүгіре алмайтын сияқты, жабайы аңдардың көпшілігі биологиялық мүмкіндіктеріне жете алмайды. Егер антилопаларды тұтқында ұстаса, гнулер 20 жылдан астам, ал импалалар 18-19 жасқа дейін өмір сүруі мүмкін.

Мәдениет

Көптеген жерлерде антилопа мүйізін емдік және сиқырлы күші бар деп бағалайды. Шығыс елдерінде ер саиганың мүйізін құнарлылықты арттыратын құрал ретінде ұнтақтап, осының салдарынан олардың саны жоңғалған. Конгода оның рухтарды тоқтатып тұратынына сенеді. Антилопаның шапшаң жүгіру қабілеті оларды желмен байланыстырды, мысалы, Риг Ведада олар Маруттардың және жел құдайы Ваюдың жылқылары ретінде сипатталған. Дегенмен, антилопа мүйіздерінің адам физиологиясына немесе қасиеттеріне қандай да бір әсер ететінін көрсететін ғылыми дәлел жоқ. Малиде антилопалар егіншілік дағдыларын адамзатқа сыйлаған деп есептеледі. Адамдар "антилопа" терминін жеңіл атлетика спортында кездесетін дәстүрді атау үшін де пайдаланады.

Үйге үйрету

Жануарларды үйрету үшін антилопаларда кездеспейтін белгілі бір қасиеттер қажет. Көптеген түрлерді қандай да бір тығыздықта ұстау қиын, себебі еркектердің аумақтық мінез-құлқы немесе орикстердің (әдетте иерархиялық әлеуметтік құрылымы бар) жағдайында, олар адамды оңай өлтіре алады. Көптеген антилопалар өте жақсы секіруге қабілетті болғандықтан, жеткілікті қоршау жасау да қиындық тудырады. Сонымен қатар, антилопалар адам сияқты қауіпті жануарларды сезгенде үрейленеді, оларды бағып-қағу немесе ұстау өте қиын. Антилопалардың тамақтану режимі мен тез өсу қарқыны үйретуге өте қолайлы болғанымен, паникаға бейімділігі мен иерархиялық емес әлеуметтік құрылымы фермада өсірілген антилопалардың сирек кездесуін түсіндіреді. Ежелгі египеттіктер ет үшін газельдер мен аддакс малдарын ұстаған, кейде оларды үй жануарлары ретінде де ұстаған. Олардың толығымен үйретілген-үйретілмегені белгісіз, бірақ олай болмауы ықтимал, өйткені бүгінде үйретілген газельдер жоқ. Дегенмен, адамдар кейбір түрлерді, мысалы, эландтарды қолға үйретуде сәттілікке жетті. Бұл антилопалар қорқып кеткенде бір-бірінің үстінен секіріп өтеді, бірақ бұл ерекше қабілет тек жабайы антилопаларға тән; қолға үйретілген эландтар оны пайдаланбайды және төмен қоршаумен қоршауға болады. Олардың еті, сүті және терісі өте сапалы, Украина мен Зимбабведе бірнеше жылдан бері эландтарды өсіру бойынша тәжірибелік жұмыстар жүргізіліп келеді. Екі елде де бұл жануардың үйретуге өте ыңғайлы екені дәлелденді. Арабияға сапар шеккен еуропалықтар «Азия елдерінде қолға үйретілген газельдер көп кездеседі, сондай-ақ бұл елдердің поэзиясында газельдің сұлулығы мен мейірімділігі туралы көптеген сілтемелер бар» деп хабарлаған. Сәтті үйретілген басқа антилопаларға гемсбок, куду және спрингбок жатады. Антилопалар табиғи күйінде де кездесе алады, мұндай жағдайда оларды әдеттегі геральдикалық антилопадан ажырату үшін «табиғи антилопа» деп атайды. Бұрын Оңтүстік Африка Республикасы қолданған елтаңбасында орикс пен табиғи антилопа бейнеленген.