Есек – 5 мың жылдан бері қолданылып келе жатқан жүк тасуға арналған үй жануары. Әлемде 40 млн-нан астам есек бар, көбінесе дамып келе жатқан елдерде қолданылады.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Көлікке пайдаланылатын үй жануары.
Domesticated animal used for transportation
Есек – үйретілген жылқы туысының өкілі. Ол Африкалық жабайы есектен, Equus africanus шыққан, және Equus africanus asinus түрінің кіші түрі немесе Equus asinus жеке түрі ретінде жіктеледі. Есек Африкада шамамен 5000 жыл бұрын үйретілген және содан бері негізінен жұмыс жануары ретінде қолданылып келеді. Әлемде 40 миллионнан астам есек бар, олардың көп бөлігі дамытпаған елдерде, жүк тасу және арба тарту үшін пайдаланылады. Жұмыс істейтін есектер көбінесе өмір сүруге мінімізгі деңгейдегі немесе одан төменгі жағдайдағы адамдармен байланысты болғанымен, дамыған елдерде аз ғана саны өсіру мақсатында немесе үй жануары ретінде ұсталады. Ересекті еркек есекті джек немесе jackass, ал ересекті әйел есекті jenny немесе jennet деп атайды. Бұл атаулардың өзгеруі сөйлеу тілінде жағымсыз сөздерді қолданудан қашуға байланысты болуы мүмкін, мысалы, Солтүстік Америка ағылшын тілінде әтештің орнына әтешке сөзін қолдану сияқты. 17 ғасырдың соңына қарай, есек және астың айтылуындағы өзгерістер оларды ағылшын тілінің кейбір диалектілерінде бір-бірімен шатастырылатын сөздерге айналдырды. Осы кезеңнен бастап ағылшын тілінде есекке қатысты басқа да сөздер қолданылды: Шотландияда – кудди, Англияның оңтүстік-батысында – недди, Англияның оңтүстік-шығысында – дики; ал моке сөзі 19 ғасырда тіркелген және оның Уэльс немесе романи тілінде шыққан болуы мүмкін. Burro сөзі испан және португал тілінде есек деген мағынаны білдіреді. АҚШ-та бұл термин Роки тауларының батысында өмір сүретін жабайы есектерге қолданылады.
The donkey is a domesticated equine. It derives from the African wild ass, Equus africanus, and may be classified either as a subspecies thereof, Equus africanus asinus, or as a separate species, Equus asinus. It was domesticated in Africa some 5,000 years ago, and has been used mainly as a working animal since that time. There are more than 40 million donkeys in the world, mostly in underdeveloped countries, where they are used principally as draught or pack animals. While working donkeys are often associated with those living at or below subsistence, small numbers of donkeys or asses are kept for breeding or as pets in developed countries. An adult male donkey is a jack or jackass, an adult female is a jenny or jennet, The change may have come about through a tendency to avoid pejorative terms in speech and may be comparable to the substitution in North American English of rooster for cock, or that of rabbit for coney, which was formerly homophonic with cunny (a variation of the word cunt). By the end of the 17th century, changes in pronunciation of both ass and arse had caused them to become homophones in some varieties of English. Other words used for the ass in English from this time include cuddy in Scotland, neddy in southwestern England and dicky in southeastern England; moke is documented in the 19th century and may be of Welsh or Romani origin. Burro is a word for donkey in both Spanish and Portuguese. In the United States, it is commonly applied to the feral donkeys that live west of the Rocky Mountains;
Молекулалық филогениялық зерттеулер барлық қазіргі жылқылардың (Equus туысының мүшелері) ең соңғы ортақ ата-бабасы шамамен 5,6 (3,9–7,8) миллион жыл бұрын өмір сүргенін көрсетеді. Канададан табылған 700 000 жылдық Плейстоцен дәуіріне жататын жылқының метаподиалдық сүйегінің тікелей палеогеномдық зерттеуі, ең соңғы ортақ ата-бабаның (MRCA) 4,0–4,5 миллион жыл бұрын болғанын көрсетеді. Ең ертегі дивергенциялар – Азия гемиондары (E. (Asinus) кіші туысы, оның ішінде кулан, онагер және кианг), одан кейін Африка зебралары (E. (Dolichohippus) және E. (Hippotigris) кіші туыстары). Қалған барлық қазіргі заманғы түрлер, соның ішінде үйретілген жылқы (және көптеген плиоцен және плейстоцен түрлері) шамамен 4,8 (3,2–6,5) миллион жыл бұрын бөлінген E. (Equus) кіші туысына жатады. Қазіргі есектің ата-бабалары – Африкалық жабайы есектің нубиялық және сомалиялық кіші түрлері. Мысырдың Төменгі бөлігіндегі Маади қаласында б.з.д. төртінші мыңжылдыққа жататын үй есектерінің қалдықтары табылған. Есекті үйрету б.з.д. жетінші және сегізінші мыңжылдықтарда ірі қара, қой және ешкілерді үйретуден кейін көп уақыттан кейін жүзеге асырылған деп саналады. Есекті алғаш үйреткендер Нүбияның мал өсірушілері болған, олар оны жүк тасу үшін қолданып, осы мәдениеттегі басты малға айналдырды. Есекті үйрету мал шаруашылығының жылдамдығын арттырды, олар қайта шайнаушы жануарларға қарағанда артықшылыққа ие болды, себебі оларға жеуді қорыту үшін уақыт қажет болмайды, және Мысырдағы алыс қашықтықтарға сауда жасауда маңызды рөл атқарды. Мысырдың IV династиясы кезеңінде, б.з.д. 2675–2565 жылдар аралығында, қоғамның бай өкілдері 1000-нан астам есектің иесі болған, оларды ауыл шаруашылығында, сүт және ет өндірісінде, сондай-ақ жүк тасу үшін пайдаланған. Кейбір зерттеушілер есектердің саны одан да көп болуы мүмкін деп санайды, себебі көптеген есектер есепке алынбайды.
Molecular phylogenies indicate the most recent common ancestor of all modern equids (members of the genus Equus) lived ~5.6 (3.9–7.8) mya. Direct paleogenomic sequencing of a 700,000 year old middle Pleistocene horse metapodial bone from Canada implies a more recent 4.07 Myr before present date for the most recent common ancestor (MRCA) within the range of 4.0 to 4.5 Myr BP. The oldest divergencies are the Asian hemiones (subgenus E. (Asinus), including the kulan, onager, and kiang), followed by the African zebras (subgenera E. (Dolichohippus), and E. (Hippotigris)). All other modern forms including the domesticated horse (and many fossil Pliocene and Pleistocene forms) belong to the subgenus E. (Equus) which diverged ~4.8 (3.2–6.5) million years ago. The ancestors of the modern donkey are the Nubian and Somalian subspecies of African wild ass. Remains of domestic donkeys dating to the fourth millennium BC have been found in Ma'adi in Lower Egypt, and it is believed that the domestication of the donkey was accomplished long after the domestication of cattle, sheep and goats in the seventh and eighth millennia BC. Donkeys were probably first domesticated by pastoral people in Nubia, and they supplanted the ox as the chief pack animal of that culture. The domestication of donkeys served to increase the mobility of pastoral cultures, having the advantage over ruminants of not needing time to chew their cud, and were vital in the development of long distance trade across Egypt. In the Dynasty IV era of Egypt, between 2675 and 2565 BC, wealthy members of society were known to own over 1,000 donkeys, employed in agriculture, as dairy and meat animals and as pack animals. Some researchers believe the actual number may be somewhat higher since many donkeys go uncounted.
Сипаттамалары
Есектің мөлшері тұқымына және қоршаған орта жағдайларына байланысты айтарлықтай өзгереді, ал құрлы қанатының биіктігі кеміндегіден шамамен дейін жетеді. Ең кедей елдерде жұмыс істейтін есектердің өмір сүру ұзақтығы 12-15 жылды құрайды. Есектердің үлкен құлақтары бар, олар алыстағы дыбыстарды жақсырақ ести алады және есек қанын салқындатуға көмектеседі. Есектер тістеу, алдыңғы аяқтарымен соққы беру немесе артқы аяқтарымен тепкілеу арқылы өздерін қорғай алады. Олардың дауыстық белгісі, "брей" деп аталады, ағылшын тілінде көбінесе "hee haw" деп бейнеленеді.
Donkeys vary considerably in size, depending on both breed and environmental conditions, and heights at the withers range from less than to approximately Working donkeys in the poorest countries have a life expectancy of 12 to 15 years; Donkeys have large ears, which may pick up more distant sounds, and may help cool the donkey's blood. Donkeys can defend themselves by biting, striking with the front hooves or kicking with the hind legs. Their vocalization, called a bray, is often represented in English as "hee haw".
Арқадағы крест
Көптеген есектердің арқасы мен иықтарында жолақтар болады, бұл олардың ерекше крест тәрізді суретін құрайтын алғашқы белгілері.
Most donkeys have dorsal and shoulder stripes, primitive markings which form a distinctive cross pattern on their backs.
Өсіру
Женни әдетте 12 ай бойы жүкті болады, бірақ жүктілік мерзімі 11-ден 14 айға дейін өзгереді және көбінесе бір жас төл туады. Егіздердің тууы сирек, бірақ жылқыларға қарағанда одан да сирек кездеседі. Жалпы алғанда, женнилердің ұрықтану деңгейі жылқыдан төмен (яғни, бикелер үшін 60–65% көрсеткіштен кем). Қайтадан көбеюге кеткен уақыт және женнидің жүктілік мерзімінің ұзақтығы салдарынан, женни бір жылда бір төлден де аз туады. Осы себепті және жүктілік мерзімі ұзақ болғандықтан, есек шаруалары жылқы шаруалары сияқты әр жыл сайын төл күтпейді, бірақ төрт жылда үш төл алуға жоспарлай алады. Мінез-құлқы мен танымдық қабілеттерін зерттеулер шектеулі болғанымен, есектердің ақылды, сақ, достық, ойнақы және жаңа нәрселерді үйренуге құштар екені байқалады.
A jenny is normally pregnant for about 12 months, though the gestation period varies from 11 to 14 months, and usually gives birth to a single foal. Births of twins are rare, though less so than in horses. In general jennies have a conception rate that is lower than that of horses (i. e., less than the 60–65% rate for mares). The time lapse involved in rebreeding, and the length of a jenny's gestation, means that a jenny will have fewer than one foal per year. Because of this and the longer gestation period, donkey breeders do not expect to obtain a foal every year, as horse breeders often do, but may plan for three foals in four years. Although formal studies of their behaviour and cognition are rather limited, donkeys appear to be quite intelligent, cautious, friendly, playful, and eager to learn.
Қолдану
Есек кем дегенде 5000 жылдан бері жұмыс жануары ретінде пайдаланылып келеді. Әлемдегі 40 миллионнан астам есектің шамамен 96 пайызы дамытылмаған елдерде, олар негізінен жүк тасымалдауға немесе көлік және ауыл шаруашылығында қолданылады. Адам еңбегінен кейін есек – ең арзан ауыл шаруашылығы күшінің түрі. Италияда жылқы етін Еуропада ең көп тұтынады, ал есек еті бірнеше аймақтық тағамдардың басты құрамы болып табылады. 2010 жылы шамамен 1000 есек сойылып, шамамен ет алынды. Қытайда есек еті деликатес саналады, кейбір мейрамханалар осы тағамдарға маманданған, ал Гуо Ли Чжуан мейрамханалары тағамдарында есек мүшелерін ұсынады. Есек терісінен жасалған желатин теріні суға малып, қайнату арқылы дәстүрлі қытай медицинасы өнімін жасау үшін өндіріледі. Ежиао – есек терісін қайнату арқылы алынатын желатин, 2017 жылдың қазан айындағы баға бойынша килограмы 388 долларға дейін сатылуы мүмкін.
The donkey has been used as a working animal for at least 5,000 years. Of the more than 40 million donkeys in the world, about 96% are in underdeveloped countries, where they are used principally as pack animals or for draught work in transport or agriculture. After human labour, the donkey is the cheapest form of agricultural power. In Italy, which has the highest consumption of equine meat in Europe and where donkey meat is the main ingredient of several regional dishes, about 1,000 donkeys were slaughtered in 2010, yielding approximately of meat. In China, donkey meat is considered a delicacy with some restaurants specializing in such dishes, and Guo Li Zhuang restaurants offer the genitals of donkeys in dishes. Donkey hide gelatin is produced by soaking and stewing the hide to make a traditional Chinese medicine product. Ejiao, the gelatine produced by boiling donkey skins, can sell for up to $388 per kilogram, at October 2017 prices.