Кіріспе

Сулавесидің шағын буфалысы (Anoa), сондай-ақ шағын буфалы және сапиутан деп те аталады, Bubalus туысының екі түрі, Anoa кіші туысына жатады және Индонезиядағы Сулавеси аралына тән: таулық аноа (Bubalus quarlesi) және жазықтық аноасы (Bubalus depressicornis). Екі түрі де 1960 жылдан бері құрып бара жатқан түрлер қатарына енгізілді және олардың саны азаюда. Әрбір түрдің 5000-нан аспайтын жануарлары қалды. Олардың азаюына себеп – жергілікті халықтың тері, мүйіз және ет үшін браконьерлікпен аулауы және қоныстанудың кеңеюі салдарынан мекендеу ортасының жоғалуы. Қазіргі уақытта көптеген аймақтарда браконьерлік аулау ең маңызды фактор болып табылады. Аноалар Азияның ірі буфалоларымен жақын туыс, олардың арқасындағы түктердің бағыты да кері бұрылған. Мүйіздері тік бағытымен және салыстырмалы түзулігімен ерекшеленеді, бірақ олардың қимасы басқа буфалолар сияқты үшбұрышты. Көздің астында кейде ақ дақтар кездеседі, ал аяқтар мен арқада ақ іздер болуы мүмкін; осы ақ іздердің болуы немесе болмауы түрдің ерекшелігін көрсетеді. Сиырлардың мүйіздері өте кішкентай. Аноаның ең жақын туыстары – кейбір құрып кеткен азиялық буфалолар, олардың қалдықтары Солтүстік Үндістанның Сивалик төбелерінен табылған. Екеуі де Индонезиядағы Сулавеси аралында және оған жақын Бутон аралында кездеседі. Олар көбінесе мал сияқты емес, жеке немесе жұптарда өмір сүреді, тек сиырлар босанған кезде ғана үйірге жиналады. Олардың өмір салты туралы көп мәлімет жоқ. Дегенмен, тұтқында ұсталатын аноалардың өмір сүру ұзақтығы 20-30 жылды құрайды. Аноалар жыныстық жасқа 2-3 жылда жетеді, жылына бір бузау туады және одан да сирек кездеседі. Аноаның бас сүйектерін түр бойынша анықтау қиын, зообақта араласу және будандасу болуы мүмкін. Осы екі түрдің көптеген аймақтарда бірге кездесуіне және араласуына байланысты, олардың ерекшелігіне күмән туындайды. Әр түрлі жерлерден алынған он мысалдың мтДНК-сын зерттеу, түр ретінде анықталған жеке тұлғалар арасында митохондриялық генетикалық әртүрліліктің жоғары екенін көрсетті, бұл екі түрді мойындауды қолдайды.

Түрлер

Төменгі аноа (Bubalus depressicornis) – иық бойында шамалы ғана биіктікте тұратын кішкентай бовид. Ол көбінесе жалғыз тіршілік етеді, төмендік орманды жерлерде өсімдіктер мен бұталармен қоректенеді. Гровздың (1969) мәліметінше, жазық аноасын басқа түрлерден денесі ірілігімен, үшбұрышты қималы мүйіздерімен, сирек кездесетін, тығыз және жүнді емес түктерімен, сондай-ақ беті мен аяқтарында әрқашан ақ дақтары болуымен ажыратуға болады. Оның иық бойындағы биіктігі тіпті жазық аноадан да төмен, сондықтан ол барлық жабайы сиырлардың арасындағы ең кішкентайсы болып табылады. Сонымен қатар, оның жыл сайын түсетін ұзын, жүнді түктері бар, ал басы, мойны және аяқ-қолдарында көңілге тоймас дақтар байқалады. Гровздың (1969) сөзінше, тау аноасын басқа түрлерден денесінің кішілігімен, дөңгелек қималы мүйіздерімен, тығыз және жүнді түктерімен, кейде беті мен аяқтарында ақ дақтары болуымен ажыратуға болады.

Тарату

Жазық дала аноасы (Bubalus depressicornis) және тау аноасы (Bubalus quarlesi) – Индонезиядағы Сулавеси аралына ендемик. Екі түр де бір-бірімен бірге кездесетін аймақтар бар. Сулавеси бірегей аймақ болып табылады, себебі онда табылған түрлердің шамамен 61% ендемик түрлер, оның ішінде екі аноа түрі де кіреді.

Тіршілік ету ортасы

Дәстүр бойынша, екі түрдің арасындағы негізгі айырмашылық – олардың таралған биіктігі. Тау аноасы жазық аноасына қарағанда жоғарырақ биіктікте, орманды жерлерде кездеседі. Ал жазық аноасы төменгі биіктіктегі аймақтарда болады және ол да орманды жерлерде кездеседі. Бірақ 2005 жылдан бері бұл айырмашылықтар дәл емес сияқты, екі түр де бірдей аймақтарда, бірдей ортада кездеседі.

Морфология

Аноа ірі қара мал туыстарына тән көптеген физикалық ерекшеліктерге ие және ДНК-талдау арқылы расталғандай, су бұқасына ең жақын деп саналады. Екі түрдің физикалық сипаттамалары ұқсас. Аноа – жабайы сиырлардың ең кішкентай түрі. Аноа туған кезде, олардың қалың, жұмсақ жүні болады, ол сарыдан қоңырға дейін әртүрлі түстерде кездеседі. Ересектерде жүні әдетте қоңыр немесе қара болады, ал еркектерде көбінесе қараңғырақ түстер болады. Шаштың қалыңдығы екі түрдің де биіктігі мен таралуына байланысты аздап өзгереді. Аноаның екі түрінде де мүйіз еркектерде де, әйелдерде де болады және әдетте тік өсіп шығады. Аноаның тағы бір айрықша ерекшелігі – қалың жүнінің астындағы өте қалың терісі.

Қорғау

Аноаның екі түрі де Сулавеси аралының эндемиктері болып табылады және қазіргі уақытта олардың саны күрт төмендеп келеді. Алайда, олардың қысқаруы туралы мәліметтер жақында ғана құжатталды, ал ауылдар мен ауыл тұрғындарының халық санын қалай сақтау немесе арттыруға көмектесу керектігі туралы білімі жеткіліксіз. Олардың санының азаюының басты себебі – жергілікті ауыл тұрғындарының ет үшін аң аулауы, ал орталықтың жоғалуы да маңызды рөл атқарады. Өздерінің іс-әрекеттерінің құқықтық жағдайы туралы білімнің болмауының бір артығы – ауыл тұрғындары өздерінің аң аулау және жинау тәжірибесі туралы зерттеушілермен ашық түрде әңгімелесуге дайын. Ал консервациялық мәселелер туралы хабардар болған ауылдар өз қызметтері туралы жалған ақпарат береді. Орманды кесу үлкен мәселе, себебі екі түр де адамдар мен олардың ықпалынан алыс, тығыз орманды мекендеу ортасын ұнатады. Орманды кесу арқылы адамдар аноаның көбейіп, тіршілік ететін ортасын фрагменттеуге (бөлшектеуге) және осымен аумақты азайтуға себеп болады. Бұл орталықтың бөлшектелуі аноа популяцияларының табиғи араласуын да өзгертеді. Бұл екі түрдің арасындағы генетикалық әртүрліліктің жоғалуына және соңында олардың тағы да азаюына әкелуі мүмкін.