Кіріспе

Британдық физик (1886–1957)

Фредерик Александр Линдеманн, 1-ші виконт Червелл, (5 сәуір 1886 – 3 шілде 1957) – Ұлыбританиялық физик, Екінші дүниежүзілік соғыста Уинстон Черчилльдің басты ғылыми кеңесшісі болған. Ол радиолокация және инфрақызыл басқару жүйелерін жасауға қатысты. Дұшпанның V қарулары бағдарламасы туралы алғашқы хабарламаларға күмәнмен қарады. Ол қалаларды стратегиялық түрде бомбалау қажеттігін қозғады. Черчилльге оның үнемі ықпалы жақын жеке қарым-қатынасынан, сондай-ақ Черчилльдің ауылдық үйінің мүшесі болуынан туындады. Черчилльдің екінші үкіметінде оған кабинетте орын берілді, кейіннен Оксфорд виконты Червелл атанды.

Ерте өмір, отбасы және жеке тұлға

Линдеманн Адольф Фридрих Линдеманның үш ұлының екіншісі болды, ол шамамен 1871 жылы Ұлыбританияға эмиграциялап, азаматтығын алған. Фредерик Германияның Баден-Баден қаласында дүниеге келді, онда оның американдық анасы Ольга Нобл, бай банкирдің жесірі, "ем алуда" болған. Шотландия мен Дармштадтта білім алғаннан кейін ол Берлин университетіне түсті, онда Вальтер Нернсттен дәріс алды. Ол Сорбоннада физика саласында зерттеулер жүргізіп, Альберт Эйнштейннің алғашқы теорияларын, өте төмен температурадағы нақты жылу туралы, растады. Осы және басқа да ғылыми еңбектері үшін Линдеманн 1920 жылы Корольдік қоғамның мүшесі болып сайланды. 1911 жылы ол "Радиация және кванттар" тақырыбындағы Солвей конференциясына қатысты, онда ол ең жас қатысушы болды. Ол достары арасында Оксфорд университетіндегі лауазымына байланысты "профессор" деп, ал көптеген қарсыластары арасында неміс акценті мен жоғары мінез-құлқы үшін "Берлин бароны" деп танымал болды. Линдеманн әлемді ақылды және аристократтардың шағын тобы басқаруы керек деп сенді, бұл бейбіт және тұрақты қоғамға әкеледі, "супермендер басқарып, илоттар қызмет ететін" қоғам. Кейбір дереккөздер оның еврей екенін айтады, бірақ Фредерик Смиттің ресми өмірбаянында ол мұндай емес деп көрсетілген. Линдеманн евгениканы қолдады, жұмысшы табын, гомосексуалдарды және қара нәсілді адамдарды жек көріп, ақыл-ойы кем адамдарды стерилизациялауды жақтады. Мукерджи Линдеманның евгеника бойынша лекциясын еске алып, оның ғылым "жұмысшы араның санасымен" жарылқаған адамдар нәсілін тудыруға қабілетті екеніне сенгенін айтады. Расалық және әлеуметтік спектрдің төменгі жағында, азап тарту немесе амбиция сезіну қабілетін жоюға болады. Линдеманн "теңдік құлшынысына" қарсы болды және адамдар арасындағы айырмашылықтарды қабылдау қажеттігін, тіпті ғылым арқылы оларды күшейту қажеттігін ұсынды. Ол жазғандай, "баяу және ауыр сананың ең төменгі қызметке тартылуын қамтамасыз ету үшін табиғи іріктеудің кездейсоқ процесін" күтудің қажеті жоқ.

Бірінші дүниежүзілік соғыс және Оксфорд университеті

Бірінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде Линдеман Германияда теннис ойнап жүрді және интернирленуден қашу үшін дереу кетуге мәжбүр болды. 1915 жылы ол Фарнбородағы Корольдік ұшақ фабрикасының штабына қосылды. Ол ұшақтың айналуынан шығудың математикалық теориясын жасады, кейіннен өз идеяларын сынап көру үшін ұшуды үйренді. Ол үш жыл бұрын Кристиан Биркеландтың күн желi оң және теріс зарядталған бөлшектердің қоспасы болуы мүмкін деген болжамын айтқандығынан хабарсыз болған болуы мүмкін. Сонымен қатар, ол нақты жылу теориясы және стратосферадағы температура инверсиясы бойынша жұмыс істеді, сондай-ақ екі ғылыми саланың бірігуіне бастама берді. Химиялық кинетика саласында ол 1921 жылы мономолекулалық химиялық реакциялар үшін Линдеманн механизмін ұсынды және реакцияның алғашқы қадамы бимолекулалық белсендіру екенін көрсетті. Линдеман 1926 жылғы жалпы ереуілге қарсы болды және Черчилльдің ереуілге қарсы газеті – «Британдық хабарламаның» көшірмелерін шығару үшін Кларендонның ықылымды қызметкерлерін жұмылдырды. Линдеман Германиядағы саяси жағдайдан алаңдады және қорқыныш сезінді. 1940 жылы Джексонды RAF-қа қатысу үшін Линдеманға жіберуге көндірді; Джексон Ұлыбритания шайқасында қатысып, DFC-ге ие болды. Линдеман сондай-ақ жаңа премьер-министрге Геттинген университетінде негізінен жұмыс істеген бірнеше неміс-иудей физиктерін құтқаруға көмектесті, олар Ұлыбританияға көшіп келді; олар Кларендон зертханасындағы, соның ішінде Манхэттен жобасындағы маңызды соғыс жұмысына көмектесті.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Черчилль премьер-министр болған кезде, ол Линдеманды британ үкіметінің жетекші ғылыми кеңесшісі етіп тағайындады, ал Дэвид Бенсусан Батт оның жеке хатшысы болды. Линдеман Соғыс кабинетінің отырыстарына қатысып, премьер-министрмен бірге шетелдегі конференцияларға қатысты және оған күніне шамамен бір хат жіберді. Ол соғыстың барлық кезеңінде Черчилльмен дерлік күнделікті кездесіп, басқа кез келген азаматтық кеңесшіге қарағанда зор ықпалға ие болды. Ол осы лауазымды 1951 жылы Черчилльдің бейбіт уақыттағы басқаруының алғашқы екі жылында қайтадан иеленді. Линдеман үкімет ішінде «S бөлімі» деп аталатын арнайы статистикалық бөлім құрды, ол салалық мамандардан тұратын және тікелей Черчилльке есеп беретін. Бұл бөлім тұрақты министрліктердің жұмысын қадағалап, соғыс жүргізудің логистикалық машиналарын басымдыққа қойды. S бөлімі мыңдаған дерек көздерін қысқаша кестелер мен сандарға айналдырды, соның арқасында елдің азық-түлік жағдайын (мысалы) дереу бағалауға болады. Қазіргі Министрлер кабинетінің соғыс бөлмелерінде көрсетілген, одақтас елдердің кемелердің тоннажының жоғалуын және әр ай сайын жеткізілген жаңа кемелермен салыстыратын, сондай-ақ Германияның Ұлыбританияға тастаған бомбалардың тоннажы мен одақтастардың Германияға тастаған бомбалардың тоннажымен салыстыратын штрих-графикалар оның статистикалық есептерінің интеллектуалдық және психологиялық күшін көрсетеді. Линдеманның статистикалық бөлімі жиі үкіметтік ведомстволар арасында шиеленіс тудырды, бірақ ол Черчилльге соғысқа тікелей әсер ететін нақты деректерге негізделген жылдам шешімдер қабылдауға мүмкіндік бергендіктен, оның маңыздылығын бағалап үлгермеу керек. Ол қуыс зарядты қарулар, жабысқақ бомбалар және басқа да жаңа қарулар бойынша жұмыс істеді. MD1-ді бақылаған генерал Исмай еске түсіреді:

Черчилль профессордың миы керемет механизм екенін айтқан, ал профессор бұл пікірге қарсы болған жоқ. Ол лорд Биркенхед, мырза Черчилль және профессор Линдеманнан басқалардың барлығының интеллектына нашар баға берген сияқты; және ол бюрократты және оның барлық жолдарын ерекше жек көретін. Өнімдер министрлігі мен Арсенал кеңесі оның ең жақтырмаған екі ведомствосы болды, және ол жаңа өнертабыстармен оларды озудан үлкен ләззат алды. Премьер-министрдің жеке көмекшісі лауазымына тағайындалғанда, ол үшін ешбір сала жабық болған жоқ. Ол өте жалтақ болды және күн астындағы кез келген мәселені шеше алатынына мойындағысы келмеді. Ол бір күні жоғары стратегия туралы меморандум жазса, келесі күні жұмыртқа өндірісі туралы диссертация жазатын. Ол барлығымен дауласуға және әркімнің бөлмесін олардың серіктестігінен артық көруге тырысқандай көрінетін, бірақ ол бір адамды дос ретінде қабылдаса, оны ешқашан қолдаудан айырмайтын, және оның соғыс жылдарындағы көптеген әріптестері оны терең жеке құрметпен еске алады. Ол Гитлерді және оның барлық істерін жек көретін, ал Гитлердің құлауына оның үлкен үлесі әртүрлі ерекше жолдармен болды. Линдеманның күші Тизардты ысырап етуге мүмкіндік берді, әсіресе Тизард немістердің Ұлыбританияны бомбалау үшін радио навигациясын қолданғанын мойындамағаннан кейін. Линдеманның «нацистік Германияға деген жек көрушілігі дерлік патологиялық болған, ал кек қайтаруға деген орта ғасырлық құштарлық оның мінезінің бір бөлігі болған» деп сипаттаған. Ұлыбританияда азық-түлік тапшылығынан қорқып, ол Черчилльді Үнді мұхитында жұмыс істейтін британдық сауда кемелерінің 56 пайызын Атлантикаға аударуға көндірді, бұл Ұлыбритания қоймаларына екі миллион тонна бидай мен соғыс үшін шикізат қосты. Соғыс көлігі министрлігі Оңтүстік-Шығыс Азиядағы кемелердің қуатын осылай күрт қысқарту «көптеген елдердің теңіз саудасында зор өзгерістер мен апаттарға әкелуі мүмкін» екенін ескертті, бірақ Министрлік назардан тыс қалды. К. Б. А. Беренстің одақтас сауда кемелерінің ресми тарихында айтылғандай, «аштық қасіреті кенеттен жүздеген дауыс беретін ауызды гидра баслы жыртқыш сияқты пайда болды». 1943 жылғы Бенгалиядағы ашаршылық кезінде 1,5-4 миллион адам қайтыс болды деп есептеледі, бірақ азық-түлік қоры өндіріліп, Үндістаннан Еуропаға тасымалданды. Червелл мен Черчилльдің саясаты ашаршылықтың ауырлығына үлкен үлес қосты. Кения, Танганьика және Сомалиленд те сол жылы ашаршылықтан зардап шекті. Оның «бомбалау жұмысшы табының үйлеріне бағытталуы керек. Орта таптың үйлерінде тым көп кеңістік бар, сондықтан бомбалар ысырап болады» деген ұсынысы соғыс кезінде азаматтық құрбандарды шектеудің қабылданған нормаларын өзгертті. Оның тұрғын үйлерді бұзу туралы есебі үкіметтік қызметтегі басқа да көптеген ғалымдар тарапынан сынға алынды, олар мұндай күш ресурстардың ысырабы болар деп ойлады. Линдеманның есебі стратегиялық бомбалау неміс халқының рухын күйретуге әкелуі мүмкін деген дұрыс емес болжамға негізделген. Бұл тұрғысынан, оның аргументтері бомбалау командованиесінің ресурстарды бөлу жөніндегі талабын қолдау үшін пайдаланылды. Линдеман неміс радио навигациялық құрылстарын жоюға арналған шараларды қолдау арқылы «сәулелер шайқасында» маңызды рөл атқарды, осылайша олардың бомбалау кампанияларының дәлдігін арттырды.

V-2 зымыраны

Линдеманн V2 зымырасының бар екендігі туралы қауесеттерге қарсы шығып, оны "біздің назарымызды басқа бір қарудан аудару үшін жасалған үлкен алдау" деп мәлімдеді. Ол қате пікірге келді: "Төрт мың ат күші бар турбинаны жиырма дюймдік кеңістікке орнату – ақылға сыймайды: бұл мүмкін емес, мырза Любок" және соғыс аяқталғанда комитет ракетаның "бос әңгіме" екенін анықтайды. Линдеманн ұзақ қашықтықты әскери ракеталардың тек қатты отынмен ғана жұмыс істеуі мүмкін екенін және олардың мөлшерінің өте үлкен болуы керек деп ойлады. Ол салыстырмалы түрде ықшам сұйық отынды мұндай қаруды итергіш ретінде пайдалану туралы аргументтерді қабылдамады. Әділеттілік үшін, "Червелл [Линдеманн] 10 тонналық оқтұмсыққа арналған 70–80 тонналық ракетаның болжамдарына күмән келтіруге жеткілікті ғылыми негіздерге ие болды". Черчилльдің Линдеманнмен келіспеген маңызды әңгімесі 1943 жылдың 29 маусымында өткен Кабинеттің қорғаныс комитетінің (Операциялар) отырысында болды және бұл оқиға "Кроссбоу операциясы" фильмінде көрсетілді.

Саяси мансап

Линдеманның саяси мансабы Уинстон Черчилльмен тығыз достығының нәтижесі болды, ол Линдеманды британ үкіметіндегі көптеген адамдардан қорғады, оларды Линдеман қорлап, ренжіткен болатын. Черчилль Линдеманға деген сенімін күмәнге ұшыратқан парламент мүшесіне: «Маған сүй, менің итімді сүй, егер менің итімді сүймесең, онда мені жақсы көре алмайсың», – деді, ал кейін сол депутатқа: «Сен оның менің ең көне және ең жақсы достарымның бірі екенін білмейсің бе?» деп қосты. 1941 жылдың шілдесінде Линдеман Оксфорд графтығының Барон Шервелл атанды. Келесі жылы Черчилль оны Бас төлем бастығы етіп тағайындады, ол 1945 жылға дейін осы лауазымда қызмет етті. 1943 жылы ол құпия кеңеске ант берді. 1951 жылы Черчилль премьер-министр болып қайта келгенде, Линдеман тағы да Бас төлем бастығы болып тағайындалды, бұл жолы ол кабинет мүшесі болды. Ол 1953 жылдың қазанына дейін осы қызметте болды. Линдеман даулы Моргентау жоспарын ынтамен қолдады, оны Черчилль 1944 жылдың 15 қыркүйегінде мақұлдады. 1945 жылы Кларендон зертханасына оралғаннан кейін Линдеман Атом энергиясы жөніндегі басқарма құрды.

Жеке өмір

Линдеман алкоголь ішпейтін, темекі тартпайтын және вегетариандық өмір салтын ұстанған адам еді, бірақ Черчилль кейде оны брендидің бір стаканына көндіретін. Ол өте жақсы пианиношы еді, сонымен қатар теннис ойнау шеберлігі де жоғары болғандықтан Уимблдон турниріне қатыса алды. Линдеман, немесе "профессор" лақабымен танылған ол, ешқашан үйленбеген. Жастық шағында екі қызға ғашық болған, алайда екеуінен де кері қайтарылған. 49 жасында Линдеман 27 жасар леди Элизабет Линдсейге, Крауфордтың 27-ші графы Дэвид Линдсейдің қызына ғашық болды. 1937 жылдың ақпан айының бір күні ол леди Элизабеттің әкесінен Италияда саяхаттап жүргенде пневмонияға шалдығып, қайтыс болғанын естіді; оның қазасы туралы хабарды естіген соң Линдеман романтикалық ізденістерден бас тартып, өмірінің қалған бөлігін жалғыз өткізуді жөн көрді. Линдеман 1957 жылдың 3 шілдесінде Оксфордта ұйықтағанда 71 жасында қайтыс болды, Виконт Червелл атанғаннан кейін бір жыл өткен соң, оның барондық және виконттық атағы жойылды.