Кіріспе

Австрия және Венгриядағы өзен, Еуропадағы өзен.

Лейта (; Лахта немесе Лайта, бұрын Sár(víz);; чех және) – Австрия және Венгриядағы Дунайдың оң саласы. Оның ұзындығы (Шварца өзені бастауын қоса есептегенде) шақырымды құрайды. Ал бассейнінің ауданы шаршы шақырымға жетеді.

Этимология

Каролингтердің Авар маршындағы Литаха өзені алғаш рет 833 жылы Каролинг императоры Людовик ІІ-нің ұлы және Баварияның герцогтығының билеушісі Людовик Герман шығарған құжатта айтылады. Ежелгі жоғарғы неміс тіліндегі lît атауы, болжам бойынша, паннониялық (иллириялық) тіліндегі "палшық" деген мағынаны білдіреді, бұл бұрынғы венгр тіліндегі Sár атауында сақталған (моцсар, 'батпақ' сияқты).

Курс

Лейта Австрияның төменгі бөлігінде екі бастауының – Шварзаның, қосқан жерінен басталады, ол Солтүстік әктас тауларындағы Шнеберг, Ракс және Шнеальп тауларының және Питтеннің суларын жинап ағызады. Эбенфурт пен Лейтапродерсдорф арасында, сондай-ақ Брук-ан-дер-Лейта мен Гаттендорф арасында Лейта Австрияның Төменгі Австрия және Бургенланд штаттары арасындағы шекараның бір бөлігін құрайды. Никельсдорфтан шығысқа қарай өзен Венгрияға өтеді, онда ол Мосонмагиаровар маңындағы Сзигеткёз аралының батысына қарай Дунайдың Мосон саласына құяды. Оның бойындағы маңызды қалалар – Винер-Нойштадт, Брук және Мосонмагиаровар. Шварзаның көп бөлігі Винер-Нойштадт каналын және Вена қаласының ауыз суын қамтамасыз ету үшін басқа бағытқа бұрылады. Бұдан бөлек, Лейтадан бірнеше каналдар бөлінеді, бұрын орама өнеркәсіптеріне, ал қазір шағын гидроэлектр станцияларына су жеткізеді. Сейберсдорф пен Хоф-ам-Лейтаберге арасында Лейтаның суының көп бөлігі осы мақсатта алынады. Содан кейін Лейта көбінесе құрғап қалады, егер ағын жоғарыдағы бөлікте тым көп болмаса. Кацельсдорфтан төмен қарай өзеннің арнасы да көбінесе толығымен құрғақ болады.

Тарихи шекара

9 ғасырдың соңында Карпат алқабын мажарлар басып алғаннан кейін, мажар аттылары 955 жылы Лехфельд шайқасында король Отто I-ге жеңілгенге дейін, көршілес Батыс Франк жерлеріне шабуылдар жасауға батылдық танытты. Одан кейін Бавария герцогы Генрих Вранглердің әскерлері біртіндеп Вена орманынан бастап Лейта өзеніне дейінгі жерлерді қайта басып алды, және 976 жылы Бабенберг маркграфы Леопольд I басшылығымен Австрия маркасы (Остаричи) құрылды. 2-мыңжылдыққа көшкен кезде, мажар шекарасы (Gyepű) Лейта жағалауымен өтті, ал 1156 жылдан бастап ол Австрия герцогтығының шығыс шекарасын құрады, және Винер-Нойштадт, Брук және Хайнбург қалаларында бекіністер салынды. Соңғы Бабенберг герцогы Фредерик II 1246 жылы Лейта өзені шайқасында Венгрия королі Бела IV-ке қарсы қаза тапты. Шекараның бағыты 1411 жылы король Зигмунд шығарған жарлықта бекітілді, оның қызы Елизавета Габсбург герцогы Альберт II-ге үйленді. Cisleithania, Transleithania және Lajtabánság атауларының барлығы Лейта өзенінен шыққан. 1867 жылғы Аустрия-Мажарстан келісімінен кейін, екі монархия құрылып, Транслейтания ("Лейтадан әрі") атауы вендік сөйлеу тілінде Лейтадан тыс аймақты (яғни Венгрияны немесе Венгрия Корольдігін) білдірді, ал Цислейтания ("Лейтаның бұл жағында") Австрия жерлерін білдірді. Бұл атаулар Вена мен Австрияның империяның қалған бөлігіне деген көзқарасын көрсетті, себебі Вена "бұл" жақта, ал Венгрия "сол" жақта орналасқан еді. Дегенмен, Лейта екі елдің толық шекарасын құраған жоқ: мысалы, Цислейтанияның құрамына кірген Галиция мен Буковина Венгрияның солтүстік-шығысында орналасқан. Сол сияқты, Морава өзені Цислейтаниялық Моравия мен Транслейтаниялық қазіргі Словакияның (Жоғарғы Венгрия) арасындағы шекараны құрады. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Аустрия-Мажарстан ыдырағаннан кейін, 1920 жылғы Трианон шарты бойынша жарияланған Лайтабаньяс (Лейта Банаты) Батыс Мажарстан аумағы Австрия Республикасына (Бургенланд ретінде) берілді, осылайша өзеннің бағыты Австрияның ішкі шекарасына айналды.