Адам шақасының өлшемі

Кіріспе

Адам бас сүйегін өлшеу – бас сүйегінің (бас сүйектің негізгі бөлігінің), әдетте адам бас сүйегінің өлшенуі. Бұл – бас өлшемінің, ал адам денесін өлшеудің антропометрияның бір саласы. Ол псевдоғылымнан, яғни жеке тұлға мен мінезді бас пішінімен байланыстыруға тырысқан френологиядан және бет пішіні арқылы осыған ұқсас әрекет жасаған физиогномиядан ерекшеленеді. Дегенмен, бұл салалардың барлығы белгілі бір қасиеттерді немесе интеллект деңгейін болжауға қабілетті екенін мәлімдеген. Бұл әдіс антропологияда, әсіресе физикалық антропологияда 19-шы ғасыр мен 20-шы ғасырдың басында кеңінен қолданылды. Осы кезеңде нәсілге негізделген әлеуметтік жіктеуді ғылыми тұрғыдан негіздеуге тырысқан теориялар танымал болды. Олардың бірі – Жорж Вахер де Лапуж (1854–1936), ол адамзатты әртүрлі, иерархиялық құрылымдағы «нәсілдерге» бөлді, «арийлік ақ нәсіл, долихоцефалды» (көне грек тіліндегі kephalē – бас және dolikhos – ұзын, тар) бастап, «брахицефалды» (қысқа, кең бас) нәсіліне дейін. Алайда, краниометрия «Скандинавиялық нәсілдің» бар екеніне қарсы дәлел ретінде де қолданылды, сондай-ақ Франц Боас қоршаған орта факторларының әсерін көрсету үшін бас индексін пайдаланды. Чарльз Дарвин өз эволюция теориясын, алғаш рет «Түрлердің пайда болуы» (1859) еңбегінде жариялағанда, краниометрия мен қаңқаларды зерттеу арқылы дәлелдеді. Тікелей өлшемдерге қазбалардан алынған миды зерттеу, немесе соңғы кезде қолданылатын МРТ сияқты бейнелеу әдістері жатады, оларды тірі адамдарда да қолдануға болады. Мұндай өлшемдер нейроғылым және интеллект зерттеулерінде пайдаланылады. Ал 15-шы ғасырдан бастап белгілі бір суретшілер бас пен бас сүйектерін өлшеп, адам денесінің осы бөліктерін дәлірек бейнелеуге тырысты. Бернар Палисси мен Альбрехт Дюрер осындай зерттеулердің алғашқыларын жасады.

Краниометрия және антропология

1784 жылы Француз академиясы үшін көптеген салыстырмалы анатомиялық еңбектер жазған Луи Жан Мари Добентон «Mémoire sur les différences de la situation du grand trou occipital dans l'homme et dans les animaux» (Адам және жануарларда үлкен тоқпан орнының айырмашылықтары туралы естелік) атты еңбегін жариялады. Алты жылдан кейін Питер Кампер (1722–1789), суретші де, анатомист те ретінде танымал болды, ол өзінің краниометриялық әдістерін қамтитын бірнеше дәрістерін жариялады. Бұл барлық келешек зерттеулердің негізін қалады. Питер Кампер түрлі түрлердің интеллектін анықтауға арналған «бет бұрышын» ойлап тапты. Бұл техника бойынша екі сызық жүргізіледі: біреуі еңкейген жоғарғы жақ сүйегінің алдыңғы бөлігінен маңдайдың ең биік нүктесіне дейін тік бұрышпен, екіншісі – мұрын тесігінен құлаққа дейін көлденеңінен. Кампердің сөзіне қарағанда, ежелгі мүсіндерде бұл бұрыш 90°, еуропалықтарда – 80°, африкалықтарда – 70°, ал орангутанда – 58° болған, бұл адамзатқа қатысты иерархиялық көзқарасты көрсетеді және тарихты декаденттік тұрғысынан қарауға негізделген. Бұл ғылыми зерттеуді 1859 жылы Францияда Антропологиялық қоғамды құрған Этьен Жоффруа Сен-Илер (1772–1844) және Пол Брока (1824–1880) жалғастырды. 1856 жылы жұмысшылар әктас карьерінде неандерталь адамының бас сүйегін тапты, оны аюдың қалдығы деп ойлады. Олар материалды әуесқой табиғат зерттеушісі Иоганн Карл Фулроттке тапсырды, ол оны анатомист Герман Шаффхаузенге жіберді. Бұл жаңалық 1857 жылы бірлесіп жарияланды, бұл палеоантропологияның пайда болуына әкелді. Бастапқыда адамдардың бас сүйектерін басқа жануарлардың бас сүйектерімен салыстыру үшін өлшемдер жасалды. Бұл кең салыстыру краниометриялық зерттеулердің алғашқы тармағын құрады. Суретші-анатомист Кампер бет бұрышын өлшеу теориясын жасады, ол кейінірек антропологиялық әдебиетте кеңінен танылды. Кампердің жұмысы 18 ғасырдың ғылыми теорияларына негізделген. Оның бет бұрышының өлшемдері еуропалық емес халықтардың бас сүйектерін маймылдардың бас сүйектерімен салыстыру үшін қолданылды. «Краниеметрия» АҚШ-тың құрылуында және американдық санаға сіңіп кеткен расизм мен идеологияда да маңызды рөл атқарды. Джон Джеффрис «Мәдениеттердің қақтығысуы» еңбегінде Америкада 18-19 ғасырлардағы ағыл-американдық гегемония «Американдық краниометрия мектебін» құруға көмектесті, ол американдық және батыстық нәсіл ұғымдарын қалыптастырды. Джеффрис атап көрсеткендей, 18 ғасырдың американдық қоғамындағы расаның қатаң белгіленуі ағыл-саксондықтарды афроамерикандықтардан алшақтатуға тырысқан ғылымның жаңа мектебінен туындады. Американдық қоғамда африкалықтарды краниометрия арқылы алшақтату олардың кемтар екенін ғылыми тұрғыдан дәлелдеуге үлкен көмек болды. Бұл жаңа «американдық мектептің» идеологиясы 18 және 19 ғасырлардағы АҚШ-тың оңтүстігіндегі құл плантацияларының өсуін қамтамасыз ету үшін құлдыққа ұшыраған халықты сақтап тұруды ақтау үшін пайдаланылды. 19 ғасырда краниометрия әдебиетіне үлес қосқан белгілі ғалымдардың саны тез өсті. Әрбір үлес туралы талдау жасау немесе авторлардың толық тізімін жасау мүмкін болмаса да, адамдарды басқа жануарлармен салыстыру үшін краниометриялық әдістерді қолданған белгілі зерттеушілерге Англиядан Т.Г. Хаксли (1825–1895) және Пол Брока кірді. Маймылдардың сүйектерін адамның сүйектерімен салыстыра отырып, Хаксли Чарльз Дарвиннің эволюция теориясын қолдады және адам мен маймылдың ортақ атадан шыққандығын айтатын «питекометр принципін» жасады. Эрнст Геккель (1834–1919) өзінің қазіргі уақытта ескірген «рекапитуляция теориясымен» танымал болды, онда әрбір жеке тұлға өмірі бойында бүкіл түрдің эволюциясын қайталайды делінген. Ескіргенімен, оның жұмысы сол кезде адам өмірін зерттеуге үлкен үлес қосты. Бұл бас және қаңқа зерттеулері 19 ғасырдың еуропалық ғылымын этноцентрикалық көзқарастардан азат етуге көмектесті. Атап айтқанда, Эжен Дюбуаның (1858–1940) 1891 жылы Индонезияда тапқан «Ява адамы», Homo erectus-тың алғашқы үлгісі, адамзаттың Еуропадан тыс терең тарихын көрсетті.

In 1784, Louis Jean Marie Daubenton, who wrote many comparative anatomy memoirs for the Académie française, published the Mémoire sur les différences de la situation du grand trou occipital dans l'homme et dans les animaux (which translates as Memoir on the Different Positions of the Occipital Foramen in Man and Animals). Six years later, Pieter Camper (1722–1789), distinguished both as an artist and as an anatomist, published some lectures containing an account of his craniometrical methods. These laid the foundation of all subsequent work. Pieter Camper invented the "facial angle", a measure meant to determine intelligence among various species. According to this technique, a "facial angle" was formed by drawing two lines: one horizontally from the nostril to the ear; and the other perpendicularly from the advancing part of the upper jawbone to the most prominent part of the forehead. Camper claimed that antique statues presented an angle of 90°, Europeans of 80°, Black people of 70° and the orangutan of 58°, thus displaying a hierarchic view of mankind, based on a decadent conception of history. This scientific research was continued by Étienne Geoffroy Saint Hilaire (1772–1844) and Paul Broca (1824–1880), founder of the Anthropological Society in 1859 in France. In 1856, workers found in a limestone quarry the skull of a Neanderthal man, thinking it to be the remains of a bear. They gave the material to amateur naturalist Johann Karl Fuhlrott, who turned the fossils over to anatomist Hermann Schaaffhausen. The discovery was jointly announced in 1857, giving rise to paleoanthropology. Measurements were first made to compare the skulls of men with those of other animals. This wide comparison constituted the first subdivision of craniometric studies. The artist anatomist Camper developed a theory to measure the facial angle, for which he is chiefly known in later anthropological literature. Camper's work followed 18th century scientific theories. His measurements of facial angle were used to liken the skulls of non Europeans to those of apes. "Craniometry" also played a role in the foundation of the United States and the ideologies or racism that would become ingrained in the American psyche. As John Jeffries articulates in The Collision of Culture the Anglo American hegemony present in America during the eighteenth and nineteenth century helped establish "The American School of Craniometry" which helped establish the American and Western concept of race. As Jeffries points out the rigid establishment of race in eighteenth century American society came from a new school of sciences which sought to distance Anglo Saxons from the African American population. The distancing of the African population in American society through craniometry helped greatly in the efforts to scientifically prove they were inferior. The ideologies set forth by this new "American School" of thought were then used to justify maintaining an enslaved population to sustain the increasing number of slave plantations in the American South during the eighteenth and nineteenth centuries. In the 19th century the names of notable contributors to the literature of craniometry quickly increased in number. While it is impossible to analyse each contribution, or even record a complete list of the names of the authors, notable researchers who used craniometric methods to compare humans to other animals included T. H. Huxley (1825–1895) of England and Paul Broca. By comparing skeletons of apes to man, Huxley backed up Charles Darwin's theory of evolution and developed the "Pithecometra principle", which stated that man and ape were descended from a common ancestor. Ernst Haeckel (1834–1919) became famous for his now outdated "recapitulation theory", according to which each individual mirrored the evolution of the whole species during his life. Although outdated, his work contributed then to the examination of human life. These researches on skulls and skeletons helped liberate 19th century European science from its ethnocentric biases. In particular, Eugène Dubois' (1858–1940) discovery in 1891 in Indonesia of the "Java Man", the first specimen of Homo erectus to be discovered, demonstrated mankind's deep ancestry outside Europe.

Бас сүйегінің сыйымдылығы, нәсілдер және 19-20 ғасырдың ғылыми идеялары

Самуэль Джордж Мортон (1799–1851), физикалық антропологияның негізін салушылардың бірі, әлемнің түкпір-түкпірінен жүздеген адам бас сүйектерін жинап, оларды қандай да бір логикалық критерий бойынша жіктеудің жолын табуға тырысты. Өз заманының кең таралған теорияларының ықпалымен, ол бір нәсілдің зиялық қабілетін бас сүйегінің көлемі (бас сүйегінің ішкі көлемінің өлшемі) арқылы бағалай аламын деп мәлімдеді. Ежелгі Мысыр катакомбаларынан табылған үш мумияны тексергеннен кейін Мортон европалықтар мен басқа нәсілдер үш мың жыл бұрын-ақ ерекшеленген деген қорытындыға келді. Бірақ Киелі кітапта Нұхтың кемесі Арарат тауына мың жыл бұрын ғана шағылысқандығы айтылғандықтан, Мортон Нұхтың ұлдары жер бетіндегі барлық нәсілдердің пайда болуын қамтамасыз ете алмайтынын мәлімдеді. Мортонның полигендік теориясына сәйкес, нәсілдер бастапқыда бөлек болды. Мортон бір нәсілдің зиялық қабілетін бас сүйегінің көлемі арқылы бағалайтынын айтқан. Үлкен бас сүйегі үлкен миды және жоғары зиялық қабілетті білдіреді, ал кішкентай бас сүйегі кішкентай миды және төмендеген зиялық қабілетті көрсетеді. Мортон әлемнің түкпір-түкпірінен жүздеген адам бас сүйектерін жинады. Осы бас сүйектерді зерттеу арқылы ол әр нәсілдің жеке шығу тегі бар екенін айтты. Мортонның ежелгі Мысырдан көптеген бас сүйектері болды және ол ежелгі мысырлықтар африкалық емес, европалық болған деген қорытындыға келді. Оның екі маңызды монографиясы – «Америка бас сүйектері» (1839), «Американың аборигендер нәсілінің ерекшеліктерін зерттеу» және «Египет бас сүйектері» (1844) болды. Краньометриялық деректерге сүйене отырып, Мортон «Америка бас сүйектері» еңбегінде европалықтардың миы ең үлкен, орташа есеппен 87 куб дюйм, ал үндістер орташа деңгейде, 82 куб дюйм, ал негрлердің миы ең кішкентай, орташа есеппен 78 куб дюйм екенін жазды. 2011 жылы Мортонның коллекциясына ие Пенсильвания университетінің физикалық антропологтары зерттеу жариялады, онда Гулдтың талдауының әрбір бөлшегі қате екендігі және «Мортон өзінің алдын ала пікірлерін қолдау үшін деректерін манипуляцияламаған, Гулдтың айырмашылығы» деген қорытындыға келді. Олар Мортонның есептерінде пайдаланылған бас сүйектерінің жартысын анықтап, қайта өлшеді, нәтижесінде Мортонның өлшемдері тек 2% жағдайда ғана өздерінің өлшемдерінен айтарлықтай ерекшеленетіні және бұл қателер кездейсоқ болғандығы немесе африкалық бас сүйектеріне нақты көлемнен үлкен көлем бергені анықталды, бұл Гулд Мортонға таңған бұрыштықтың керісінше. Мортонның ізбасарлары, әсіресе Джозиа К. Нотт пен Джордж Глиддон Мортонның еңбегіне арналған монументалды құрмет көрсетуде, «Адамзат түрлері» (1854) Мортонның идеяларын одан әрі дамытып, полигендік ұғымын қолдаған тұжырымдарын растады. Чарльз Дарвин 1871 жылғы «Адамның шығу тегі» еңбегінде Нотт пен Глиддонға қарсы шығып, түрлердің моногендік болуын қорғады. Дарвин барлық адамдардың ортақ шығу тегін (біртектес шығу гипотезасын) эволюциялық теория үшін маңызды деп санады. Сонымен қатар, Жосия Нотт Артур де Гобиноның «Адам нәсілдерінің теңсіздігі туралы эссе» (1853–1855) аудармашысы болды, бұл Буленвильердің (1658–1722) нәсілдер теориясына қарама-қайшы, «нәсіл» негізінде қоғамды бөліп тұратын зерттеулер тобының негізін қалаушы еңбектерінің бірі. Анри де Буленвильер француздарға (француздар), олар нордикалық франктердің ұрпақтары және аристократия мүшелері деп саналатын, үшінші сойға, франктардың жаулап алу құқығымен бағынышты болған жергілікті галло-римдік халыққа қарсы болды. Гобино расаларды түске емес, климаттық жағдайларға және географиялық орналасуға негізделген үш негізгі бөлініске бөлді, олар «арий» расасын артықшылыққа ие етті. 1873 жылы Пол Брока (1824–1880) мәйіттерді өлшеу кезінде миды өлшеп, Сэмюэл Мортонның «Америка бас сүйектері» кітабында сипатталған үлгіні тапты. Ми өлшемінде қара-ақ айырмашылықты болжайтын басқа тарихи зерттеулерге Bean (1906), Mall (1909), Pearl (1934) және Vint (1934) кіреді. Сонымен қатар, Жорж Вахер де Лапуждің нәсілдік жіктелуі («Тевтон», «Альпі» және «Жер орталық теңізі») Уильям З. Рипли (1867–1941) «Еуропаның нәсілдері» (1899) кітабында қайта қолданылды, ол тіпті тұрғындарының болжамды бас индексі бойынша Еуропаның картасын жасады. Германияда Рудольф Вирхов «арий нәсілі» туралы қазіргі заманғы теорияларға сәйкес таңғажайып нәтижелер берген краниометрияны зерттеуді бастады, бұл Вирховты 1885 жылы Карлсруэдегі антропология конгресінде «солтүстік мистицизмін» айыптауға итерді. Вирховтың серігі Йозеф Коллман сол конгресте Еуропа халқының, олар неміс, итальян, ағылшын немесе француз болсын, «различных расалардың қоспасынан» тұратынын мәлімдеді, сондай-ақ «краниологияның нәтижелері» «осы немесе басқа еуропалық расаның басқаларынан жоғары екендігі туралы кез келген теорияға қарсы күреске» әкелетінін мәлімдеді. Вирхов кейін бас сүйектерін таксономияның заңды құралы ретінде қарастырудан бас тартты. Пол Кречмер осы сынға қатысты 1892 жылғы талқылауды келтірді, сондай-ақ Аурель фон Тороктың 1895 жылғы еңбегін сілтеді, ол негізінен краниометрияның сәтсіздігін жариялады. Раштонның тұжырымдары да күмәнді әдістеме үшін сынға ұшырады, мысалы, афроамерикандықтарды экваторлық африкалықтармен біріктіру, себебі ыстық климаттағы адамдардың бас сүйектері әдетте сәл кішкентай болады. Раштон сондай-ақ Африканың ең кедей және білімсіз аймақтарынан шыққан экваторлық африкалықтарды Азияның ең бай және білімді аймақтарынан шыққан азиялықтармен, сондай-ақ эволюцияда үлкен бас сүйектеріне әкелетін суық климаттағы аймақтармен салыстырды. Пер Серновскийдің пікірінше, әртүрлі климаттағы адамдардың ми өлшемдерінде шағын айырмашылықтар болуы мүмкін, бірақ бұл міндетті түрде интеллектідегі айырмашылықты білдірмейді, мысалы, әйелдердің миы әдетте еркектерге қарағанда кішкентай болғанымен, олардың миының белгілі бір аймақтарында еркектерге қарағанда көбірек нейрондық күрделілік және жүктеме бар.

Samuel George Morton (1799–1851), one of the inspirers of physical anthropology, collected hundreds of human skulls from all over the world and started trying to find a way to classify them according to some logical criterion. Influenced by the common theories of his time, he claimed that he could judge the intellectual capacity of a race by the cranial capacity (the measure of the volume of the interior of the skull). After inspecting three mummies from ancient Egyptian catacombs, Morton concluded that Caucasians and other races were already distinct three thousand years ago. Since the Bible indicated that Noah's Ark had washed up on Mount Ararat, only a thousand years ago before this, Morton claimed that Noah's sons could not possibly account for every race on Earth. According to Morton's theory of polygenism, races have been separate since the start. Morton claimed that he could judge the intellectual capacity of a race by the skull size. A large skull meant a large brain and high intellectual capacity, and a small skull indicated a small brain and decreased intellectual capacity. Morton collected hundreds of human skulls from all over the world. By studying these skulls he claimed that each race had a separate origin. Morton had many skulls from ancient Egypt, and concluded that the ancient Egyptians were not African, but were White. His two major monographs were the Crania Americana (1839), An Inquiry into the Distinctive Characteristics of the Aboriginal Race of America and Crania Aegyptiaca (1844). Based on craniometry data, Morton claimed in Crania Americana that the Caucasians had the biggest brains, averaging 87 cubic inches, Indians were in the middle with an average of 82 cubic inches and Negroes had the smallest brains with an average of 78 cubic inches. In 2011, physical anthropologists at the University of Pennsylvania, which owns Morton's collection, published a study that concluded that almost every detail of Gould's analysis was wrong and that "Morton did not manipulate his data to support his preconceptions, contra Gould." They identified and remeasured half of the skulls used in Morton's reports, finding that in only 2% of cases did Morton's measurements differ significantly from their own and that these errors either were random or gave a larger than accurate volume to African skulls, the reverse of the bias that Gould imputed to Morton. Morton's followers, particularly Josiah C. Nott and George Gliddon in their monumental tribute to Morton's work, Types of Mankind (1854), carried Morton's ideas further and backed up his findings which supported the notion of polygenism. Charles Darwin opposed Nott and Glidon in his 1871 The Descent of Man, arguing for a monogenism of the species. Darwin conceived the common origin of all humans (the single origin hypothesis) as essential for evolutionary theory. Furthermore, Josiah Nott was the translator of Arthur de Gobineau's An Essay on the Inequality of the Human Races (1853–1855), which is one of the founding works of the group of studies that segregates society based on "race", in contrast to Boulainvilliers' (1658–1722) theory of races. Henri de Boulainvilliers opposed the Français (French people), alleged descendants of the Nordic Franks, and members of the aristocracy, to the Third Estate, considered to be indigenous Gallo Roman people who were subordinated by the Franks by right of conquest. Gobineau, meanwhile, made three main divisions between races, based not on colour but on climatic conditions and geographic location, and which privileged the "Aryan" race. In 1873, Paul Broca (1824–1880) found the same pattern described by Samuel Morton's Crania Americana by weighing brains at autopsy. Other historical studies alleging a Black White difference in brain size include Bean (1906), Mall, (1909), Pearl, (1934) and Vint (1934). Furthermore, Georges Vacher de Lapouge's racial classification ("Teutonic", "Alpine" and "Mediterranean") was re used by William Z. Ripley (1867–1941) in The Races of Europe (1899), who even made a map of Europe according to the alleged cephalic index of its inhabitants. In Germany, Rudolf Virchow launched a study of craniometry, which gave surprising results according to contemporary theories on the "Aryan race", leading Virchow to denounce the "Nordic mysticism" in the 1885 Anthropology Congress in Karlsruhe. Josef Kollmann, a collaborator of Virchow, stated in the same congress that the people of Europe, be them German, Italian, English or French, belonged to a "mixture of various races", furthermore declaring that the "results of craniology" led to "struggle against any theory concerning the superiority of this or that European race" on others. Virchow later rejected measure of skulls as legitimate means of taxonomy. Paul Kretschmer quoted an 1892 discussion with him concerning these criticisms, also citing Aurel von Törok's 1895 work, who basically proclaimed the failure of craniometry. Rushton's findings have also been criticized for questionable methodology, such as lumping in African Americans with equatorial Africans, as people from hot climates generally have slightly smaller crania. Rushton also compared equatorial Africans from the poorest and least educated areas of Africa against Asians from the wealthiest and most educated areas of Asia and areas with colder climates which generally induce larger cranium sizes in evolution. Per Cernovsky, people from different climates tend to have minor differences in brain size, but these do not necessarily imply differences in intelligence; for instance, though women tend to have smaller brains than men they also have more neural complexity and loading in certain areas of the brain than men.

Қазіргі заманғы қолданысы

Тікелей өлшеулерге өлі адамдардың миын зерттеу, немесе соңғы кезде MRI сияқты бейнелеу техникаларын қолдану кіреді, оларды тірі адамдарда пайдалануға болады. Мұндай өлшемдер нейроғылым және интеллект туралы зерттеулерде қолданылады. Ми көлемінің мәліметтері және басқа да краниометриялық деректер қазіргі заманғы жануар түрлерін салыстыру үшін және археологияда адам эволюциясын талдау үшін ғылымда кеңінен қолданылады. Белгілі анатомиялық нүктелерге сүйенген шақаның өлшемдері сот-медициналық бет қайта құру және портреттік мүсін жасауда қолданылады.