Тас ұғындар – дәнді ұнтақтап, түрлі материалдарды өңдеуге арналған ежелгі құрал. Екі бөліктен: төменгі тас (жатақ) және жылғыш тастан (үстіңгі тас) тұрады.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қолмен ұнтақтауға арналған тас құралдар
Stone tools for hand–grinding
Қверн тастары – түрлі материалдарды, әсіресе түрлі дәндерді қолмен ұнтақтауға арналған тас құралдар. Олар жұппен қолданылады. Ертедегі үлгілердің төменгі, қозғалмайтын тасы ат құшағы деп аталады, ал жоғарғы, қозғалмалы тасы мульлер, резеңке немесе қол тасы деп аталады. Жоғарғы тас ат құшағының үстінен алға-артқа қозғалыспен жылжытылды. Кейінірек пайда болған кверндер бұрғылау кверндері деп аталады. Бұрғылау квернінің ортаңғы тесігі көз деп, ал жоғарғы бетіндегі ойық – хоппер деп аталады. Тұтқаға арналған ойықта бұрғылау квернін айналдыруға мүмкіндік беретін тұтқа орналастырылған. Олар алғаш рет неолит дәуірінде дәнді дақылдарды ұнға айналдыру үшін қолданылған.
Quern stones are stone tools for hand grinding a wide variety of materials, especially for various types of grains. They are used in pairs. The lower stationary stone of early examples is called a saddle quern, while the upper mobile stone is called a muller, rubber, or handstone. The upper stone was moved in a back and forth motion across the saddle quern. Later querns are known as rotary querns. The central hole of a rotary quern is called the eye, and a dish in the upper surface is known as the hopper. A handle slot contained a handle which enabled the rotary quern to be rotated. They were first used in the Neolithic era to grind cereals into flour.
Қиыршық тас конструкциясы
Жоғары жағындағы тастар көбінесе ойыс, ал төменгі жағындағылары дөңес болып келді. Quern тастары көбінесе ұнның қозғалысына мүмкіндік беретін ойықтары бар жұмыс беттері арқылы анықталады. Кейде ағаштан (немесе басқа материалдан) жасалған ұнтақтау дөңгелегі болды, ол астықты қосуға мүмкіндік берді, бірақ сонымен қатар орталықтау құрылғысы ретінде де қызмет етті. Кейде жоғарғы тастың саңылау тесігінің айналасында көпіршік тәрізді ойыс және көтеріңкі жиек болды. Көптеген қол тастардың жоғарғы бетінде тұтқаға арналған тесігі бар, бірақ бір түрлі quern тастарда ойықша тұтқасы болады, ол ағаш бөлігінің көлденең орналасқанын және жиегінен шығып тұрғанын көрсетеді, сонда оператор тік тұрып, таяқты тік бұрып тасты айналдыра алады. Жоғарғы quern тастарының бір түрінде оларды бұруға қолданылатын таяқ үшін екі-үш ойықша болады, және бұл активті пайдалану кезінде тозуды азайту үшін баламалы түйісу нүктелерін пайдалану қажеттілігін көрсетеді деп есептеледі.
The upper stones were usually concave while the lower ones were convex. Quern stones are frequently identifiable by their grooved working surfaces which enabled the movement of flour. Sometimes a millrind was present as a piece of wood (or other material), which allowed the cereal etc. to be added but still acted as a centering device. The upper stone sometimes had a cup shaped area around the hopper hole with a raised edge. Most handstones have a handle hole on the upper surface, but one class of quern stones have a slot handle which indicates that a piece of wood was placed horizontally and protruded out from the edge so that the operator could turn the stone by standing and using a rod vertically. One class of upper quern stones has from two to three sockets for the rod used to turn them and this is thought to reflect the need to reduce wear and tear by having alternative points of contact when in active use.
Астық
Дүние жүзіндегі көптеген өркениеттер материалдарды ұнтақтау үшін тас диірманды (құршақ тас) пайдаланған, олардың ең маңыздысы нан жасау үшін ұн алуға арналған дән болды. Механикалық диірмендер, әсіресе су және жел диірмендері пайда болған кезде, олар көбінесе диірмен тастарымен алмастырылды, бірақ диірмен тастарын іске қосу үшін жануарлар да қолданылды. Дегенмен, көптеген батыстық емес, механикаландырылмаған мәдениеттерде олар әлі де жасалып, үнемі қолданылады және тек соңғы ғасырда әлемнің көптеген бөліктерінде ғана ауыстырылды. Астық өңдеу үшін ұнтақтау тастарын пайдалану, және мүмкін ұн өндіру, кем дегенде 30 000 жыл бұрын Еуропа бойынша кеңінен таралған. Ерте Майя өркениеттерінде жүгерінің (бұдайдың) қатты, піскен дәндерін су мен әкпен қайнату арқылы никстамаль процесі ерекшеленді, одан кейін никстамальдан ашытқысыз қамыр жасалып, жалпақ нан пісірілді. Қытайда бұдан 10 000 жыл бұрын бидайды ұнға айналдыру үшін тас диірман қолданылған. Бидайды қолмен ұнтақтау бірнеше сағатқа созылды. Олардың пішіні, өлшемдері және бетін өңдеу ерекшеліктері астық дәнтерін ұнға айналдыру үшін қолданылған ең көне құралдарды дәл көшіреді. Ежелгі неолит дәуірінде Қытайда ат диірмандары белгілі болған, бірақ айналмалы тас диірмендер Соғысқан Штаттар кезеңінде ғана пайда болды. 2007 жылы Шанси провинциясының Хукоу қаласындағы Лонгвангчан археологиялық қазбасында б.з.д. 23 000 жылға дейінгі тас диірман табылды. Бұл орын Сары өзенге жақын, Қытайдың солтүстік жазығының орталық бөлігінде орналасқан.
Quern stones have been used by numerous civilizations throughout the world to grind materials, the most important of which was usually grain to make flour for bread making. They were generally replaced by millstones once mechanised forms of milling appeared, particularly the water mill and the windmill, although animals were also used to operate the millstones. However, in many non Westernised, non mechanised cultures they are still manufactured and used regularly and have only been replaced in many parts of the world in the last century or so. The use of grinding stones for vegetal food processing, and possibly the production of flour, was widespread across Europe from at least 30,000 years ago. In early Maya civilizations the process of nixtamalization was distinctive in that hard, ripe kernels of maize (corn) were boiled in water and lime, thus producing nixtamal which was then made into unleavened dough for flat cakes by grinding with a handstone on a quern (metate). Quern stones were used in China at least 10,000 years ago to grind wheat into flour. The production of flour by rubbing wheat by hand took several hours. Due to their form, dimensions, and the nature of the treatment of the surfaces, they reproduce precisely the most ancient implements used for grinding cereal grain into flour. Saddle querns were known in China during the Neolithic Age but rotary stone mills did not appear until the Warring States Period. A prehistoric quern dating back to 23,000 BCE was found at the Longwangchan archaeological site, in Hukou, Shaanxi in 2007. The site is located in the heartland of the northern Chinese loess plateau near the Yellow River.
Басқа материалдар
Астықтан басқа, этнографиялық мәліметтер мен Месопотамия мәтіндері тастан жасалған диірмендер немесе хавандар арқылы кең ауқымды азық-түліктер мен бейорганикалық материалдар өңделгенін көрсетеді, соның ішінде жаңғақтар, тұқымдар, жемістер, көкөністер, шөптер, дәмдеуіштер, ет, қабық, пигменттер, қоспа және саз. Сонымен қатар, бір зерттеу диірмен тастарын талдағанда, олардың бірнешесінде бастапқы тау жыныстарынан өзгеше, мырыш пен висмуттың іздері табылды және антимон деңгейі тау жыныстарынан он есе жоғары болды. Авторлар бұл осы диірмендердің дәрі-дәрмектер, косметика, бояулар немесе тіпті қорытпалар жасау үшін қолданылуынан болуы мүмкін деген қорытындыға келді. Диірмендер кен өндіруден кейін металл кендерін ұнтақтау үшін кеңінен қолданылды. Мақсаты – ұсақ кен бөлшектерін босату, оларды кейін балқыту алдында жуу арқылы бөліп алу. Осылайша, олар ежелгі заманда алтын өндіруде кеңінен қолданылды. Шетланд аралдарында темекі алғаш келгенде, оны тартқан жоқ, оның орнына ұнтақтап, мұрынға жұтылған. Тырмақ диірмендері орталық темір білікпен бекітілген жоғарғы және төменгі тастан тұратын. Диірменді пайдаланушының тізесіне қойып, оның ойығына кептірілген темекі жапырақтары салынып, содан кейін жоғарғы тас тұтқамен айналдырылатын. Айналудан туындаған үйкеліс жапырақтарды ұсақ ұнтаққа дейін ұнтақтап, төменгі тастың шетіне жиналатын. Көптеген тырмақ диірмендерінің жоғарғы тасында кішкентай тесік немесе ойық болған, оған тасты айналдыру үшін қозы мүйізінің ұшы салынатын, тұтқаны пайдаланудың басқа жолы.
As well as grain, ethnographic evidence and Mesopotamian texts show that a wide range of foodstuffs and inorganic materials were processed using stone querns or mortars, including nuts, seeds, fruit, vegetables, herbs, spices, meat, bark, pigments, temper and clay. Moreover, one study analysing quern stones noted that a number of querns had traces of arsenic and bismuth, unlike their source rocks, and had levels of antimony which were ten times higher than those of the rocks. The authors concluded that this was probably due to the use of these querns in the preparation of medicines, cosmetics, dyes or even in the manufacture of alloys. Querns were widely used in grinding metals ores after mining extraction. The aim was to liberate fine ore particles which could then be separated by washing for example, prior to smelting. They were thus widely used in gold mining in antiquity. In Shetland, tobacco was not smoked when first introduced, but instead was ground up into snuff, and inhaled up the nose. Snuff querns consisted of an upper and lower stone, fixed together by a central iron pivot. The quern was held on the user's lap, the eye of the quern was filled with dried tobacco leaves, and then the upper stone was turned using the handle. The friction caused by the turning ground the leaves into a fine powder that built up around the edge of the lower stone. Many snuff querns had a small hole or cut made near the edge of the upper stone, into which a pointed end of a lamb's horn was placed in order to turn the stone; an alternative to using a handle.
Қосалқы пайдалану
Кверн тастарының кең таралғандығы қосымша қолданыстарға алып келді. Мысалы, ДеБур Солтүстік Америка тайпаларының дәстүрлі ойын-сауықтарына арналған шолуында, ойындарының бірінде бөлінген қамыштардың тобын квернге секірту әдісі қолданылған. Кверн тастары кейде импровизацияланған қару ретінде де пайдаланылған, бұл туралы Киелі кітапта айтылады: "Бірақ бір әйел Абимелектің басына жоғарғы диірмен тасын лақтырып, оның бас сүйегін қиратты" (Төрелер 9:53).
Quern stones’ ubiquity led to ancillary uses. For example, DeBoer, in his review of the traditional gambling games of North American tribes, reports that one of the games involved bouncing a group of split canes off a quern. Quern stones may have been used as improvised weapons, as mentioned in the Bible: "But a certain woman threw an upper millstone on Abimelech's head, and crushed his skull." (Judg. 9:53 NRSV)
Қиыршық тас өндіру
Базальт сияқты магмалық жыныстар – диірмен тастарын жасау үшін ең қолайлы тас түрі. Олардың беті табиғи түрде кедір-бұдыр болып келеді, бірақ ұсақ бөлшектері оңай түсіп қалмайды, сондықтан ұнтақталған материал құмды болмайды. Дегенмен, мұндай жыныстар әрқашан қол жетімді бола бермейді, сондықтан диірмен тастары құмтас, кварцит және әк тас сияқты әртүрлі жыныстардан жасалған. Англиядағы Ланкастер маңындағы Квернмор жартасы осы аймақта диірмен тастарын жасау үшін қолданылатын тас қазып алынғандықтан осылай аталған. Йоркшир Долинасындағы Уорнсайд және Ұлы Уорнсайд тауларының аттары да осы себептен шыққан. Раттер Оңтүстік Левант айманында базальттан жасалған диірмен тастары басқа жыныстардан жасалғандарға артықшылық бергенін көрсетті. Сондықтан базальт диірмен тастары алысқа тасымалданған, бұл олардың күнделікті қолданысқа ие болғанына қарамастан, олардың мәртебелік белгі ретінде де қолданылғанын көрсетеді. Шотландиядағы зерттеулерге сәйкес, белгілі бір деңгейде аймақтық стильдер болған.
The best type of stone from which to manufacture quern stones are igneous rocks such as basalt. These have naturally rough surfaces, but grains do not detach easily, so the material being ground does not become gritty. However, such rocks are not always available, meaning that quern stones have been manufactured from a wide variety of rocks, including sandstone, quartzite and limestone. Quernmore Crag near Lancaster in England is named after the quarrying of millstone grit used to make quern stones in these parts. The names of the mountains of Whernside and Great Whernside in the Yorkshire Dales have the same origin. Rutter was able to show, for the southern Levant, that basalt quern stones were preferred to those manufactured from other rock types. Basalt quern stones were therefore transported over long distances, leading him to argue that, despite their everyday, utilitarian function, they were also used as a status symbol. Research in Scotland has indicated that to a degree regional styles existed.
Тас-тастардың дамуы
Шағын мөлшерде дәнді дақылдарды дайындау үшін соққы тастар қолданылды, бірақ ең ертедегі күймелер – ат құзғыштар мен ойысты құзғыштар. Қазірге дейін табылған ең көне күйме шамамен 9000 ж.б.э. Сириядағы Абу Хурейрада табылған. Ат құзғыштарға арналған қол тастар көбінесе дөңгелек пішіндес (домалақ шына сияқты) болып, екі қолмен немесе жарты шар пішіндес болып, бір қолмен қолданылады. Бұл ұнтақтау емес, езіп ұнтақтау қозғалысын қамтамасыз етеді және қайнатылған дәнді езуге қолайлы. Мюллер сонымен қатар "резеңке" немесе "муллер" деп те аталады. Кейбір суретті мысалдарды метате мақаласында табуға болады.
Knocking stones were used in the preparation of small quantities of cereal, however the earliest forms of quern were the saddle and trough querns. The earliest quern so far discovered dates to c. 9,000 BCE and was found at Abu Hureyra, Syria. The handstones for saddle querns are generally either roughly cylindrical (not unlike a rolling pin) and used with both hands, or rough hemispheres and used with one hand. This provides a crushing motion, not a grinding action and is more suitable for crushing malted grain. It is not easy to produce flour from a saddle quern with unmalted grain. The muller is also referred to as a 'rubber' or 'mouler'. Some pictorial examples may be found in the metate article.
Ротациялық кварень
Атауынан көрінетіндей, айналмалы диірмен материалды ұнтақтау үшін айналма қозғалыстарды пайдаланған, яғни жоғарғы және төменгі диірмендер әдетте дөңгелек болған. Айналмалы диірменнің қол тасы, ерін диірменнің қол тасынан әлдеқайда ауыр болып келеді және дәнді ұнға айналдыру үшін қажетті салмақты қамтамасыз етеді. Кейбір жағдайларда тастардың ұнтақталатын беттері бірін-біріне жақын орналасқан, жоғарғы тас сәл ойыс, ал төменгі тас дөңгелек болады.
As the name implies, the rotary quern used circular motions to grind the material, meaning both the upper and lower quern were generally circular. The handstone of a rotary quern is much heavier than that of saddle quern and provides the necessary weight for the grinding of unmalted grain into flour. In some cases the grinding surfaces of the stones fit into each other, the upper stone being slightly concave and the lower one convex.
Бал аралы
Бұл түрдегі жоғарғы тас жарты шар пішіндес немесе дөңгелек тәрізді, оның ортасында конус тәрізді саңылау бар, ол дәнді ұстайды, ол төменгі тастың ұнтақтау бетіне түседі. Ол төменгі тастағы орталық тесікке кіретін ось арқылы бекітіледі. Жоғарғы тастың тік бетінің ішінде терең көлденең ойық бар, онда тасты айналдыру немесе қозғалту үшін тұтқа ретінде қолданылатын ағаш тіреуіш орналастырылады. Бұл Британ аралдарында пайда болған ең алғашқы айналмалы диірмен түрі. Ол Ұлыбританияға Темір ғасырының ортасында (шамамен б.з.д. 400–300 жылдары) келді және б.з.д. II ғасырдан кейін Шотландиядан Ирландияның солтүстік жартысына тарады.
In this type, the upper stone is hemispherical, or bun shaped, with a central conical hopper to hold the grain that falls down a hole to the grinding surface. It is held in position with a pivot that fits into a central hole in the bottom stone. The upper stone also has a deep horizontal socket in its steep side in which to place the wooden peg used as a handle to rotate or oscillate the upper stone. This was the earliest type of rotary quern to appear in the British Isles. It arrived in Britain in the middle of the Iron Age (about 400–300 BC) and spread into the northern half of Ireland, probably from Scotland, some time after the 2nd century BC.
Қалталы тас
Қиыр тастың басқа түрлеріне римдіктер қолданған хопперлік резеңкелер және Помпей диірмендері жатады. Ірі айналма диірмендер көбінесе ағаштан жасалған ұзарту қол арқылы есек немесе жылқымен жұмыс істеді. Қолға айналдырып және иінтіректерді пайдаланатын диірмендер Батыс Хан дәуірінде қолданылған.
Other forms of quern stone include hopper rubbers and Pompeian mills, both used by the Romans. The larger rotary mills were usually worked by a donkey or horse via an extension arm of wood attached to the upper stone. Querns utilizing crank and connecting rods were used in the Western Han Dynasty.
Пайдалануға қарсы заңдар
Шотландияда баронның диірменін пайдаланғаны үшін жалдама төлеу заңмен міндетті болды. Диірмендерді жалдауға жасалған алғашқы келісімдер диірменшіге жерді пайдалану шартына қарсы келетін диірмен тастарын жоюға заңдық құқық берді. Бұл талаптардың орындалуы ақырында тоқтатылды, бірақ Шотландияда трилгеж 28 қарашада (Мартинмас) 2004 жылы «Феодалдық жер иелігін жою және т.б. (Шотландия)» 2000 жылғы заңымен ғана ресми түрде толығымен жойылды. Ұқсас талаптар Англияда да болды және белсенді түрде күшіне енгізілді.
There was a legal requirement in Scotland for tenants to pay for use of the baron's mill. Early leases of mills gave to the miller the legal right to destroy quern stones which were being used in defiance of thirlage agreements. The obligations of thirlage eventually ceased to apply, but thirlage in Scotland was only formally and totally abolished on 28 November (Martinmas) 2004 by the Abolition of Feudal Tenure etc. (Scotland) Act 2000. Similar requirements existed and were enforced actively in England.
Әшекейлер мен жазулар
Бірқатар қол тастар қосымша өрнекпен табылған, алайда сәнді практикалық мақсаттардан ажырату әрқашан оңай емес. Бұл өрнектер қол тас дөңгелек қозғалыста болғанда оның сыртқы түрін жақсартады, ал үйіршік тастардың дәнді ұнға айналдыру қабілеті осы үй шаруалық заттарға құрмет пен мәртебе әкелген трансформациялық сиқыр сезімін тудыруы мүмкін. Ирландияда табылған үш аралы үйіршік тасында Ла Тене стиліндегі өрнектер жазылған. Көптеген көлденең ойықты тұтқалы үйіршік тастарда әдетте үйіршікті және/немесе тұтқа ойығын айналатын негізгі үлгідегі өрнектер болады. Бір түрі болса, үйіршіктің айналасында жиірмелі белгілердің ретсіз үлгісіне ие. Ирландиядағы Оффли графтығындағы Атлон қаласына жақын Клонмакноизде, 928 жылы қайтыс болған Сехнашах есімді адамның құрметіне орнатылған, өрнектелген және аты жазылған тас табылған. Ирландиядағы Лох Скур кранногында үлкен үйіршік тасқа тапты.
A number of handstones have been found with extra carving, however it is not always straightforward to separate decoration from practical functional purposes. The designs invest in the appearance of the handstone when it is in circular motion, and the ability of the quern stones to change seeds into flour may invoke a feeling of transformative magic that attracted both reverence and status to these household objects. Three beehive querns found in Ireland have inscribed ornament of La Tène type, Many of the horizontal slot handled quern stones have decoration that usually follows the basic pattern of motifs that encircle the hopper and/or the handle slot. One type though has an irregular pattern of cup marks that encircle the hopper. In Clonmacnoise, near Athlone in County Offaly in Ireland, a quern stone was found which had been made into a tombstone, having been ornamented and the name Sechnasach, who died in 928 AD, inscribed onto it. A large quern was discovered on the Lough Scur crannog in Ireland.