Төлемдік жүйелер тарихы және гиро аударымдары

Кіріспе

Бір банктік шоттан екінші банктік шотқа төлемді аудару, төлеуші тарапынан бастамашылық етіледі.

Жиро-аударым, көбінесе жиро деп қысқартылады (/dʒ//aɪ//r//oʊ//, /'/ʒ//ɪər//oʊ/), – бұл бір ағымдағы банктік шоттан екінші банктік шотқа төлемді аудару және төлем алушы емес, төлеуші тарапынан бастамашылықпен жүзеге асырылады. Дебет картасы да осыған ұқсас принциппен жұмыс істейді. Жиролар негізінен Еуропа елдерінде қолданылады; АҚШ-та электрондық төлем жүйелері болғанымен (мысалы, Автоматтандырылған Эсеп айырысу орталығы), олар арқылы үшінші тарапқа аударым жасау мүмкін емес. Еуропалық Одақта Бірыңғай Еуро Төлемдері Аймағы (SEPA) аймақтағы кез келген еуролық банктік шотқа еуромен электрондық жиро немесе дебет картасы арқылы төлемдерді жүзеге асыруға мүмкіндік береді.

Атауы

"Giro" сөзі голланд және/немесе неміс тілдеріндегі "giro" сөзінен алынған, бұл екеуі де итальян тіліндегі "giro" сөзінен шыққан, ол "ақша айналымы" деген мағынаны білдіреді. Итальян тіліндегі бұл термин латын тіліндегі "gyrus" сөзі арқылы "айналу" дегенді білдіреді.

Тарих және тұжырымдама

Гиро жүйелері кем дегенде Птолемей Египетіне дейінгі 4 ғасырға дейін барып жетеді. Мемлекеттік астық қоймалары Александриядағы орталық банкпен бірге гиро төлемдерін қабылдайтын ерте заманғы банктік жүйе ретінде жұмыс істеді. Гиро – ерте заманғы банктік қызметте ақша аударудың кең таралған тәсілі болды. Кітапша ақшасының алғашқы пайда болуы нақты белгісіз. Гиро жүйесінің өзі Солтүстік Италиядағы «банчерилерге», әсіресе Риальтоға (қазіргі Уолл-стрит немесе Лондон қаласына ұқсас қаржы орталығына) қатысты. Бастапқыда бұл ақша айырбастаушылар өз үстелдерінде («банкус» = орындық) отырып, клиенттерге қызмет көрсетті. Олар ақшаны сақтауға және бір ақша қоймасынан екіншісіне тікелей аударуға мүмкіндік беретін қосымша қызмет ұсынды. Олар бір кітапты ашып, белгілі бір соманы алып, содан кейін басқа кітапты ашып, соған сол соманы жазатын. Бұл операция, әрине, өте аймақтық жүйе болды, бірақ ол ақшаны кітаптарда айналысқа түсіруге мүмкіндік берді. Соңында бұл 1619 жылы «Банко дель Жиро» (Венеция тілінде «Банко дель Зиро») құрылуына әкелді, ол ұқсас банктік жүйелерге үлгі болды. Неміс тіліндегі қолданысын 1703 жылы Венада құрылған Banco del Giro-да көруге болады (Самуэль Оппенгеймер 1670 жылы Венециядан әкелген қаржыландыру бизнесін кеңейту мақсатында). Пошталық гиро немесе postgiro жүйелері Еуропалық қаржылық қызметтерде ұзақ тарихқа ие. Негізгі идея – чектерге емес, шоттар арасындағы тікелей аударымға негізделген банктік жүйе. Егер есептесу кеңсесі орталықтандырылған болса, шоттар арасындағы аударымдар бірден жүзеге асырылуы мүмкін. Ақшаны кез келген почта бөлімшесінде жүйеге салуға немесе одан алуға болады, ал кейіннен коммерциялық банктік жүйелермен байланыс орнатылды, көбінесе жергілікті банк өз postgiro шотын ашу арқылы. 20 ғасырдың ортасына қарай Еуропаның көптеген елдерінде пошта арқылы гиро-сервис пайда болды. Алғашқы postgiro жүйесі 19 ғасырдың басында Австрияда құрылған. Британдық postgiro жоспарланған кезде, голландтық postgiro өте жақсы дамыған, дерлік әрбір ересек адамның postgiro шоты болды, ал Еуропаның көптеген елдерінде postgiro операциялары өте кең және жиі пайдаланылды. Банктер де гироны жөнелтушіден алушыға тікелей төлем жасау тәсілі ретінде қабылдады. Бастапқыда «банк» термині осы қызметті сипаттау үшін қолданылмады. Банктердің негізгі төлем құралы – чек болды, оның ақша аударым моделі гиродан мүлдем өзгеше.

Giro systems date back at least to Ptolemaic Egypt in the 4th century BCE. State granary deposits functioned as an early banking system, in which giro payments were accepted, with a central bank in Alexandria. Giro was a common method of money transfer in early banking. The first occurrences of book money are not known exactly. The giro system itself can be traced back to the "bancherii" in Northern Italy, especially on the Rialto (a financial centre, resembling the modern day Wall Street or the City of London). Originally these were money changers sitting at their desk ("bancus" = bench) that customers could turn to. They offered an additional service to keep the money and to allow direct transfer from one money store to another by checking the accounts in their storage books. Literally they opened one book, withdrew an amount, and opened another book where the amount was added. This handling was naturally a very regional system but it allowed the money to circulate in the books. This led finally to the foundation of the "Banco del Giro" in 1619 (in Venetian, "Banco del Ziro") which gave the blueprint for similar banking systems. The usage in German can be seen in the Banco del Giro founded in Vienna in 1703 (to extend the financing business that Samuel Oppenheimer had brought from Venice in 1670). Postal giro or postgiro systems have a long history in European financial services. The basic concept is that of a banking system not based on cheques, but rather by direct transfer between accounts. If the accounting office is centralised, then transfers between accounts can happen simultaneously. Money could be paid in or withdrawn from the system at any post office, and later connections to the commercial banking systems were established, often simply by the local bank opening its own postgiro account. By the middle of the 20th century, most countries in continental Europe had a postal giro service. The first postgiro system was established in Austria in the early 19th century. By the time the British postgiro was conceived, the Dutch postgiro was very well established with virtually every adult having a postgiro account, and very large and well used postgiro operations in most other countries in Europe. Banks also adopted the giro as a method of direct payment from remitter to receiver. The term "bank" was not used initially to describe the service. The banks' main payment instrument was based on the cheque, which has a totally different remittance model from that of a giro.

Үлгі

Банктік модельде чектерді төлеуші жазады, содан кейін оны алушыға береді немесе пошта арқылы жібереді, ал алушы банкке баруы немесе чекті өз банкіне жіберуі керек. Содан кейін чек клирингтен өтуі тиіс, бұл күрделі процесс: чек бір рет сұрыпталып, орталық клиринг орталығына жіберіледі, қайтадан сұрыпталады, содан кейін төлем бөлімшесіне қайта жіберіледі, ол қаражаттың бар екенін тексеріп, алушының банкіне төлейді. Пошталық жиро моделінде төлеуші жиро орталығына төлем алушыға төлем жасау туралы өтініш (жиро аударымы) жібереді, ол қаражаттың бар екенін тексереді, төлеушінің шоттарынан сұралатын соманы дебеттейді және алушының шотына соманы есептейді. Жиро орталығы содан кейін жиро аударымы құжатын алушыға, ал есеп айырысудың жаңартылған мәлімдемесін төлеуші мен алушыға жібереді. Күн сайын мыңдаған төлемдерді қабылдайтын ірі коммуналдық қызметтер үшін мәлімдемелер электрондық түрде жіберіледі және әр төлемді үйлестіру үшін бірегей анықтама нөмірі қосады. АҚШ-та электронды чектерді клирингтің (және дебеттік карталардың төлем құралы ретінде кең таралғаны) бұл айырмашылықты бұрынғыдан кем маңызды етті. АҚШ-тағы кейбір дүкендерде чектер кассада сканерленеді және клиентке қайтарылады. Сканерленген ақпарат төлем процессингіне жіберіледі, ол ақшаны ACH желісі арқылы аударады. Банктік модельден айырмашылығы, пошталық жиро моделі жеке тұлғаға басқа тұлғаның банк шотына тікелей ақша аударуға мүмкіндік береді, егер жөнелтушіде алушының шот деректері болса. Алушы аударымды бекітуге немесе растауға немесе оны алу үшін банкке баруға міндетті емес. Осының салдарынан, Германия, Нидерланды, Бельгия және Скандинавия елдерінде кең таралған жиро желілері бар елдерде чектер сирек қолданылады. АҚШ-та кеңінен қолданылатын тікелей депозит жүйелері керісінше алушыдан нақты келісімді талап етеді, әдетте нысанды толтыру арқылы. Бір жеке банк шотынан екіншісіне ақша аудару үшін әдетте физикалық чек немесе банктік аударым қажет, бұл айтарлықтай комиссияны талап етуі мүмкін және төлеушінің банкке баруын талап етуі мүмкін. Физикалық ақшаны аударумен байланысты кредит тәуекелін жиро операторлары (мысалы, банктер) банкаралық кредит тәуекелі ретінде қабылдайды. Төлеуші мен алушы үшін жиро, чектер мен кредит карталарынан айырмашылығы, кредитпен байланысты емес. Бұл бір жағынан артықшылық, бір жағынан кемшілік. Төлеушінің кредиттік тарихын бағалаудың қажеті жоқ, өйткені ол жеткілікті қаражаты болған жағдайда ғана операцияны бастай алады. Осылайша, төлеуші кредит бойынша төлеу мүмкіндігіне ие болмайды. Алайда, кемшілігі транзакциялар кепілденбегендігінде. Төлеушіге несие карталарымен бірге келетін адал емес алушылардан қорғанудың құралы жоқ. Транзакцияларды кейіннен қайтаруға немесе даулауға болмайды. Осылайша, мысалы, жеке саудада алаяқтық жасау салыстырмалы түрде оңай, сондықтан жиро төлемдерін тек белгілі және сенімді алушыларға ғана жасау керек. Сонымен қатар, банк ішіндегі аударымдар жылдам болғанымен, банктер арасындағы аударымдар бірнеше күнге созылуы мүмкін және олар көбінесе тек жұмыс күндері орындалады, егер екі тарап та Ұлыбританияның Faster Payments Service немесе Канаданың Interac e-Transfer сияқты жылдам аударым жүйесінің мүшесі болмаса.

In the banking model, cheques are written by the paying party and then handed or mailed to the payee, who must then visit a bank or mail the cheque to their bank. The cheque must then be cleared, a complex process by which cheques are sorted once, mailed to a central clearing location, sorted again, and then mailed back to the paying branch, which verifies that the funds are available and pays the payee's bank. In the postal giro model, the paying party sends a request to pay the payee (called a giro transfer) to the giro centre, which verifies that the funds are available, debits the payer's accounts by the amount requested, and credits that amount to the payee's account. The giro centre then sends the giro transfer document to the recipient, and an updated account statement to both the payer and payee. In the case of large utilities receiving thousands of payments per day, statements are sent electronically and incorporate a unique reference number for each payment for reconciliation purposes. In the United States, the rise of electronic cheque clearing (and debit cards as preferred instruments of payment) has made this difference less important than it once was. In some stores in the United States, checks are scanned at the cash register and handed back to the customer. The scanned information is forwarded to a payment processor, which transfers the money using the ACH Network. Unlike the banking model, the postal giro model allows an individual to transfer money directly into another individual's bank account, provided the sender has the recipient's account details. The recipient is not required to approve or acknowledge the transfer or visit the bank to claim it. As a result, cheques are rarely used in countries with extensive giro networks, such as Germany, the Netherlands, Belgium and the Nordic countries. Direct deposit systems such as those in common use in the United States, by contrast, require the recipient's explicit approval, typically provided by filling out a form. Transferring funds from one personal bank account to another typically requires either a physical check or a wire transfer, which may incur a significant fee and require the paying party to visit the bank. The credit risk with respect to the actual transfer of physical currency is assumed by the giro operators, such as banks, as interbank credit risk. For the payer and payee, giro does not involve credit, unlike cheques or credit cards. This is both an advantage and a disadvantage. The creditworthiness of the payer does not need to be evaluated, as he can initiate the transaction only if he already has sufficient funds. As such, the payer does not have the benefit of paying on credit. However, the disadvantage is that the transactions are unsecured. The payer lacks the sort of protections against dishonest payees that come with credit cards. Transactions cannot be recalled or disputed after the fact. Thus, committing fraud in e. g. interpersonal trade is relatively easy, and giro payments should be only made to known and trusted payees. Also, even though intra bank transfer can be quick, interbank transfers can take several days, and they are often executed only on business days, unless both parties are members of an instant transfer system such as the UK Faster Payments Service or Canada's Interac e transfer service.