Кіріспе
Ғылыми зерттеулер, сақтау және қоғамдық көрсету үшін пайдаланылатын бақтың нақты бір түрі – ботаникалық бақ немесе ботаникалық бағ. Ботаникалық бақ – ғылыми зерттеулер, сақтау, көрсету және білім беру мақсатында құжатталған тірі өсімдіктер жинағы бар бақ. Ботаникалық бақ ретінде олардың міндеті – өсімдіктерді олардың ботаникалық атауларымен белгілеу. Онда кактустар және басқа да суккуленттер, дәмдік шөптер бақтары, әлемнің белгілі бір аймақтарынан әкелінген өсімдіктер және тағы басқа мамандандырылған өсімдіктер жинақтары болуы мүмкін. Сондай-ақ, тропикалық, альпілік немесе сол аймақта өспейтін экзотикалық өсімдіктер сияқты арнайы коллекциялары бар жылыжайлар мен көлеңке үйлер де болуы мүмкін. Көптеген ботаникалық бақтар жұртшылыққа ашық, экскурсиялар, семинарлар, курстар, білім беру көрмелері, өнер көрмелері, кітапханалар, ашық аспандағы театрлық және музыкалық қойылымдар сияқты қоғамдық іс-шараларды ұсынады. Ботаникалық бақтарды көбінесе университеттер немесе ғылыми-зерттеу ұйымдары басқарады және олармен бірге гербарийлер мен өсімдіктер таксономиясы немесе ботаника ғылымының басқа салалары бойынша зерттеу бағдарламалары болады. Негізінен, олардың міндеті – ғылыми зерттеулер, сақтау, көрсету және білім беру мақсатында тірі өсімдіктердің құжатталған жинақтарын ұстап тұру, бірақ бұл әр бақтың қолда бар ресурстары мен ерекше қызығушылықтарына байланысты. Штатта әдетте ботаниктер мен бағбандар болады. Көптеген ботаникалық бақтар бау-бақша шаруашылығы, ботаника және таксономия салаларында дипломдық және сертификаттық бағдарламаларды ұсынады. Бағбандыққа ұмтылатын студенттерге тағылымдамадан өтуге көптеген мүмкіндіктер бар. Студенттер мен зерттеушілер өз зерттеулері үшін жинақты пайдалануға да мүмкіндік алады.
a particular type of garden
A botanical garden or botanic garden is a garden with a documented collection of living plants for the purpose of scientific research, conservation, display, and education. It is their mandate as a botanical garden that plants are labelled with their botanical names. It may contain specialist plant collections such as cacti and other succulent plants, herb gardens, plants from particular parts of the world, and so on; there may be glasshouses or shadehouses, again with special collections such as tropical plants, alpine plants, or other exotic plants that don't grow natively within that region. Most are at least partly open to the public, and may offer guided tours, public programming such as workshops, courses, educational displays, art exhibitions, book rooms, open air theatrical and musical performances, and other entertainment. Botanical gardens are often run by universities or other scientific research organizations, and often have associated herbaria and research programmes in plant taxonomy or some other aspect of botanical science. In principle, their role is to maintain documented collections of living plants for the purposes of scientific research, conservation, display, and education, although this will depend on the resources available and the special interests pursued at each particular garden. The staff will normally include botanists as well as gardeners. Many botanical gardens offer diploma/certificate programs in horticulture, botany and taxonomy. There are many internship opportunities offered to aspiring horticulturists. As well as opportunities for students/researchers to use the collection for their studies.
Тарих
Қазіргі ботаникалық бақтардың пайда болуы, әдетте, 16 ғасырдағы Ренессанс Италиясындағы университеттердің медициналық факультеттеріне ботаника профессорларын тағайындаумен байланысты, сонымен қатар дәрілік бақты ұйымдастыруды талап етті. Дегенмен, бүгінгі ботаникалық бақтардың мақсаттары, мазмұны және аудиториясы ежелгі дәуірдегі сәнді бақтарға және ежелгі Афинадағы Лицейдегі Теофрасттың оқу бағына көбірек ұқсайды. 17 ғасырда дәрілік өсімдіктерге деген бастапқы қызығушылық Еуропадан тыс аймақтардан әкелінген жаңа өсімдіктерге ауысты, себебі ботаника медицинадан тәуелсіздігін біртіндеп нығайтты. 18 ғасырда атаулар мен жіктеу жүйелерін бақтармен байланысты гербарийлер мен университеттерде жұмыс істеген ботаниктер жасады, бұл жүйелер көбінесе бақтарда білім беру мақсатында "реттік жатақтар" ретінде көрсетілді. 18 ғасырдың соңында еуропалық колониялардың бүкіл әлемге кеңіюімен тропиктерде ботаникалық бақтар құрылды, экономикалық ботаника Лондонға жақын орналасқан Кью Корольдік ботаникалық бақтарының орталығында басты назарға алынды. Ботаникалық бақтар жылдар бойына мәдени және ғылыми ұйымдар ретінде ботаника мен егіншілік салаларының мүдделеріне жауап беріп келеді. Қазіргі таңдағы көптеген ботаникалық бақтар жоғарыда аталған тақырыптардың және одан да көптеген тақырыптардың жиынтығын ұсынады; халықпен тығыз байланыста болғандықтан, келушілерге 21 ғасырдың басында туындаған экологиялық мәселелер туралы, әсіресе өсімдіктерді қорғау және тұрақты дамуға қатысты ақпарат беруге мүмкіндік бар.
Анықтамалар
"Жаңа Корольдік бау-бақша қоғамының бағдарламалық сөздігі" (1999) ботаникалық бақтар деп аталатын әртүрлі ұйымдардың арасында қазіргі уақытта ғылыми қызметі азайып, қоғамдық бақтарға айналғандарының көп екенін көрсетеді. Ол 1989 жылы "Ботаникалық бақтарды сақтау стратегиясын" іске қосу кезінде Дүниежүзілік жабайы табиғат қоры мен IUCN жариялаған нақтырақ анықтаманы келтірді: "Ботаникалық бақ – ғылыми тұрғыдан реттелген және күтілген өсімдіктер коллекциясы бар, әдетте құжатталған және таңбаланған, демалыс, білім беру және зерттеу мақсатында жұртшылыққа ашық болатын бақ". Бұл термин әлемнің әртүрлі аймақтарында сәл әртүрлі қолданылады. Мысалы, рододендрон және басқа да гүлді ағаштар мен бұталардың жақсы коллекциясы бар үлкен орман бағы, егер ол АҚШ-та орналасса, өзін "ботаникалық бақ" деп таныстыруы мүмкін, бірақ Ұлыбританияда мұндай әрекетке баруы екіталай (басқа да маңызды ерекшеліктері болмаса). Ұлыбританиядағы Ұлттық өсімдіктер коллекциясы үшін пайдаланылатын көптеген орындар, әдетте, белгілі бір таксономиялық топтың үлкен коллекцияларын қамтиды, өздерін "ботаникалық бақтар" деп атамайды. Ботаникалық бақтарды сақтау жөніндегі халықаралық ұйым бұл анықтаманы "нағыз ботаникалық бақтың мәнін көрсететін" келесідей түсіндіруге дейін қысқартты: "Ботаникалық бақ – ғылыми зерттеу, сақтау, көрсету және білім беру мақсатында құжатталған тірі өсімдіктер коллекциясын ұстайтын мекеме". Келесі анықтаманы 1976 жылы Корнелл университетінің Либерти Хайд Бейли орториумының қызметкерлері жасады. Ол ботаникалық бақтармен байланысты көптеген функциялар мен іс-әрекеттерді егжей-тегжейлі сипаттайды: Ботаникалық бақ – білім беру және зерттеу мақсатында ғылыми басқарумен тірі өсімдіктер коллекциясын, сондай-ақ оның ерекше іс-шараларына қажетті кітапханаларды, гербарийлерді, зертханаларды және мұражайларды ұстауға арналған бақыланатын және штаттық мекеме. Әр ботаникалық бақ өз қызметкерлеріне, орналасқан жеріне, аумағына, қолда бар қаржысына және жарғы талаптарына байланысты өзінің ерекше бағыттарын дамытады. Онда жылыжайлар, сынақ алаңдары, гербарий, арборетум және басқа да бөлімдер болуы мүмкін. Ол ғылыми қызметкерлермен қатар өсімдіктерді өсірумен айналысатын қызметкерлерді де ұстайды, ал жарияланым – оның маңызды қызметтерінің бірі. Бұл жалпы сипаттама одан әрі кеңейтіледі: Солтүстік Америкада 200 бақ бар. Бұл бақтарға жылына шамамен 300 миллион адам келеді. Тарихи тұрғыдан алғанда, ботаникалық бақтар тұқымдық тізімдерді жариялау арқылы өсімдіктермен алмасып отырды (18 ғасырда олар Indices Seminae деп аталды). Бұл ботаникалық бақтар арасында өсімдіктер мен ақпаратты таратудың бір жолы болды. Бұл жүйе бүгінгі күнге дейін сақталып келеді, бірақ генетикалық пираттық пен инвазивті түрлердің таралуына қатысты мәселелерге соңғы уақыттарда көбірек назар аударылуда. 1954 жылы Халықаралық ботаникалық бақтар қауымдастығы Халықаралық биологиялық ғылымдар одағымен байланысты әлемдік ұйым ретінде құрылды. Соңғы кезде, Ботаникалық бақтарды сақтау жөніндегі халықаралық ұйым (BGCI) да үйлестіру жұмыстарын жүзеге асырып келеді, оның миссиясы – "Адамдар мен планетаның әл-ауқаты үшін өсімдіктердің әртүрлілігін қамтамасыз ету үшін ботаникалық бақтарды жұмылдыру және серіктестерді тарту". BGCI-нің 118 елде 700-ден астам мүшесі бар, олардың көп бөлігі ботаникалық бақтар. Аймақтық деңгейде де байланыс жүзеге асырылады. АҚШ-та Американың қоғамдық бақтар қауымдастығы (бұрынғы Американың ботаникалық бақтар мен арбореталар қауымдастығы), ал Австралия және Жаңа Зеландияда Австралия мен Жаңа Зеландияның ботаникалық бақтары (BGANZ) бар.
A botanical garden is a controlled and staffed institution for the maintenance of a living collection of plants under scientific management for purposes of education and research, together with such libraries, herbaria, laboratories, and museums as are essential to its particular undertakings. Each botanical garden naturally develops its own special fields of interests depending on its personnel, location, extent, available funds, and the terms of its charter. It may include greenhouses, test grounds, an herbarium, an arboretum, and other departments. It maintains a scientific as well as a plant growing staff, and publication is one of its major modes of expression. This broad outline is then expanded: 200 in North America, These gardens attract about 300 million visitors a year. Historically, botanical gardens exchanged plants through the publication of seed lists (these were called Indices Seminae in the 18th century). This was a means of transferring both plants and information between botanical gardens. This system continues today, although the possibility of genetic piracy and the transmission of invasive species has received greater attention in recent times. The International Association of Botanic Gardens was formed in 1954 as a worldwide organisation affiliated to the International Union of Biological Sciences. More recently, coordination has also been provided by Botanic Gardens Conservation International (BGCI), which has the mission "To mobilise botanic gardens and engage partners in securing plant diversity for the well being of people and the planet". BGCI has over 700 membersmostly botanic gardensin 118 countries, and strongly supports the Global Strategy for Plant Conservation by producing a range resources and publications, and by organizing international conferences and conservation programs. Communication also happens regionally. In the United States, there is the American Public Gardens Association (formerly the American Association of Botanic Gardens and Arboreta), and in Australasia there is the Botanic Gardens of Australia and New Zealand (BGANZ).
Тарих және дамуы
Ботаникалық бақтардың тарихы ботаника ғылымының өзімен тығыз байланысты. 16-17 ғасырлардағы ботаникалық бақтар негізінен дәрілік өсімдіктерге арналған бақтар болды, бірақ ботаникалық бақ туралы түсінік өзгеріп, Еуропалық отарлар мен алыс елдерден әкелінген әдемі, ерекше, жаңа және кейде экономикалық тұрғыдан маңызды өсімдіктердің көрмесін қамтуға бастады. Кейін, 18 ғасырда, олар білім беру мақсатында кеңейді, байланысты гербарийлерде жұмыс істейтін ботаниктер жасаған жаңа өсімдіктер жіктеу жүйелерін көрсетті, осы жаңа табыстарды реттеуге тырысты. 19-20 ғасырлардағы бағыт – бағбандық және ботаниканың көптеген салаларын көрсететін, мамандандырылған және әртүрлі коллекцияларды біріктіру болды.
Алдын ала өнімдер
Өсімдіктерді зерттеуге арналған "ғылыми" бақтар туралы ой ежелгі заманға дейін барады.
Ежелгі тарихтың ұлы бақтары
Жақын Шығыс патшалық бақтары, экономикалық пайдалану немесе көрнекі демонстрация үшін бөлінген және кем дегенде кейбір өсімдіктері арнайы жинау сапарлары немесе шетелдегі әскери науқандар арқылы алынған, ежелгі Египетте, Месопотамияда, Критте, Мексикада және Қытайда б.з.д. екінші мыңжылдықта белгілі болған. Шамамен 2800 ж.б.д., Қытай императоры Шэн Нунг алыс аймақтарға жинаушыларды жіберіп, экономикалық немесе емдік құндылығы бар өсімдіктерді іздеді. Сондай-ақ, Мезоамериканың испан отарлауы ботаникалық бақтың тарихына әсер еткендігі айтылады. Чалкодағы (altépetl) және басқа жерлердегі бақтар испан басқыншыларын сыртқы түрімен ғана емес, сонымен қатар жергілікті ацтектер еуропалық классикалық әлемге қарағанда көптеген емдік өсімдіктерді қолданғандықтан қатты таң қалдырды. Исламдық Испаниядағы ерте ортағасырлық бақтар болашақ ботаникалық бақтарға ұқсас болды, мысалы, 11 ғасырда Толедодағы дәрігер және автор Ибн Вафидтің (999–1075 ж.) Huerta del Rey бағы. Бұл кейін бақ тарихшысы Ибн Бассал (1085 ж. шамасында) 1085 ж. христиандар басып алғанға дейін басқарды. Содан кейін Ибн Бассал Севильяда бақ құрды, оның көптеген өсімдіктері Марокко, Персия, Сицилия және Египетке жасалған ботаникалық экспедиция кезінде жиналды. Монпелье медицина мектебін де испан араб дәрігерлері құрды, ал 1250 ж. оған емдік бақ кірді, бірақ 1593 жылға дейін бұл орынға ботаникалық бақ мәртебесі берілмеді.
Физикалық бақтар
Ботаникалық бақтар, қазіргі мағынасында, физикалық бақтардан дамыды, олардың басты мақсаты – дәрілік қолдану үшін шөптерді өсіру, сондай-ақ зерттеулер мен тәжірибелер жүргізу болатын. Мұндай бақтардың тарихы тереңде жатыр. Мысалы, Еуропада Аристотель (б.з.д. 384 – 322) Афиныдағы Лицейде физикалық бақша құрған деседі, ол білім беру және ботаниканы зерттеу үшін пайдаланылды. Оны оның шәкірті Теофраст, «Ботаниканың әкесі» мұраға алған немесе құрған болуы мүмкін. Ғылым тарихшылары арасында бұл бақтың «ботаникалық» деп санауға жеткілікті деңгейде ұйымдастырылған және ғылыми болды ма деген пікірталас бар. Олар Еуропадағы ең алғашқы белгілі ботаникалық бақты бірінші ғасырда Плиний Егдеуі есімдерімен атаған ботаник және фармаколог Антониус Касторға жатқызуды ұсынады. Бұл ежелгі бақтар қазіргі ботаникалық бақтардың кейбір ерекшеліктерін бөліссе де, қазіргі ботаникалық бақтардың негізін салушылар – Рим империясының құлдырауынан кейін, император Карл Великийдің (742–789 жж.) тұсында пайда болған ортағасырлық монастырь физикалық бақтары саналады. Олардың құрамында көбінесе көкөністерге арналған бақ (hortus) және арнайы белгіленген дәрілік өсімдіктерге бөлінген бөлім болды, ол гербуларис немесе hortus medicus деп аталатын, көбінесе физикалық бақ ретінде танылатын, сондай-ақ виридариум немесе жеміс бақшасы болды. Бұл бақтарға, Шарль Великий өзінің иеліктеріндегі физикалық бақтарда қолданылуға тиіс 73 шөптің тізімін жазған Capitulary de Villis атты жарлық шығарған кезде серпін берілді. Олардың көптеген түрлері британдық бақтарда табылған, бірақ олар континенттік Еуропада ғана табиғи түрде өсетін, бұл өсімдіктердің бұрыннан енгізілгенін көрсетеді. Папа Николай V 1447 жылы Ватикан аумағының бір бөлігін ботаниканы оқытуды қолдау үшін пайдаланылатын дәрілік өсімдіктер бағына бөлді, бұл 1540 жылдары Падуа және Пизада құрылған университет бақтарының алғы күші болды. Көптеген ботаникалық бақтардың құрылуына медициналық қызметкерлер мүдделі болды.
XVI және XVII ғасырдағы еуропалық бақтар
XVII ғасырда ботаникалық бақтар өсімдіктерге қатысты ғылыми білуге құштарлықты арттыруға үлес қоса бастады. Ботаникалық бақ ғылыми немесе академиялық байланысымен егер анықталса, онда еуропалық Ренессанс кезеңіндегі білімнің қайта жаңғыруымен алғашқы нағыз ботаникалық бақтар құрылды. Бұл университеттер мен медицина мектептеріне жататын, оқыту және зерттеу жұмыстары үшін қолданылған діни емес бақтар еді. Осы бақтардың басшылары көбінесе халықаралық деңгейде танымал ботаника профессоры болды, бұл ботаниканың медицинаға қарағанда жеке ғылым ретінде қалыптасуына себеп болған фактор еді.
Италиялық қайта өрлеу дәуірінің басталуы
Оңтүстік Еуропаның ботаникалық бақтары университеттердің медицина факультеттерімен байланысты болды және Италияда Пиза ботаникалық бағы (1544), Падова ботаникалық бағы (1545), Флоренция ботаникалық бағы (1545), Павия университетінің ботаникалық бағы (1558) және Болонья университетінің ботаникалық бағы (1568) құрылды. Онда дәрігерлер (ағылшын тілінде дәріханашылар деп аталған) бақта өсірілген Жерорта теңізінің "жасыл" немесе "ресми" шөптері туралы лекциялар оқыды. Студенттердің білімі, әрине, баспа өнерінің салыстырмалы түрде жақында пайда болуымен және алғашқы емдік өсімдіктер анықтамалықтарының жарық көргенімен ынталандырылды. Бұл ботаникалық бақтардың бәрі әлі күнге дейін сақталып келеді, көбінесе бастапқы орналасқан жерлерінде.
Солтүстік Еуропа
Бұл итальяндық бақтардың дәстүрі Испаниядағы Валенсия ботаникалық бағына (1567) және Солтүстік Еуропаға өтті, онда ұқсас бақтар Нидерландыда (Лейден ботаникалық бағы, 1590; Амстердам ботаникалық бағы, 1638), Германияда (Тюбингеннің Ескі ботаникалық бағы, 1535; Лейпциг ботаникалық бағы, 1580; Йена ботаникалық бағы, 1586; Хайдельберг ботаникалық бағы, 1593; Ганновердегі Херенхаузер бақтары, 1666; Кильдегі Христиан Альбрехт университетінің ботаникалық бағы, 1669; Берлиндегі ботаникалық бақ, 1672), Швейцарияда (Цюрихтегі Ескі ботаникалық бақ, 1560; Базель, 1589), Англияда (Оксфорд университетінің ботаникалық бағы, 1621; Челси физикалық бағы, 1673), Шотландияда (Эдинбургтағы Корольдік ботаникалық бағы, 1670) және Францияда (Монпельенің өсімдіктер бағы, 1593; Париж Медицина факультетінің бағы, 1597; Париж ботаникалық бағы, 1635), Данияда (Копенгаген университетінің ботаникалық бағы, 1600) және Швецияда (Уппсала университеті, 1655) құрылды.
Ботаника ғылымының басталуы
16-17 ғасырларда алғашқы өсімдіктер Батыс Еуропаның ірі бақтарына Шығыс Еуропадан және жақын маңдағы Азиядан әкелінді (олар көптеген түйірлерді ұсынды), және олар жаңа бақтарда орналасып, сол кездегі өсімдіктер мамандарына зерттеу үшін қолайлы жағдай жасады. Мысалы, Азиядан келген өсімдіктерді Вена университетінің ботаникалық бағының және Лейдендегі Hortus Botanicus-тың директоры болған Каролус Клюзиус (1526–1609) сипаттаған. Көптеген өсімдіктер Таяу Шығыстан, әсіресе Түркиядан жиналды. Клюзиус голланд лала өсіру және түйір өндірісінің негізін қалады, сондай-ақ Лейденде Еуропаның ең алғашқы ресми ботаникалық бақтарының бірін құруға көмектесті, онда оның толық отырғызу тізімдері осы бақты бастапқы орнына жақын қайта құруға мүмкіндік берді. 1601 жылғы Лейденнің hortus medicus төрт құрлыққа бөлінген төртбұрышты болды, бірақ 1720 жылға қарай, жаңа өсімдіктерді ұстап тұруға тырысып, жайылған жатын орын жүйесіне айналды және hortus academicus ретінде танымал болды. Оның "Экзотикорум либри десем" (1605) еңбегі экзотикалық өсімдіктер мен жануарлар туралы маңызды зерттеу болып табылады және бүгінге дейін қолданылады. Ботаникалық бақтарға жаңа өсімдіктерді қосу олардың ғылыми рөлінің кеңеюін білдірді, себебі ботаника медицинадан тәуелсіздігін нығайтты. 17 ғасырдың ортасынан соңына дейін Париждің Jardin des Plantes көпшіліктің қызығушылығын тартқан көптеген жаңа өсімдіктердің орталығы болды. Англияда Челси физикалық бағы 1673 жылы "Аптекарь қоғамының бағы" ретінде құрылды. Челси бағында жылытылатын әйнек үйлер болды, ал 1723 жылы Филип Миллер (1691–1771) бас бағбан болып тағайындалды. Ол ботаника мен бау-бақша шаруашылығына зор ықпал етті, өйткені әлемнің түкпір-түкпірінен өсімдіктер келді. Бақтың алтын ғасыры 18 ғасырда басталды, ол кезде ол әлемдегі ең бай ботаникалық баққа айналды. Оның тұқым алмасу бағдарламасы 1682 жылы құрылды және бүгінге дейін жалғасуда.
18 ғасыр
Теңіз саудасының өсуімен бірге, Еуропаға алыс елдерден әкелінген өсімдіктердің саны арта түсті, олар байлардың жеке меншіктерінде, коммерциялық балабақшаларда және қоғамдық ботаникалық бақтарда мақтан тұта көрсетілді. "Апельсинхана" деп аталатын жылытылатын консерваториялар, мысалы, Кьюдегідей, көптеген ботаникалық бақтардың маңызды бөлігіне айналды. Еуропа мен Солтүстік Америкадағы өнеркәсіптік даму жаңа құрылыс шеберлігіне жол ашты, сондықтан қысқа төзімсіз өсімдіктер қыста күрделене түскен және қымбат жылытылатын консерваториялар мен әйнек үйлерде сақталды.
Кейп, Голландиялық Шығыс Үндістан
18 ғасыр Оңтүстік Африкадан эрика, герань, пеларгония, суккуленттер және протеа тұқымдас өсімдіктердің енгізілуімен ерекшеленді, ал Голландияның Голландиялық Шығыс Үндістанмен саудасы Лейден және Амстердам ботаникалық бақтары үшін алтын ғасырға және консерваториялар салудың өркендеуіне алып келді.
Корольдік ботаникалық бақтар, Кью
Кьюдегі Корольдік бақтар 1759 жылы құрылды, бастапқыда физикалық бақ ретінде бөлінген Корольдік бақтың бір бөлігі ретінде. Уильям Эйтон (1741–1793), алғашқы куратор, Челси физикалық бағының бақ тарихын жазған Филип Миллерден тәлім алған, ал оның ұлы Чарльз 1762 жылы алғашқы Кембридж ботаникалық бағының кураторы болды. 1759 жылы "Физикалық бақ" отырғызылды, ал 1767 жылға қарай "Экзотикалық бақ Еуропадағы ең бай бақ" екені айтылды. Кьюдегі Корольдік ботаникалық бақтар (1759), Тенерифедегі Оротава акклиматизациялық бақшасы (1788) және Мадридтегі Корольдік ботаникалық бақ (1755) тропиктерге жасалған экспедициялардан әкелінген жаңа түрлерді өсіру үшін құрылды; олар сондай-ақ жаңа тропикалық ботаникалық бақтардың құрылуына көмектесті. 1770-жылдардан бастап француз бен испан үлгісімен, әуесқой коллекционерлерге ресми бау-бақша және ботаникалық өсімдіктер іздеушілері қосылды. Бұл ботаникалық бақтардың флорасы әлемнің әртүрлі елдеріндегі Еуропаның колонияларынан Еуропаға жіберілді. Осы кезеңде британдық бағбандар Солтүстік Америкадағы британдық колониялардан көптеген ағаш тәрізді өсімдіктерді импорттады, ал бағбандық өте танымал болды, оған сэр Уильям Джексон Хукердің басшылығымен және экономикалық ботаникаға деген қызығушылығымен ынталандырылған бағбандық және ботаникалық экспедициялар көмектесті. 18 ғасырдың соңында Кью, сэр Джозеф Бэнкстің басшылығымен, өсімдіктерді іздеудің алтын ғасырына ие болды, Оң Африканың Кап аймағына, Австралияға, Чилиге, Қытайға, Цейлонға, Бразилияға және басқа да елдерге коллекционерлерді жіберіп, Британ империясының "үлкен ботаникалық алмасу ортасы" ретінде танылды. Құрылғаннан бастап қазіргі күнге дейін Кью ботаникалық бақтың идеалдарын көптеген жағынан көрсетеді және ғалымдарының жарияланған еңбектері, бау-бақша студенттерінің білімі, қоғамдық бағдарламалары және бау-бақшаның ғылыми негізі үшін бүкіл әлемде құрметке ие.
Бартрамның бақшасы
1728 жылы Джон Бартрам Филадельфияда Бартрам бағын құрды, ол континенттегі ең алғашқы ботаникалық бақтардың бірі. Бүгінде бақ бірнеше түпнұсқа және көптеген қазіргі заманғы өсімдіктермен қатар, кең ауқымды мұрағаттар мен қайта жаңартылған тарихи шаруашылық ғимараттарын қамтитын тарихи орын ретінде басқарылуда.
Өсімдіктерді жіктеу
Сипаттамаға мұқтаж өсімдіктердің көп саны көбінесе бау-бақша каталогтарында тізімделген; және осы кезде Карл Линней тізімдеу процесін едәуір жеңілдеткен биномдық номенклатура жүйесін енгізді. Өсімдік атаулары карточкаға жабыстырылған кептірілген өсімдік үлгілерімен (a hortus siccus немесе кептірілген өсімдіктер бағы) расталды, олар гербарий деп аталатын ғимараттарда сақталды. Бұл таксономиялық зерттеу орталықтары көбінесе ботаникалық бақтармен байланысты болды, олардың көпшілігі сол кезде ботаниктер бақтардың музейлері мен гербарийлерінде әзірлеген жіктеу жүйелерін көрсету үшін "реттік грядтарға" ие болды. Ботаникалық бақтар енді ғылыми жинақтарға айналды, себебі ботаниктер жаңа экзотикалық өсімдіктердің сипаттамаларын жариялады, және олар керемет ботаникалық иллюстрациялар арқылы ұрпақ үшін егжей-тегжейлі жазылды. Осы ғасырда ботаникалық бақтар ғылыми және эстетикалық мақсаттарға басымдық беру үшін дәрілік функциясын толығымен тоқтатты, ал "ботаникалық бақ" термині оның ішінде орналасқан гербарий, кітапхана (кейінірек зертханалар)мен тығыз байланысты болды, ал тірі коллекцияларға онша зерттеу жүргізілмеді.
19 ғасыр
18 ғасырдың соңы мен 19 ғасырдың басында тропикалық ботаникалық бақтар, негізінен британдықтар мен голландтықтар Үндістанда, Оңтүстік-Шығыс Азияда және Кариб бассейнінде сауда-саттық пен коммерция, ал екінші дәрежеде ғылым үшін отарлық кеңею құралы ретінде құрылды. Осы кезеңде капитан Джеймс Куктың планетаны айналып саяхаттауы және Океанияны зерттеу кезінде сэр Джозеф Бэнкстің ботаникалық коллекциялары жасалды, бұл өсімдіктерді ірі масштабта енгізудің соңғы кезеңі болды.
Тропикалық ботаникалық бақтар
Қазіргі уақытта 230-ға жуық тропикалық ботаникалық бақтар бар, олардың көп бөлігі Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Азияда шоғырланған. Тропиктерде алғаш құрылған ботаникалық бақ – 1735 жылы Маврикийдегі Памплмусс ботаникалық бағы болды, ол портты пайдаланатын кемелерді азық-түлікпен қамтамасыз ету үшін салынды, бірақ кейіннен экономикалық маңызы бар көптеген өсімдіктерді сынап, таратуға қолданылды. Одан кейін Батыс Индияда (Сент-Винсент ботаникалық бақтары, 1764) және 1786 жылы Үндістанның Калькутта қаласында Ачарья Джагадиш Чандра Боз атындағы ботаникалық бақ құрылды, бұл қала Голланд Ост-Индия компаниясы үшін сауда орталығы болған өркендеу кезеңде салынды. Тағы да бірнеше бақтар Бразилияда (Рио-де-Жанейро ботаникалық бағы, 1808), Шри-Ланкада (Перадения ботаникалық бағы, 1821, ал алғашқы құрылысы 1371 жылға дейін жетеді), Индонезияда (Богор ботаникалық бағы, 1817 және Кебун Рая Сибодас, 1852) және Сингапурда (Сингапур ботаникалық бағы, 1822) салынды. Бұл бақтар елдердің экономикасына, әсіресе әкелінген азық-түлік пен дәрі-дәрмектерге зор әсер етті. Сингапур ботаникалық бағына каучук ағаштарын әкелу Малай түбегінде маңызды каучук өнеркәсібінің бастауы болды. Сол кезде Үндістанға терек пен шай, ал Кариб теңізіне нан жемісі, бұрыш және жұлдыз жемісі әкелінді. Осы бақтардың жарғысында колонистер мен жергілікті халық үшін экономикалық әлеуеті бар жергілікті флораны зерттеу көзделді. Көптеген егіс өсімдіктері осы бақтар арқылы немесе олармен байланыста, көбінесе Кью немесе Амстердам сияқты еуропалық ботаникалық бақтармен бірлесіп, шырша, шай, кофе, нан жемісі, цинхона, қант, мақта, пальма майы және Теоброма какао (шоколад үшін) енгізілді. Әсіресе тропиктердегі ірі бақтар көбінесе гербариймен және экономика мұражайымен байланысты болды. Перадения ботаникалық бағы Цейлонның ауыл шаруашылығының дамуына үлкен әсер етті, онда Кьюден әкелінген Пара каучук ағашы (Hevea brasiliensis) тамырданды, ал Кью бұл өсімдікті Оңтүстік Америкадан әкелген болатын. Температуралық және тропикалық ботаникалық бақтар арасындағы тұқымдық плазманың ауысуы тропиктің бірнеше аймақтарында қазір қолданылатын ауыл шаруашылығы дақылдарының әртүрлілігіне сөзсіз себеп болды.
Австралия
Австралиядағы алғашқы ботаникалық бақтар 19 ғасырдың басында негізделді. Корольдік ботаникалық бақтар, Сидней, 1816; Корольдік тасманиялық ботаникалық бақтар, 1818; Корольдік ботаникалық бақтар, Мельбурн, 1845; Аделаида ботаникалық бақтары, 1854; және Брисбен ботаникалық бақтары, 1855. Олар негізінен экономикалық ботаника және бейімделу мақсатындағы отарлық бақтар ретінде құрылды. Сиднейдің батыс аймағында орналасқан Оберн ботаникалық бақтары, 1977 жылы салынды және Ұлы Батыс Сидней аймағындағы ең танымал және алуан түрлі ботаникалық бақтардың бірі болып табылады.
Жаңа Зеландия
Жаңа Зеландиядағы маңызды ботаникалық бақтарға Дунедин ботаникалық бағы, 1863; Крайстчерч ботаникалық бағы, 1863; Отари-Уилтонның бұтасы, 1926; және Веллингтон ботаникалық бағы, 1868 ж. кіреді.
Гонконг
Гонконг ботаникалық бағы, 1871 (1975 жылы Гонконг зоологиялық және ботаникалық бағы болып қайта аталды), Гонконг аралындағы Виктория қаласының Үкімет төбесінен бастау алады.
Жапония
Токиодағы Коишикава ботаникалық бағының тарихы Токугава сёгунатының меншігіне дейін жетеді, ол 1877 жылы Токио императорлық университетінің бір бөлігіне айналды.
Шри-Ланка
Шри-Ланкадағы маңызды ботаникалық бақтарға Корольдік ботаникалық бақ, Перадения (1843 жылы ресми түрде ашылған), Хакгала ботаникалық бақ (1861) және Хенаратгода ботаникалық бақ (1876) кіреді.
Эквадор
Кито ботаникалық бағы Ла-Каролина саябағының ішінде орналасқан. Бұл Китоның орталық бизнес ауданының орталығындағы 165,5 акр (670 000 м²) саябақ. Кито ботаникалық бағы – бұл парк, ботаникалық бақ, 18 600 шаршы метрлік арборет және жылыжайлар кешені, елдің өсімдіктерін көбейту және сақтау мақсатында жоспарланған (Эквадор әлемдегі туаған түрлер бойынша ең бай 17 елдің қатарында, осы мәселе бойынша зерттеулер бар). Эквадор флорасының жіктелуі 17 000 түрдің бар екенін анықтайды.
Мысыр
Орман бағы, Египеттегі ең танымал ботаникалық бақшалардың бірі, Каирдегі Гизада орналасқан және 1875 жылға дейін тамыр тартады.
Оңтүстік Африка
Оңтүстік Африкада ұлттық деңгейдегі он ботаникалық бақша бар, олардың барлығын Оңтүстік Африканың Ұлттық Биологиялық Әртүрлілік Институты (SANBI) басқарады. Оңтүстік Африкадағы ең көне ботаникалық бақша – Дурбан ботаникалық бақшасы, ол 1851 жылдан бері сол жерде орналасқан. Кирстенбош Ұлттық Ботаникалық Бақшасы – елдегі ең танымал және дамыған бақша, ол 1913 жылы 1848 жылға дейін тарихы бар 36 гектар аумақта құрылған. Бақша құрамына тағы 528 гектар тау жартастарындағы жабайы табиғат та кіреді. Стелленбош университетінің ботаникалық бақшасы – Оңтүстік Африкадағы ең көне университеттік ботаникалық бақша, ол 1922 жылы құрылған. Елдегі басқа ботаникалық бақтарға Уолтер Сисулу Ұлттық Ботаникалық Бақшасы, Гарольд Портер Ұлттық Ботаникалық Бақшасы және Кару Шөлі Ұлттық Ботаникалық Бақшасы жатады. Ботаникалық бақша санатына жақындаған кішігірім бақтар мен саябақтардың қатарында 1845 жылы құрылған Кейптаун қаласындағы Ардерне бақшасы бар.
Америка Құрама Штаттары
АҚШ-тағы алғашқы ботаникалық бақ, Бартрам бақшасы, 1730 жылы Филадельфияға жақын жерде, ал сол жылдың өзінде Филадельфияда Линнеан ботаникалық бағы құрылды. Президенттер Джордж Вашингтон, Томас Джефферсон және Джеймс Мэдисон – барлығы тәжірибелі шаруалар – әлемнің түкпір-түкпірінен өсімдіктерді жинау, сақтау және зерттеу үшін ұлттық ботаникалық бақ құру арманымен бөлісті, бұл Америка халқының әл-ауқатын арттыруға септігін тигізді және 1820 жылы Вашингтондағы Капитолийдің жанында АҚШ Ботаникалық бағының құрылуына жол ашты. 1859 жылы Сент-Луисте Миссури ботаникалық бағы құрылды; қазір ол тропикалық өсімдіктерге маманданған әлемдегі жетекші бақтардың бірі. АҚШ салық кодексі ботаникалық бақтарға айтарлықтай жеңілдіктер береді, осының нәтижесінде көптеген мекемелер өз кампустарын шын мәнінде ботаникалық бақ емес екенін ескермей, ботаникалық бақ деп жариялауда.
Ресей
Ресейде өздерін ботаникалық бақтар деп жариялаған бақтар басқа елдерден көп. Көбінесе танымал бақтар – Мәскеу университетінің ботаникалық бағы ("Аптекарь бағы"), (1706), Санкт-Петербург ботаникалық бағы (1714) және Мәскеу Ғылым академиясының ботаникалық бағы (1945). Бұл бақтар мүсіндер, павильондар, музыкалық орындары, ескерткіштер, көлеңке үйлер, шайханалар және осы сияқты құрылыстарымен ерекшеленеді. Ресейдегі шағын бақтардың арасында, айрықша көзге түріп келе жатқаны – Тверь мемлекеттік университетінің ботаникалық бағы (1879) – далалық өсімдіктер көрмесі бар Солтүстік ботаникалық бағы, және Үстіңгі Волгадағы осындай бақтардың жалғыз ғана нұсқасы.
Украина
Украинада шамамен 30 ботаникалық бақ бар. Ең құрметті коллекциялар – 1812 жылы негісталған Ялта қаласындағы Никитский ботаникалық бағы, 1936 жылы құрылған Украина Ұлттық ғылым академиясының М.М. Гришко атындағы ботаникалық бағы және 1839 жылы негісталған Киев қаласындағы Тарас Шевченко атындағы ұлттық университетінің А.В. Фомин атындағы ботаникалық бағы болып табылады. Бұл бақтар Украинаның астанасы Киевте орналасқан.
Азаматтық және муниципалды ботаникалық бақтар
19 және 20 ғасырларда көптеген азаматтық немесе қалалық ботаникалық бақтар құрылды. Олар ғылыми мекемелер мен бағдарламаларды дамытпады, бірақ гүл өсіруге баса назар берілді және өсімдіктер көбінесе белгіленді. Олар өсімдіктер жинағын құру және әлемнің басқа бақтарымен тұқым алмасу тұрғысынан ботаникалық бақтар болды, алайда олардың жинау саясатын күнделікті басқарушылар анықтады. Көбінесе олар әдемі күтілген парктерге айналып, тіпті жалпы парктік басқармалардың қарауына берілді.
Қоғамдастықпен байланыс
ХХ ғасырдың екінші жартысында білім беру, келушілерге қызмет көрсету және түсіндіру жұмысы күрт жетілді. Ботаникалық бақтар көптеген әртүрлі қызығушылықтарды қанағаттандыруға бағытталды және бұл олардың көрмелерінде де көрінді – эволюция, экология немесе таксономия тақырыбындағы ботаникалық экспонаттар, әдемі гүлзарлар мен шөптесін шекаралар, әлемнің түрлі аймақтарынан әкелінген өсімдіктер, бамбук немесе раушан сияқты өсімдіктердің арнайы жинақтары, тропикалық өсімдіктер, таулық өсімдіктер, кактустар мен орхидеялар сияқты мамандандырылған жылыжай коллекциялары, сондай-ақ дәстүрлі дәмдік шөптер бақтары мен емдік өсімдіктер де көрсетілді. Германияның Франкфурт қаласындағы (1869 ж.) Palmengarten сияқты мамандандырылған бақтар, әлемдегі ең ірі орхидея және сөрелі өсімдіктер жинақтарының бірі ретінде, үлкен танымалдылыққа ие болды.
Өсімдіктерді қорғау
Өсімдіктерді қорғау және ерекше тарихи ландшафттардың мұралық құндылығы күшейіп келе жатқан үреймен қарастырылды. Мамандық бақтары кейде туған жердің және жергілікті өсімдіктерді көрсету үшін бөлек немесе жанындағы жерге орналастырылды. Сент-Луис қаласындағы (Миссури штаты) Өсімдіктерді қорғау орталығы Солтүстік Американың туған жер өсімдіктерінің сақталуын үйлестіреді.
Болашақ
Ботаникалық бақтар құрылысы әлі де жалғасуда, мысалы, Оманның алғашқы ботаникалық бағы, ол әлемдегі ең ірі бақтардың бірі болады. Құрылысы аяқталған соң, ол үлкен шыны үйдің ішіндегі алғашқы ірі бұлт орманын қамтитын болады. Гуанчжоудағы Оңтүстік Қытай ботаникалық бағы, Сишуанбанна тропикалық өсімдіктер ботаникалық бағы және Сямынь ботаникалық бағы да бар. Бірақ дамыған елдерде көптеген бақтар қаржылық қолдаудың жетіспеуінен жабылып қалды, бұл әсіресе университеттерге қарасты ботаникалық бақтарға қатысты. Ботаникалық бақтар әрқашан қоғамның мүдделері мен құндылықтарына жауап береді. Ботаникалық бақтар туралы алғашқы жазбалардан бір ғана функцияны таңдау қажет болса, ол олардың ғылыми ізденісі және осының нәтижесіндегі оқулық құндылығы болар еді. Бастапқы жылдары ботаникалық бақтар дәрігерлер мен ботаниктерге арналған бақтар болды, бірақ олар бірте-бірте сәндік бағбандарлықпен және жалпы халықтың қажеттіліктерімен байланысты бола бастады. Қазіргі кезде ботаникалық бақтың ғылыми беделі оның тірі коллекцияларымен емес, гербарийлер мен осы сияқты мекемелерден шыққан жарияланымдармен бағаланады. Экономикалық мақсаттағы өсімдіктерге деген қызығушылық азайды, өсімдіктерді жіктеу жүйелеріне деген қызығушылық жоғалып кетті, ал жаңа, әдемі және қызықты нәрселерге деген қызығушылықтың азаюы екіталай. Соңғы кезде Жердің экожүйелеріне адамдардың қауіп төндіруі және оның салдарынан биологиялық және физикалық ресурстарға деген қажеттілік туралы хабардарлықты арттыруға баса назар аударылуда. Ботаникалық бақтар ботаникалық ғылым мен жалпы халық арасындағы байланыс үшін өте жақсы мүмкіндіктер ұсынады. Білім беру бағдарламалары халыққа қоршаған ортаны қорғау және тұрақтылық сияқты идеялардың мағынасы мен маңыздылығын түсіну арқылы экологиялық сананы дамытуға көмектеседі.