Кіріспе

Бірінші дүниежүзілік соғыс кезеңіндегі теміржолдарды уақытша ұлттандыру бағдарламасы. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі ұлттандырылған теміржол жүйесі.

Америка Құрама Штаттары Теміржол Әкімшілігі (USRA) – 1917 жылдың 28 желтоқсаны мен 1920 жылдың 1 наурызы аралығында АҚШ-тың ұлттандырылған теміржол жүйесінің ресми атауы. Бұл ұлттандыру бойынша жасалған ең ірі американдық тәжірибе болды және Американың Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысуынан кейін туындаған соғыс жағдайының салдарынан жүзеге асырылды. Қысқа ғана өмір сүрген кезеңінде USRA АҚШ теміржол жүйесіне үлкен инвестициялар жасады және USRA стандарты деп белгіленген, бірыңғай локомотивтер мен теміржол вагондарының түрлерін енгізді. Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін, АҚШ-тағы бірқатар адамдар ұлттандыруды сақтап қалуды қолдағанмен, ақырында теміржолдар 1920 жылдың басында бұрынғы иелеріне қайтарылды.

Өмірбаян

ХХ ғасырдың басында тасымалдаушылар зор инвестициялар жасағанмен, терминалдар, жолдар және вагондарда кемшіліктер сақталды. Американдық экономика инфляцияның құрбаны болды, ал 1906 жылы Конгресс Мемлекетаралық сауда комиссиясына (ICC) максималды тасымалдау тарифтерін белгілеу құқығын бергенде, теміржол компаниялары өсетін шығындармен қатар ұстау үшін жеткілікті табыс табуда қиындықтарға тап болды. Дегенмен, ICC кейбір тарифтерді көтеруге рұқсат берді. АҚШ теміржол желісінің меншігі 441 жеке корпорация арасында бөлінген. Инвесторлар елдің теміржол желісін тым жоғары деңгейде кеңейткендіктен, 1915 жылдың соңына қарай елдегі теміржол желісінің алтыдан бір бөлігі банкротқа ұшыраған компанияларға тиесілі болды. Ұлттық теміржол инвестициясы 17,5 миллиард долларды құрады, оның жартысынан астамы қарыз есебінен қаржыландырылды және шамамен 16 миллиард долларға бағаланды. Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысқан Еуропа елдері АҚШ зауыттарынан 3 миллиард долларлық қару-жараққа тапсырыс берді, ал осы өндірістің көп бөлігі Атлант мұхитындағы бірнеше порты арқылы жүргізілді. Бұл қалалардағы терминалдар экспорттық жүк көлемінің өсуіне лайықты емес еді, бірақ одақтас жүк кемелерін немістердің қиратуы одан да үлкен мәселе болды. Мыңдаған жүк вагондары жүктерін кемелерге ауыстыруды күтіп, кешіктірілді, олар негізінен қойма ретінде пайдаланылды. Бұл теміржол вагондарының жетіспеушілігіне әкелді. 1917 жылдың 6 сәуірінде АҚШ соғыс жариялағаннан кейін, әскерлерді шақыру орындарынан оқу орындарына және содан кейін кемеге отыру орындарына тасымалдау қажеттілігі теміржол қаупін арттырды. Жоғарғы сот заңның конституциялық екенін шешкеннен кейін, тасымалдаушылар оған бағынуға мәжбүр болды. Теміржолдар соғысты қолдау үшін күш-жігерлерін үйлестіруге тырысып, Теміржол соғыс кеңесін құрды, бірақ жеке шаралар монополияға қарсы және басқа да реттеуші кедергілерге ұшырады. Көптеген сарапшылар тиімді жұмылдыру мүддесіне қайшы келетін бәсекелестік тәжірибелердің сақталғанын атап өтті. Сонымен қатар, үкіметтік департаменттер өздері үшін жасалған тасымалдауға басымдық беруді талап етті, ал жүк аулаларындағы, терминалдардағы және порттардағы қаупі өте үлкен болды. Соңында, 1917 жылдың желтоқсанында ICC теміржол саласының тиімді жұмыс істеуін қамтамасыз ету үшін мемлекеттік бақылауды ұсынды. Бұл шаралар тек қана қаупін азайтумен және тауар ағынын жеделдетумен шектелмей, барлық тараптарды – басқарушыларды, жұмысшыларды, инвесторларды және жүк тасымалдаушыларды ұлттық мүдде үшін бірлесіп жұмыс істеуге біріктіруі керек еді. Президент Уилсон 1917 жылдың 26 желтоқсанында мемлекеттендіру туралы жарлық шығарды. Бұл әрекет 1916 жылғы Армияға арналған заңмен бекітілген. Мемлекеттік бақылау теміржолдарға, оларға тиесілі немесе бақылайтын жағалау және ішкі су көлігі жүйелеріне, терминалдарға, терминал компанияларына, терминал қауымдастықтарына, ұйықтайтын және люкс вагондарына, жеке вагондарға, жеке вагондар желілеріне, лифттерге, қоймаларға және телефон және телеграф желілеріне таратылды. Уилсон өзінің күйеу баласы, Қаржы министрі Уильям Гиббс МакАдуды жаңа құрылған USRA бас директоры етіп тағайындады. Конгресс 1920 жылдың ақпан айында Эш-Камминс заңын (Теміржол көлігі туралы заң) қабылдады, ол ICC-нің теміржолдарға қатысты өкілеттіктерін едәуір арттырды және USRA-ның өкілеттігі 1920 жылдың 1 наурызында аяқталды. ICC теміржолдарды біріктіруді мақұлдау немесе қабылдамау, тарифтерді белгілеу, қызмет көрсетуді тоқтатуды мақұлдау немесе қабылдамау және қосымша бақылау жауапкершілігіне ие болды. Бақылау қайтадан берілгеннен кейін олардың қаржылық тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін үкімет теміржолдарға қаржылық кепілдіктер берді.

Салдары

Эш Камминс Актысы соғыстан кейін толыққанды теміржол реттеу жүйесін сақтап, кеңейтті. 1920 жылдары теміржолдар, тарифтері мен бағыттары ICC (Көлік комиссиясы) белгілеген, жүк тасымалы және әуе көлігі сияқты басқа көлік түрлерінен күшейе түскен бәсекелестікке тап болды. Бұл бәсекелестік тудырған режимдер сол кезде дерлік реттелмеген және федералдық үкіметтен ауқымды қаржылық қолдау алды. Бұл бәсекелестік 1920 жылдары және одан кейін теміржолдардың төмендеуіне әсер етті, ал 1930 жылдары Ұлы депрессия кезінде одан да күшейді.

Белгілі тұлғалар

Чарльз Келлер, АҚШ армиясының бұрынғы бригадир-генералы және Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде әрекеттегі ең қарт армия офицері. 1918 жылы ол Ішкі су жолдары комитетінің хатшысы қызметін атқарды.