Кіріспе

АҚШ Ұлттық ескерткіші және Нью-Мексико штатындағы археологиялық орын.

Петроглиф Ұлттық ескерткіші Альбукерки, Нью-Мексиконың Батыс Месасы бойында 27 шақырымға (17 миль) созылып жатыр. Бұл қаланың батыс көкжиегін билейтін жанартаулық базальттық тік жар. 1990 жылдың 27 маусымында құрылған ескерткішті Ұлттық саябақтар қызметі мен Альбукерки қаласы бірлесіп басқарады. Ескерткіштің батыс шекарасында жатқан жанартаулардың тізбегі ұйықтап жатыр. Солтүстік-батыс бұрышынан басталатын Бутт жанартауынан кейін оңтүстікке қарай Бонд, Вулкан, Блэк және ЖА жанартаулары орналасқан. Петроглиф Ұлттық ескерткіші бес жанартау конусы, жүздеген археологиялық орын және Асыл Пуэбло тайпалары мен ерте испандық қоныс салушылар жасаған шамамен 24 000 петроглиф суретін қамтитын мәдени және табиғи ресурстардың алуан түрлілігін қорғайды. Көптеген суреттерде жануарлар, адамдар, белгілер мен кресттерді тануға болады, ал кейбіреулері күрделірек. Олардың мағынасын, мүмкін, тек суретті салған адам ғана түсінген шығар. Бұл суреттер – көптен бері басқа аймақтарға қоныс аударған және тарих барысында түрлі себептермен жылжыған халықтың мәдени мұрасы. Ескерткіштің мақсаты – осы жерлерді және орындарды болашақ ұрпақтардың көруі және бағалауы үшін қорғау. Ұлттық ескерткіш демалыс және ойын-сауық мақсатында пайдалануға мүмкіндік беретіндей басқарылады. Ескерткіште келушілерге қолжетімді төрт негізгі орын бар: Бока Негра каньоны, Пьедрас Маркадас каньоны және жанартауларға арналған күндізгі демалыс аймақтары.

Геологиялық тарихы

Шамамен 200 000 жыл бұрын алты жанартаудың атқылауы нәтижесінде 27 шақырымдық жартас пайда болды, оның құрамында қалың базальт қабаттары мен салқындаған лава бар. Жанартаулар атқанда, еріген лава таудан төменге қарай, арриостар деп аталатын ежелгі су арналары арқылы ағып, үшбұрышты, мүйіз тәрізді арналарды құрады, олар төбелердің айналасын айналатын. Төбелер уақыт өте келе эрозияға ұшырап, ал базальт тау жыныстары сақталып қалды, олар кейіннен жарылып, каньондар мен тіктеу жарларды құрады. Уақыт өте келе, тағы да атқылаулар болды және қалың лава салқындап, ескерткіштің батысында қазіргіде сөнген жанартау конустарын құрады; осы конустарды месаның үстінен көруге болады. Осы ерекше ландшафт формациясы кері топография деп аталады. Базальт тау жыныстарының геологиялық сипаты олардың бетінде петроглифтер, яғни жартасқа ойылған суреттер жасауға мүмкіндік береді. Тау жыныстарында темір, марганец және кальцийдің жоғары концентрациясы бар; осы комбинация сұрғылт түсті тау жыныстарын құрайды. Дегенмен, мыңдаған жылдар бойы шөлдің қатал ортасына ұшырағаннан кейін, бетінде "шөл лагы" пайда болады. Лаг – оттегімен және жаңбыр суымен араласқан марганец пен темірдің тотығуынан, яғни тот басуынан пайда болады; бұл лаг қара, көрінісі қара және жылтыр болады. Көп бұрынғы уақытта, жергілікті американдықтар мен испандықтар осы қабатты қабыршақтап, тас бетінде суреттер жасауға болатынын анықтады.

Мәдени тарихы мен маңызы

Ескерткіш ішіндегі петроглифтер Пуэбло және көршілес жергілікті халықтар үшін терең мәдени маңызға ие. Бұл тас өнердің мағынасы күрделі және сан алуан. Археологтар, әсіресе Бока-Негра каньоны аймағындағы кескіндемелердің кейбіреулерін 3000 жылға дейін соққандығын анықтады. Олардың шамамен жасы кескіннің қараңғылығына, оның контекстіне және сол кезеңдегі басқа туындылармен салыстыру арқылы анықталады. Сондай-ақ, ескерткіштің веб-сайты жаңартылып, жүргізіліп жатқан құрылыс жобалары туралы ақпарат берілді және ступаның бұзылмайтыны нақтыланды.

Басқа да даулар

Қазіргі уақытта қала маңындағы құрылыс Петроглиф ұлттық ескерткішіне әсер етеді. Альбукерки қаласы 4 қатарлы тас жолды тікелей ескерткіш арқылы салу жоспарын іске асырды. Бұл мәселе "Дауыстарын қайтару: Жаңа Мексикадағы және одан тыс жерлердегі үндістердің дауысы" атты деректі фильмде көрсетілді. 2012 жылдың 6 маусымында "Қоршаған ортаға жауапкершілік жөніндегі мемлекеттік қызметкерлер" (PEER) ұйымы жариялаған құжаттарда Петроглиф ұлттық ескерткіші Альбукерки қаласы мен Жаңа Мексика штаты үшін құнды ресурс болғанымен, ондағы тарихи мұра қауіп төңкеріліп отыр. Себебі, қала мен Ұлттық саябақтар қызметінің (NPS) ескерткіштің үштен екі бөлігін, қаланың меншігіндегі жерді тиімді басқара алмай отыр. Олардың пікірінше, петроглифтерді немесе айналасындағы аймақтарды қорғайтын тұрақты стандарттар мен патрульдеу жоқ. Бес жылдық ынтымақтастық басқару келісімінде Ұлттық саябақтар қызметі мен қала ескерткіш үшін жауапкершіліктерін бөліп көрсетеді. Алайда, қала NPS рейнджерлеріне қаланың жерінде, ескерткіштің басым бөлігін құрайтын аймақта, Саябақтар қызметінің ережелерін сақтауға және бақылауға рұқсат бермейді. Қалалық қызметтерді қысқарту салдарынан, Петроглифтің көп бөлігі патрульдеусіз қалды. PEER ұйымына 2011 жылдың 25 шілдесінде NPS Intermountain аймақтық директоры Джон Весселс жолдаған хатында былай делінген: text=Дегенмен, қазіргі уақытта NPS-тің Альбукерки қаласымен 36 CFR 2-бөлімінің барлық талаптарын қалаға тиесілі жерлерде күшіне енгізуге толыққанды құқық беретін келісімі жоқ. Біз мұндай келісімге келуге дайынбыз және бұрын қаламен осындай келісімді ұсынғанбыз, бірақ қала бұл ұсынысқа келіспеді. 2008 жылғы ынтымақтастық басқару келісімі 2013 жылдың мамыр айына дейін жаңартылуы керек. PEER азаматтардың петициясын және ұлттық науқанын бастады, мақсаты – Альбукерки қаласының әкімі Ричард Дж. Берриді алдағы ынтымақтастық басқару келісімінде NPS-ке ескерткішті толық қорғауға рұқсат беруге көндіру.