Кіріспе
Италиядағы Тревизо қаласы (/US//t//r//eɪ/'/v//iː//z//oʊ/ trayVEEzoh, treˈviːzo; [tɾeˈʋizo]) – Италияның солтүстігіндегі Венето аймағындағы қала және коммуна. Бұл Тревизо провинциясының орталығы, және коммунада 84 669 тұрғын бар (2017 жылдың қыркүйегіне қарай). Венеция қабырғаларының (ле Мура) ішінде немесе тарихи және ескерткіштерге толы орталықта шамамен 3000 адам тұрады; қалалық орталықта 80 000-ға жуық адам, ал қала маңындағы аймақта шамамен 170 000 адам тұрады. Қалада Benetton, Sisley, Stefanel, Geox, Diadora және Lotto Sport Italia киім сататын компанияларының, De'Longhi тұрмыстық техника өндірушісінің және Pinarello велосипед жасаушысының бас кеңселері орналасқан. Тревизо сонымен қатар Прозекко шарабы мен радиккионың алғашқы өндіріс аймағы ретінде белгілі, сондай-ақ танымал итальян десерті тирамисудың тегі осы қаладан бастау алған деп саналады.
Treviso (/US//t//r//eɪ/'/v//iː//z//oʊ/ trayVEEzoh, treˈviːzo; [tɾeˈʋizo]) is a city and comune (municipality) in the Veneto region of northern Italy. It is the capital of the province of Treviso and the municipality has 84,669 inhabitants (as of September 2017). Some 3,000 live within the Venetian walls (le Mura) or in the historical and monumental center; some 80,000 live in the urban center while the city hinterland has a population of approximately 170,000. The city is home to the headquarters of clothing retailer Benetton, Sisley, Stefanel, Geox, Diadora and Lotto Sport Italia, appliance maker De'Longhi, and bicycle maker Pinarello. Treviso is also known for being the original production area of Prosecco wine and radicchio, and is thought to have been the origin of the popular Italian dessert tiramisù.
Ежелгі дәуір
Кейбіреулер Тревизо атауының кельт тіліндегі "tarvos" сөзі мен латынша "isium" жұрнағының қосылуынан пайда болған "Tarvisium" деген аттан шыққан деп санайды. "Tarvos" кельт мифологиясында бұқаны білдіреді, алайда сол сөз шығыс астрологиясында арыстанды немесе Леоның символы ретінде де қолданылуы мүмкін. Басқалары бұл атау Тревизоға алғаш келген тайпаның тілінен алынған деп есептейді. Тарвизиум, бұрын Венетилер қаласы болған, 89 ж.б. римдіктер Цизальпин Галлиясын өзінің билігіне қосып алғаннан кейін муниципиум мәртебесіне ие болды. Қала тұрғындары римдік Клавдий тайпасына жатқызылды. Қала Виа Постумияның жанында орналасқан, бұл жол ежелгі және ерте орта ғасырлардағы Римдік Венецияның ірі қалалары болған Опитергиум мен Аквилеяны байланыстырған. Трейвизоны ежелгі авторлар сирек еске алады, бірақ Плиний Силис, яғни Силе өзенінің "ex montibus Tarvisanis" ағып шығатынын жазған. Рим дәуірінде христиан діні Тревизоға тарады. Дәстүр бойынша, әулие Петрдің тағайындауымен епископ болған грек Просдоким католик дінін Тревизо және айналасына әкелді. IV ғасырға қарай христиан халқының саны тұрақты епископқа ие болуға жеткілікті деңгейге жетті. Алғашқы құжатталған епископ – 396 ж. епископтық қызметін бастаған Иоанн Иманды болды.
Ерте орта ғасырлар
Тревизо Батыс империясы құлағаннан кейін Италияның қалған бөлігі сияқты демографиялық және экономикалық төмендеуді бастан өткерді; алайда, ол Атиллдің шабуылынан құтылып, 6-шы ғасырда маңызды орталық болып қала берді. Дәстүр бойынша, Тревизо Готика соғыстары кезінде остготтардың басшысы Тотиланың туған жері болған. Готика соғыстары аяқталғаннан кейін Тревизо бірден Византиялық Равенна экзархатының билігіне көшті, 568 жылға дейін сонда болды, сосын оны ломбардтар басып алды. Олар оны 36 герцогтық орынның біріне айналдырып, маңызды монетахана ашты. Бұл монетахана ломбардтардың соңғы патшасы Дезидерийдің тұсында ерекше маңызға ие болды және Солтүстік Италия Франк империясына қосылған кезде де монета шығаруын жалғастырды. Қала тұрғындары Венецияның құрылуына да белсенді үлес қосты. Карл I оны бірнеше ғасырға созылған шекаралық марка – яғни Марка Тревигияның астанасы етіп белгіледі.
Орта ғасырлар
Тревизо Ломбардтар лигасына қосылды және Констанц бейбітшілігінен (1183) кейін тәуелсіздікке ие болды. Бұл Солтүстік Италияда феодалдық биліктердің күшеуіне дейін жалғасты.
Венеция билігі
1329–1339 жылдары Скалигерлер билігінен кейін қала Венеция Республикасына өз еркімен бағынды, бұл Серениссиманың құрлықтағы алғашқы маңызды иелігі болды. 1318 жылдан бастап ол қысқа мерзімге университет орналасқан қалаға айналды. Венеция үкімшілігі көптеген пайдалар әкелді, бірақ Тревизо қажеттілік бойынша Венецияның соғыстарына тартылды. 1381 жылы қала Австрия герцогіне берілді, ал 1384 мен 1388 жылдар аралығында оны деспоттық билік құрған Каррарезилер басқарды.
ХХ ғасыр және одан кейінгі
Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Тревизо Австрия майданына жақын стратегиялық маңызға ие болды. Солтүстіктегі Витторио-Венето шайқасы соғыстың бағытын өзгертуге көмектесті. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Любляна провинциясынан келген словен және хорват азаматтары үшін Монигода, Тревизоға жақын жерде, итальяндық концентрациялық лагерьлердің бірі құрылды. 1943 жылы Италия капитуляция жасаған кезде Мониго лагері таратылды. Соғыс жылдары қала бірнеше рет бомбалауға ұшырады. Қала орталығындағы ортағасырлық құрылыстардың көп бөлігі, соның ішінде Палаццо деи Тречентоның бір бөлігі қирады, кейін қайта салынды, нәтижесінде шамамен 1600 адам қаза тапты. 2005 жылдың қаңтар айында Тревизо көшесінде «Итальяндық Унабомбер» деп аталған адам салған, конфета жәшігіне жасырылған бомба жарылды.
География
Тревизо қаласы Ботенига және Силе өзендерінің қосылған жерінде, Венецияның солтүстігінде, Виченцаның шығысында, Падуаның солтүстік-шығысында және Кортина-д'Ампеццоның оңтүстігінде орналасқан. Қала Пьяве өзенінің оң жағалауына жақын, Венеция шығанағы мен Альп таулары арасындағы жазықта жатыр.
Климат
Тревизо климатында ең жоғары және ең төменгі температуралар арасындағы айырмашылық шамалы, сонымен қатар жыл бойы жеткілікті жауын-шашын жауады. Бұл климат үшін Кёппен климаттық жіктелімнің субтипі "Cfa" (орташа ылғалды субтропикалық климат).
Сәулет
Сан-Франческоның кеш романдық-алғашқы готикалық шіркеуі, 1231-1270 жылдары францискан қауымы салған. Наполеон әскерлері тұрақ ретінде пайдаланған, 1928 жылы қайта ашылды. Ішкі кеңістігі бір кемелі және бес капелладан тұрады. Сол қабырғада романдық стильдегі византиялық фрескасы бейнеленген, онда әулие Христофор суреттелген (13 ғасырдың соңы). Үлкен капеллада Томассо да Моденаның шәкірті салған Төрт Евангелисттің суреті бар, ал сол жақтағы бірінші капеллада Мадонна мен бала және жеті әулиенің фрескасы (1350) тікелей оған тиесілі. Келесі капеллада 1351 жылғы Мадонна мен төрт әулиенің фрескасы, ол «Фелтр шебері» деп аталады. Шіркеуде, басқалармен қатар, Дантенің ұлы Пьетро Алигьери мен ақын Франческоның қызы Франческа Петрарканың қабірлері орналасқан. Лоджия деи Кавальери – Тревизоның византиялық элементтерге ұқсас романдық стилінің мысалы. Ол 1276 жылы подста́ Андреа да Перуджа кезінде кездесулер, әңгімелер мен ойындар өткізу үшін салынған, бірақ ол тек жоғары топқа арналған. Piazza dei Signori (Парламент алаңы), Палаццо ди Подеста (кейінгі 15 ғасыр). Сан-Николо шіркеуі – 13 ғасырдың венециялық романдық стилі мен француз готикасының үйлесімі. Ішкі кеңістігінде бір кемелі және екі науалысы, бес апсидалы капелласы бар. Онда Томассо да Моденаның маңызды фрескалары сақталған, олар әулие Ромуальд, әулие Агнес, Құтқарушы және зерттемесіндегі әулие Иеронимді бейнелейді. Сондай-ақ Санто-Перанданың салтанатты мистикалық көріністерін көруге болады. Шіркеудің шығыс жағындағы әулие Христофордың фрескасы да ерекше көзге түседі. Собор әулие Петрге арналған. Бұл Рим дәуірінің соңында салынған кішкентай шіркеу, кейін оған крипта және Сантиссимо және Малхиостро капеллалары (1520) қосылды. Көптеген қалпына келтірулерден кейін, түпнұсқа римдік ғимараттан тек қақпасы ғана сақталды. Ішкі кеңістігінде Il Pordenone және Тицианның (Малхиостро Жариялануы) және басқа да туындылары бар. Ғимараттың жеті күмбезі бар, бесеуі басты кемеде, екеуі капеллаларды жабады. Палаццо деи Треченто, 13-14 ғасырларда салынған. Ринальди алаңы. Бұл Ринальди отбасының үш сарайының орны, біріншісі Фредерик Барбароссадан қашқаннан кейін 12 ғасырда салынған. Екіншісі, бірінші қабаттағы лоджиядағы ерекше огиваль аркаларымен, 15 ғасырдан басталады. Үшіншісі 18 ғасырда салынды. Ponte di Pria (Тас көпір), қала қабырғалары бойымен, Боттенига өзені қала орталығынан өтетін үш арнаға бөлінеді (Каннан Гранде, Канан ди Меццо, Роггия). Монте ди Пиета ди Тревизо және Каппелла деи Реттори. Монте ди Пиета еврей қарыз берушілерді орналастыру үшін құрылған. Екінші қабатта Поццосерратоның фрескаларымен кездесулер өткізілетін Каппелла деи Реттори орналасқан. Teatro Mario Del Monaco, қаланың басты театры және опера театры. Ол 1869 жылы театрдың бастапқы фасады сақталған жобалар бойынша салынды. Ішкі безендірулерін суретші Федерико Андреотти және мүсінші Фаусто Астео жасады. Понте Данте (Данте көпірі) Силе өзеніне құятын жерде Кагнан өзенінің бойымен өтеді. Бұл жерді Данте Алигьери «Құдай комедиясының» («Жәннат») үшінші бөлігінде атап өткен. Көпір 1865 жылы итальяндық ұлы ақынның құрметіне аталды.
Университеттер
Кешірек 1231 жылы қала Тревизода оқу курсын жүргізе алатын дәрігер іздеген, бірақ 1269 жылға дейін Кремоналық Флорио де Довари каноны тағайындалды, ол, мүмкін, заң бойынша алғашқы профессор болды. 1313-1314 жылдары муниципалитет заң бойынша екі профессордың болуын қамтамасыз еткені тіркелді, олардың біреуі штатты, екіншісі штаттан тыс, үшінші профессор Канондық құқықты оқыту үшін, ал төртіншісі – Медицинаны оқыту үшін болды. Қала орта ғасырларда өз университетіне ие болғанымен, соңғы кезде Падуа университеті, Ca' Foscari және Венеция IUAV өздерінің университет кампустарын ашты, бұл Тревизоға «университет қаласы» мәртебесін қайтаруға мүмкіндік берді. Сабақтар Баттутидің бұрынғы ауруханасында және бұрынғы әскери округте өтеді. 2015 жылы Венеция IUAV университеті Тревизодағы кампустарын жабып, білім беру бағдарламаларын Венецияға көшірді.
Кітапханалар
Қоғамдық кітапхананың бес орны бар, оның үшеуі қала орталығында орналасқан. Сонымен қатар, жеке қорлар да бар, мысалы, Каоторта сарайындағы кітапхана бөлімшесімен бірге Fondazione Benetton Studi e Ricerche ақпараттық орталығы, Капитолярлық кітапхана және Семинария кітапханасы. Лицео Канованың басты ғимаратының бірінші қабатында, Сан-Теонисто көшесінде қызықты кітапхана орналасқан.
Мұражайлар
Әр түрлі мұражайлардан басқа, қала сондай-ақ маңызды көрме алаптарын ұсынады, мысалы, Палаццо деи Треченто, қалалық кеңестің бас кеңсесі, Ка' деи Каррарези, Кассамарка қорына тиесілі, және Палаццо Бомбен, Бенетон Студи e Ricerche қорының бас кеңсесі. 1879 жылы Museo Trivigiano (Тривиджиано мұражайы) деген атпен ашылған Азаматтық мұражайлар бүгінде үш орналасқан жерге бөлінген: 2003 жылы басталған жөндеуден кейін 2015 жылдың күзінде қайта ашылған Байло мұражайы, оның негізін қалаушы және алғашқы кураторы Луиджи Байлоның есімімен аталады; Санта-Катерина кешені; Ка' да Ноал кешені, Каса Робеган және Каса Каруат, 1935 жылы муниципалитет сатып алған. Әр түрлі бөлімдер қаланың өзінде немесе оның айналасында табылған б.з.д. екінші мыңжылдықтан ерте орта ғасырларға дейінгі заттарды, сондай-ақ Ренессанстан ХХ ғасырға дейінгі өнер туындыларын сақтайды (Джованни Беллини, Париж Бордон, Лоренцо Лотто, Тициан, Розальба Каррьера, Джанбаттиста және Джандоменико Тиеполо, Франческо Гварди, Пьетро Лонги, Медоро Когетто, Санте Канциан, Гульельмо Чиарди, Артуро Мартини, Франческо Подести, Джино Росси). Museo nazionale Collezione Salce, 2017 жылы ашылды, онда 1962 жылы қайтыс болғаннан кейін мемлекетке сыйға тартқан Нандо Сальце плакаттарының жинағы бар, қазір Санта-Маргарита кешенінде сақталады, ал мұражайдың орны Сан-Гаэтано кешені, ол графикалық материалдарды уақытша көрмелерде айналдырып көрсетеді. 2002 жылы ашылған Этнографиялық провинциялық мұражай, Пьявоне үйлерінің ауылдық сәулет кешенінде орналасқан, оның бастапқы ядросы он жетінші ғасырдың соңына дейін сақталып келген, ол Тревизоның солтүстік шетінде Сторга өзенінің табиғи паркінде орналасқан. Қайта қалпына келтіріліп, көпфункционалды құрылымға айналған әртүрлі ғимараттарда жергілікті мәдениетті қорғауға және насихаттауға арналған Тревизо фольклорлық тобы орналасқан. 1988 жылы ашылған Епархиялық мұражай, әдетте Ежелгі канондар деп аталатын ғимаратта (12 ғасыр), Қасиетті Петр Апостол соборының канондарының ежелгі орнында орналасқан. Епископ семинариясының мұражайлары, Сан-Николо шіркеуіне қосылған доминикандық монастырдың ғимаратында, 1840 жылдан бері Епископ семинариясының орнында, мұнда 1914 жылы өзінің жануарлар коллекциясын сыйлаған табиғат ғылымдарының докторы Джузеппе Скарпаның есімімен аталған Зоологиялық мұражайдың жинақтары және Венесуэлалық индейлердің этнографиялық мұражайы (Пиароа, Макитаре, Панаре, Уарао және Мотилон), діни қызметкер Дино Гроссаның үлесі арқасында құрылған.
Ас мәзірі
Алдымен, ең көп таралған алдын ала тағам – сопресса, қалың тілімдерге кесілген жұмсақ, сақтауға дайындалған ет, көбінесе полента және радиккиомен бірге беріледі. Бірінші тағамдардың ішінде "риси" (бауырмен немесе аспаржа, радиккио, бұршақ немесе "биси" сияқты маусымдық көкөністермен бірге) және сорпалар (әсіресе тортеллини қосылған қарапайым капон сорпасы, бұршақ сорпасы және сопа коада) айтуға болады. Басты тағам ретінде қанатты аң және құс еті ерекше көзге түседі: "певарада" (бауыр және анчоус пастасынан жасалған соус) қосылған пісірілген гвинея тауығы, қайнатылған тауық, қаз (көбінесе сельдереймен дәмделген), отта пісірілген қаз және капон тұшпарасы. Сондай-ақ, тұщы су балықтары, әсіресе диалектіде "бисаттто" деп аталатын шабақ, қуырылған немесе полентамен бірге пісірілген, тұщы су креветкалары, форель және балық (Тревизода және Тривенето аймағында "баккала" деп аталады) бар. Көкөністер де Тревизо дастарқанында маңызды орын алады, әсіресе, атақты Тревизо қызыл радиккиосы. Облыс түрлі ірімшіктерге бай болғанымен (Монтазио, Асияго, Таледжио, Морлакко), ең әдеттегісі – пастеризацияланған сиыр сүтінен жасалған, қорғалған аталымы бар жаңа ірімшік – Тревизоның жұмсақ Casatella ірімшігі. Облыста ең көп өсірілетін жемістердің қатарында Комбай мароннасы, алмұрт, әсіресе Асоло төбелерінен, және жүзім бар. Ең ерекше десерт – әрине, Тирамису, дәстүр бойынша алғаш рет "Alle Beccherie" ресторанында дайындалған. Басқа десерттерге "Fregolotta" торттары, карнавалға арналған frittelle, crostoli және castagnole, Пасхадағы "fugassa con le mandorle", Favette dei Morti жатады. Ең танымал ақ шарап – әрине, Просекко, сонымен қатар Токай, Вердуццо және ақ жүзім сорттарынан (ақ, сұр Пино және Шардоне), ал қызыл шараптардан Каберне, Мерло, Пино Нуар және Рабосо шараптары да бар.
Көлік
Тревизо Орталық теміржол стансасынан Венеция, Падуа, Беллуно, Портогруаро, Виченца, Удине және Триест қалаларына Trenitalia пойыздары қатынайды. Қаланың батысында орналасқан Тревизо әуежайы төмен бағалы авиакомпанияларға маманданған. MOM қаланың негізгі көлік компаниясы болып табылады және Тревизо провинциясында қалалық және қала маңындағы көлік қызметтерін ұсынады.