Батырбақан – Африканың батпақты антилопасы

Кіріспе

Саздықта тіршілік ететін антилопа түрі

Түрлер қорабы
| аты = Ситатунга
| суреті = Ситатунга Оджи зообағында. JPG
| суреттің сипаттамасы = Жапония, Кобе қаласындағы Оджи зообағындағы еркек
| статусы = LC
| статус жүйесі = IUCN3.1
| статус дереккөзі =
| таксоны = Tragelaphus spekii
| авторы = Speke, 1863
| ареал картасы = Tragelaphus spekii картасы.png
| ареал картасының сипаттамасы = Ситатунганың ареал картасы
| синонимдер дереккөзі = Бұл – Орталық Африканың барлық аймақтарында кездесетін, Конго Демократиялық Республикасы, Конго Республикасы, Камерун, Оңтүстік Суданның бір бөлігі, Экваториалдық Гвинея, Бурунди, Гана, Ботсвана, Руанда, Замбия, Габон, Орталық Африка Республикасы, Танзания, Уганда және Кенияны қамтитын орташа өлшемді антилопа. Ситатунга көбінесе батпақты және сазды жерлерде тіршілік етеді. Олар биік және тығыз өсімдіктерде, сондай-ақ маусымдық батпақтарда, орман ішіндегі сазды алаңдарда, жағалау бойындағы бұталар мен мангр тоғайларында кездеседі.

Таксономия және генетика

Ситатунганың ғылыми атауы – Tragelaphus spekii. Бұл түрді алғаш рет 1863 жылы ағылшын саяхатшысы Джон Ханнинг Спеке сипаттады. Спеке ситатунганы алғаш рет «Кіші Виндермир» (қазіргі Лвело көлі, Кагера, Танзания) деп аталатын көлде байқады. Спеке өзінің «Нілдің бастауын табу туралы күнделік» атты кітабында бұл жануарды «нзоэ» (суахили тіліндегі жануардың атауы) немесе «су бок» (су бокқа ұқсас болғандықтан) деп атаған. Ғылыми атау көбінесе T. spekei деп қате айтылады, ал Спеке немесе Склатер биномдық автор ретінде көрсетіледі. Спеке кітабындағы түсіндірмеде түрді ағылшын зоологы Филип Склатер Tragelaphus spekii деп атағанын жазған. Алайда, Халықаралық зоологиялық номенклатура кодексіне (50.1.1-бап) және Зоологиялық номенклатура жөніндегі халықаралық комиссияға сәйкес, түрді алғаш сипаттаған адамды мойындау үшін, Склатерді тек түсіндірмеде автор ретінде көрсету жеткіліксіз. Ситатунга Tragelaphus туысына және Bovidae тұқымдасына жатады. 2005 жылы Квазулу-Натал университетінің (Дурбан) Сэнди Виллоус Мунро тоғыз Tragelaphus түрінің митохондриялық талдауын жүргізді. mtDNA және nDNA деректері салыстырылды. Нәтижелер көрсетті, ситатунга және бонго (T. eurycerus) тау ниаласы (T. buxtoni) мен бушбук (T. scriptus) құрамында монофилеттік клада құрайды. Үлкен куду (T. strepsiceros) осы клададан шамамен 8,6 миллион жыл бұрын бөлінген. Tragelaphus ішінде бушбук, бонго, ситатунга және ниала (T. angasii) ең жақын туыстар. Бушбук пен ситатунга генетикалық тұрғыдан гибридтесуге жеткілікті түрде ұқсас. Бонго мен ситатунга арасындағы гибридтер өнімді болып шықты. Ситатунганың жалпы сипаттамалары басқа тайпа мүшелеріне қарағанда көбірек өзгеріп отырады, олар Taurotragus (эландтар) және Tragelaphus туыстарынан тұрады, бұл олардың батпақты және сортаң жерлерде тіршілік етуіне байланысты болуы мүмкін. Шаштың текстурасы, терісінің түсі және жолақтары сияқты физикалық ерекшеліктеріне сүйене отырып, ситатунганың онға дейін қосалқы түрлері сипатталған. Алайда, бұл факторлар сенімді болмауы мүмкін, өйткені шаштың текстурасы климатқа байланысты өзгеруі мүмкін, ал терісінің түсі мен белгілері жеке адамдар арасында әртүрлі болуы мүмкін. Сонымен қатар, жасымен бірге, әсіресе еркектерде, терісі қараюы және жолақтары мен дақтары солғын болуы мүмкін. T. s. spekii (Спеке, 1863): Ніл ситатунгасы немесе Шығыс Африка ситатунгасы. Ніл өзенінің суайдынында табылған. T. s. gratus (Склатер, 1880): Конго ситатунгасы немесе орман ситатунгасы. Батыс және Орталық Африкада кездеседі. T. s. selousi (У. Ротшильд, 1898): Оңтүстік ситатунгасы немесе Замбези ситатунгасы. Оңтүстік Африкада табылған.

The scientific name of the sitatunga is Tragelaphus spekii. The species was first described by the English explorer John Hanning Speke in 1863. Speke first observed the sitatunga at a lake named "Little Windermere" (now Lake Lwelo, located in Kagera, Tanzania). In his book Journal of the Discovery of the Source of the Nile, Speke called the animal "nzoé" (Kiswahili name for the animal) or "water boc" (due to its resemblance to the waterbuck). The scientific name has often been misstated as T. spekei, and either Speke or Sclater is referred to as the binomial authority. Speke had stated in a footnote in his book that the species had been named Tragelaphus spekii by English zoologist Philip Sclater. However, according to the International Code of Zoological Nomenclature (Article 50.1.1) and the International Commission on Zoological Nomenclature, that acknowledge the person who first described the species, simply declaring Sclater as the authority in a footnote is insufficient to recognise him as the author. The sitatunga is placed under the genus Tragelaphus and in the family Bovidae. In 2005, Sandi Willows Munro of the University of KwaZulu Natal (Durban) carried out a mitochondrial analysis of the nine Tragelaphus species. mtDNA and nDNA data were compared. The results showed that sitatunga plus bongo (T. eurycerus) form a monophyletic clade with the mountain nyala (T. buxtoni) and bushbuck (T. scriptus). The greater kudu (T. strepsiceros) split from this clade approximately 8.6 million years ago. Within Tragelaphus, the bushbuck, bongo, sitatunga and nyala (T. angasii) are particularly close relatives. The bushbuck and sitatunga are genetically similar enough to hybridise. Hybrids between bongo and sitatunga have proved to be fertile. The sitatunga is more variable in its general characters than any other member of the tribe Strepsicerotini, that consists of the genera Taurotragus (elands) and Tragelaphus, probably because of their confinement to swampy and marshy habitats. On the basis of physical characteristics such as hair texture, coat colour and the coat stripes, up to ten subspecies of the sitatunga have been described. However, these factors may not be reliable since hair texture could vary with the climate, while pelage colour and markings vary greatly among individuals. Moreover, the coat might darken and the stripes and spots on it might fade with age, especially in males. T. s. spekii (Speke, 1863): Nile sitatunga or East African sitatunga. Found in the Nile watershed. T. s. gratus (Sclater, 1880): Congo sitatunga or forest sitatunga. Found in western and central Africa. T. s. selousi (W. Rothschild, 1898): Southern sitatunga or Zambezi sitatunga. Found in southern Africa.

Сипаттама

Ситатунга – орташа мөлшердегі антилопа. Ол жыныстық диморфизмге ие, аталықтары аналықтарынан айқын үлкен. Бас және дене ұзындығы аталықтарда әдетте , ал аналықтарда болады. Аталықтары иығына дейін шамамен жетсе, аналықтары жетпейді. Құлақтары дискі тәрізді, ұзындығы шамамен болады. Бетінде ақ түсті белгілер, сондай-ақ бүкіл денесінде жолақтар мен дақтар бар, бірақ олар көзғарассыз көзге шамалы көрінеді. Жұдырық, бас және кеуде аймағында ақ дақтар байқалады. Бұл антилопаның денесі мен аяқтары батпақты ортаға ерекше бейімделген. Аталықтарының қабыршақтары созылған және кең жайылған, ал банан пішінді қабыршақтары артқы аяқтарында дейін, ал алдыңғы аяқтарында дейін жетеді. Сүйір саусақтары судың ішінде баяу да, көбінесе дыбыссыз қозғалуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, терісінің түсі тамаша камуфляж қызметін атқарады. Есту қабілеті өте жоғары, құлақтарының құрылысы дыбыстың қайдан келгенін дәл анықтауға мүмкіндік береді. Бұл бейімделу, ортаның тығыздығы мен қараңғылығына байланысты, алысқа көрудің аз пайдалы болатын жерлерде маңызды рөл атқарады. Олар күндіз батпақты мекендерін сирек қалдырады. Ситатунгалар көбінесе жұптарда немесе жалғыз тіршілік етеді, бірақ үлкен топтары да кездеседі. Кенияда жүргізілген зерттеуде бір ересек аталық, төрт аналық және төрт жас антилопадан тұратын тоғыз антилопадан тұратын топ тіркелді. Тағы бір зерттеу жылдық су тасқыны түрлердің маусымдық қозғалысына және диетасына әсер ететінін көрсетті. Су деңгейі жоғары болғанда, су тасқыны жануарларды қамыстың арасынан су басқан шалғынды жерлерге шығарады. Су деңгейі төмендегенде, мал су басқан жазықтарды басып алады және ситатунгаларды бастапқы орнына қайтарады. Тұтқында өмір сүру ұзақтығы орташа есеппен 22-23 жылды құрайды. Саванналарда олар көбінесе папирус және қамыс (Phragmites түрлері және Echinochloa pyramidalis) өсетін жерлерде кездеседі. Суд батпақтарындағы Нил лехвесімен және Ангола, Ботсвана және Замбиядағы оңтүстік лехвесімен ортақ мекендейді.

The sitatunga is a medium sized antelope. It is sexually dimorphic, with males considerably larger than females. The head and body length is typically between in males and in females. Males reach approximately at the shoulder, while females reach Males typically weigh , while females weigh The tail is long. The saucer shaped ears are long. There are white facial markings, as well as several stripes and spots all over, though they are only faintly visible. White patches can be seen on the throat, near the head and the chest. The body and legs of this antelope are specially adapted to its swampy habitat. The hooves of the male are elongated and widely splayed. and the hooves, banana like in shape, can reach a length of up to in the hindlegs and in the forelegs. The pointed toes allow it to walk slowly and almost noiselessly through the water. Moreover, the colour of the coat provides an excellent camouflage. Hearing is acute, and the ears are so structured that the animal can accurately determine the direction from where a sound has originated. This adaptation is of profound use in habitats where long sight is of very little value due to the density and darkness of the environment. They seldom leave their swamp habitat during the daytime. Though sitatunga commonly form pairs or remain solitary, larger groups have also been observed. A study in Kenya recorded a herd of as many as nine individuals, comprising an adult male, four females and four juveniles. Another study showed that annual floods affect the seasonal movement and diet of the species. These floods force the animals out of the reed beds onto the flooded grasslands when the water levels are high. At low water levels the cattle take over the flooded plains and send the sitatunga back to their original place. Lifespan recorded in captivity averages 22 to 23 years. In savannas, they are typically found in stands of papyrus and reeds (Phragmites species and Echinochloa pyramidalis). They share their habitat with the Nile lechwe in the Sudd swamps and with the southern lechwe in Angola, Botswana and Zambia.

Қауіп-қатерлер мен қорғау

Ситатунганың тіршілік ету ортасының жойылуы – оның сақталуына ең қауіпті нәрсе. Басқа қауіптерге оқшауланған топтарды құрайтын ылғалды жерлердің азаюы, сондай-ақ су деңгейінің ұзақ мерзімді өзгеруі жатады, бұл жақын жердегі өсімдіктерге әсер етеді, демек олардың тамақтануына да. Бангвеулу және Бусанганың кең аумақтары жыл сайын өртеліп, батпақтардың өртке оңай тұтану қабілетіне байланысты ситатунга сияқты жануарларды үлкен қауіпке тікелей ұшыратады. Халықаралық табиғатты қорғау одағы (IUCN) ситатунганы «Төменгі қауіптілік» санатына енгізсе, Вашингтон конвенциясы (CITES) оны III қосымшаға (Гана) қосты. Сенегалде етке арналған қарқынды аң аулау және тіршілік ортасының нашарлауы ситатунганы өте сирек кездесетін жануарға айналдырды. Бұрын Гамбияның барлық аймақтарында кең таралған, бірақ қазір тек қол жетпес батпақтарда ғана кездеседі; Абуко табиғат қорығына жаңадан топ енгізілді. Жергілікті халық оны негізінен тамақ үшін ауласа да, Ботсвана жалпы популяцияның үлкен бөлігін сақтап тұр. Ботсвананың солтүстігіндегі бұл түрдің экономикалық маңызы зор, себебі ол әлемдегі ең үлкен ситатунга трофейлерін шығарады. Чад, Гана, Гвинея, Бурунди, Мозамбик және Зимбабведегі оның жағдайы әлі анық емес. Камерун, Орталық Африка Республикасы, Демократиялық Конго Республикасы, Экваториальдық Гвинея, Габон, Танзания және Замбиядағы елдерде әлі де маңызды популяциялар сақталған. Оның мекендеу ортасының қиын қолжетімділігі популяцияны бағалауды өте қиын жасайды. 1999 жылы IUCN SSC антилопалар тобының маманы Род Исттің бағалауынша, жалпы саны 170 000 болған, бірақ бұл бағалаудың шамадан тыс болуы мүмкін. Тығыз халық қоныстанған аймақтарда олардың саны азайып келеді, бірақ басқа жерлерде тұрақты. Популяцияның шамамен 40 пайызы (170 000-ға жуық бағалау бойынша) қорғалатын аумақтарда орналасқан, олардың ішінде Окаванго дельтасы және Линьянти мен Чобе батпақтары (Ботсвана); Джа фауналық қорығы және Лобеке ұлттық паркі (Камерун); Бангасу (Орталық Африка Республикасы); Одзала ұлттық паркі, Теле көлі қоғамдық қорығы, Ликуала және Салонга ұлттық паркі (Демократиялық Конго Республикасы); Монте-Ален ұлттық паркі (Экваториальдық Гвинея); Сайва батпақ ұлттық паркі (Кения); Акагера ұлттық паркі (Руанда); Мойовоси және Кигоси аң аулау қорықтары (Танзания); Бангвеулу және Бусанга батпақтары (Замбия). Дегенмен, осы парктің және қорықтың тек бір бөлігі ғана тиісінше қорғалып, басқарылады.

Habitat loss is the most severe threat to the survival of the sitatunga. Other threats include the increasing loss of wetlands, that has isolated populations; and long term changes in the water level, that affects the nearby vegetation and thus bears upon their diet. Vast areas of Bangweulu and Busanga are burnt every year, placing animals like the sitatunga at grave risk given the inflammability of swamps. The sitatunga has been classified under the Least Concern category by the International Union for Conservation of Nature and Natural Resources (IUCN), and under Appendix III (Ghana) of the Washington Convention (CITES). In Senegal, intensive hunting for meat and habitat degradation have made the sitatunga very rare. Formerly it was common throughout Gambia, but now it is confined to a few inaccessible swamps; a population has been introduced in the Abuko Nature Reserve. On the other hand, though the animal is hunted by locals primarily for food, Botswana still supports a large portion of the total population. The species is of great economic significance for northern Botswana, that produces some of the world's biggest sitatunga trophies. Its status is unclear in Chad, Ghana, Guinea, Burundi and Mozambique and Zimbabwe. Significant populations still exist in countries such as Cameroon, Central African Republic, The Democratic Republic of Congo, Equatorial Guinea, Gabon, Tanzania and Zambia. The inaccessibility of its habitat has rendered population estimates very difficult. In 1999, Rod East of the IUCN SSC Antelope Specialist Group estimated a total population of 170,000, but this is likely to be an overestimate. Its numbers are decreasing in areas of heavy human settlement, but are stable elsewhere. Around 40 percent of the populations (based on the overestimate of 170,000) occurs in protected areas, mainly in Okavango Delta and Linyanti and Chobe swamps (Botswana); Dja Faunal Reserve and Lobéké National Park (Cameroon); Bangassou (Central African Republic); Odzala National Park, Lake Télé Community Reserve, Likouala and Salonga National Park (The Democratic Republic of Congo); Monte Alén National Park (Equatorial Guinea); Saiwa Swamp National Park (Kenya); Akagera National Park (Rwanda); Moyowosi and Kigosi Game Reserves (Tanzania); Bangweulu and Busanga Swamps (Zambia). However, only a few are of these parks and reserves are well protected and managed.