Кіріспе

Қытай Республикасының (Тайвань) сайлауларына шолу

Тайваньдағы сайлаулар әр төрт жылда бір рет, әдетте қаңтар және қараша айларында өтеді. 2012 жылдан бері Тайваньдағы бұрынғы он бір түрлі сайлау жалпы және жергілікті сайлауларға біріктірілді. Қайта сайлаулар да болуы мүмкін. Сайлау жүйелеріне көп дауыс алған жеңіске жетеді, пропорционалды өкілдік, бір ауыстырылмаған дауыс беру және жоғарыда аталғандардың аралас түрлері кіреді. Жалпы сайлау президент пен вице-президентті, сондай-ақ Заң шығарушы Юаньның 113 мүшесін сайлау үшін өткізіледі. Жергілікті сайлаулар округтердің әкімдерін, ерекше муниципалитеттердің, қалалардың, кенттердің және округқа бағынған қалалардың әкімдерін, табиғи округтердің басшыларын және ауыл басшыларын сайлау үшін өткізіледі. Заң шығарушы Юань мен жергілікті сайлаулар аймақтық сипатта болады; азаматтар тіркелген мекенжайы бойынша дауыс береді. Сайлауды Орталық сайлау комиссиясы (ОСК) қадағалайды, ол орталық үкіметке бағынған тәуелсіз орган, ал оның қарауында муниципалитет, округ және қалалық сайлау комиссиялары бар. Дауыс беруге жететін ең төменгі жас – жиырма жас. Сайлаушылар дауыс беруге қатысу үшін төрт айлық тұру талабын орындауы керек. 2023 жылы V Dem Democracy индексі бойынша Тайвань Азиядағы сайлау демократиясы бойынша екінші орынды иеленді. 2023 жылы Тайвань V Dem Democracy сайлау демократиясы индексі бойынша 0,831 ұпай жинады.

Тарих

Тайваньда алғашқы сайлау 1935 жылғы 22 қарашада жапон отарлық үкіметі тарапынан өткізілді, нәтижесінде қалалық және аудандық кеңестердің жартысы сайланды. Қалған жартысы префектура әкімдерімен тағайындалды. Дауыс беруге тек 25 және одан жоғары жастағы, сондай-ақ жылына бес иен немесе одан көп салық төлеген ер адамдарға ғана рұқсат берілді, бұл 4 миллион халқының 28 мыңы ғана құрады. 1939 жылы тағы да сайлау өтті, бірақ 1943 жылғы сайлау Екінші дүниежүзілік соғыс салдарынан тоқтатылды. Жапонияның капитуляциясынан және Тайвань үкіметін Қытай Республикасына беруден кейін жергілікті деңгейде сайлаулар өткізілді, сондай-ақ Ұлттық жиналысқа және Заң шығарушы Юаньға өкілдер сайланды. Тайваньның Қытайға қосылуы 1952 жылғы Тайбэй шартымен ресми бекітілді. Қытай Республикасы үкіметі, Гоминьдан жетекшілігімен, 1949 жылы Қытай Коммунистік партиясымен болған Азамат соғысында жеңілгеннен кейін Тайвань аралына көшті. Сол кезде Коммунистік бүлік кезеңінде қолданылған Уақытша ережелер Тайвань халқының азаматтық және саяси құқықтарын, оның ішінде дауыс беру құқығын шектеді. 1948 жылы Нанкинде (кейін Нанкин деп аталды) өткен Қытай Республикасы президенттік сайлауынан бастап, 1990 жылғы Тайвань президенттік сайлауына дейінгі сегіз сайлауда Президент 1947 жылы сайланған және әскери жағдай алынғанға дейін толыққанды қайта сайланбаған Ұлттық жиналыс тарапынан жанама түрде сайланды. Сол сияқты, Заң шығарушы Юань да 1948 жылдан бастап әскери жағдай алынғанға дейін қайта сайланбады. Облыс әкімі мен қала әкімдері орталық үкімет тарапынан тағайындалды. Тікелей сайлау тек округ деңгейіндегі жергілікті билік органдарына және провинция деңгейіндегі заң шығарушыларға ғана өткізілді. Сонымен қатар, Тайваньта 1949 жылдан 1987 жылға дейін жарияланған әскери жағдай оппозицияның көптеген түрлерін тыйым салды және Қытай Республикасы Гоминьдан басқаруымен де-факто бірпартиялық мемлекет ретінде басқарылды, бірақ ол заң жүзінде парламенттік республика мәртебесін сақтады. 1990 жылдардан бастап Тайваньда бірқатар демократиялық реформалар жүзеге асырылды. 1987 жылы әскери жағдай алынғаннан бері ҚХР-да екі ірі саяси партия бар: Гоминьдан және Демократиялық прогрессивті партия. Содан бері кішігірім партиялар екі негізгі партиядан бөлініп, жаңа топтар құрды, көбінесе Pan Blue Coalition және Pan Green Coalition құрамында. Конституцияға қосымша баптар Тайвань халқына (ресми түрде Қытай Республикасының еркін аймағының халқы) толық азаматтық және саяси құқықтар беру үшін қабылданды. Аталған қосымша баптарға сәйкес, Президентті халықтың тікелей дауысымен сайлауға және ұлттық парламенттегі барлық орындарды қайта сайлауға болады. Реформалардан кейін Тайваньда алғашқы парламенттік сайлау 1991 жылы Ұлттық жиналысқа, ал 1992 жылы Заң шығарушы Юаньға өтті. 1994 жылы провинция әкімдері мен қала әкімдерін сайлау алғаш рет өтті. 1996 жылға дейін Қытай Республикасының Президенті Ұлттық жиналыс тарапынан сайланды. 1996 жылы Қытай Республикасының сайлау кодексі Президентті көпшілік дауыс беру арқылы тікелей сайлауға мүмкіндік беру үшін өзгертілді, ал Тайвань 1996 жылы Президент пен Вице-президентті тікелей сайлауды алғаш рет өткізді. 1998 жылы провинциялық үкімет орталық үкіметтің құрамына енгізілді және әкімдер мен провинциялық заң шығарушылар сайлауы тоқтатылды. Ұлттық жиналыс 2000 жылы тұрақты түрде шақырылуын тоқтатты және 2005 жылы таратылды. 2008 жылдан бастап Заң шығарушы Юань мүшелерінің саны 113-ке дейін азайтылды. Тайвань 2008 жылы заңнамалық сайлау жүйесін бірден өткізілмейтін дауыс беруден қатар дауыс беруге өзгертті. Соңғы жылдары сайлау жүйесі әртүрлі сайлауларды екі санатқа біріктірді: ұлттық сайлаулар мен жергілікті сайлаулар, әрбір сайлау санаты бір күні өткізіледі. Ұлттық сайлауда Президент пен Вице-президент, сондай-ақ 113 заң шығарушы сайланады. Жергілікті сайлауда өзін-өзі басқару органдарында қызмет ететін 11 130 жергілікті лауазымды тұлға сайланады. 2004 жылдан бері Тайваньда 20 референдум өтті.

Президент сайлауы

Президенттік сайлау президент пен вице-президентті көпшілік дауыспен сайлау үшін өткізіледі.

Құқықтық негіздеме

Тайваньда дауыс беру үшін, сайлау күнінен бір күн бұрын 20 жасқа толуы тиіс, Қытай Республикасының отбасылық тіркеуде тұратын азамат болу керек. Президенттік сайлауда дауыс беруші Тайвань аумағында кемінде алты ай тікелей тұруы керек. Сайлау кезінде аумақта тұратын азаматтар автоматты түрде тіркеледі, ал шетелде тұратындар тіркелу үшін өтініш беруі керек. Заң шығарушы және жергілікті сайлауларда дауыс беруші сайлау кезінде тиісті сайлау округінде кемінде төрт ай тікелей тұруы керек. Заң шығарушы сайлауларда, аборигендер мен партиялық тізімдер бойынша дауыс беруге арналған сайлау округі – бүкіл ел. Үш түрлі дауыс беруге қабілеттілік жеке-жеке қарастырылады.